CHƯƠNG 1 NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN VE HỢP DONG THEO MAU 1. Lich sử hình thành của hop đồng theo mẫu Hợp đồng theo mẫu không phải là một chế định mới ra đời trong hệ thống pháp luật. Trái lại, những nội dung liên quan đến hợp đồng theo mẫu đã có mầm mong từ cách đây cả gần 1000 năm ngay từ thời kỳ Trung cổ, xuất phát từ những chuyến đi vận chuyên những người hành hương về Miền đất Thánh trong các cuộc Thập tự chinh, trong đó các điều kiện để đưa những người hành hương từ Arles (Pháp) đến Marseilles rồi Palestine thực sự vượt quá tưởng tượng bởi độ khắc nghiệt của chúng, ví dụ như các điều kiện liên quan đến không gian. Tuy nhiên, bản thân các hop đồng này đến giờ gần như không còn tồn tại mà chỉ có thé được suy đoán khi đọc các ban Quy chế của Arles (thé kỷ 12) và Marseilles (thé kỷ 13)”.
Các hợp đồng theo mẫu cũng có thé được tìm thấy tồn tại trong nhiều thời kỳ cô xưa, như việc giao kết hợp đồng, chuyến giao tài sản hoặc xác lập các quyền về tài sản thường là các hành vi mang tính chất linh thiêng và yêu cầu phải có sự hiện diện của một linh mục. Trong nhiều năm, các linh mục đã thu thập những lời nói, từ ngữ có ý nghĩa linh thiêng được sử dụng cho những dip này, sau đó mang ra chứng nhận trước các công chứng viên”. Tuy nhiên, thời kỳ phát triển quan trọng của hợp đồng theo mẫu bắt đầu vào thé kỷ 16 va thé ky 17 khi tại Anh và một số quốc gia Châu Âu, những dạng sơ khai của các hợp đồng hàng loạt xuất hiện trong các lĩnh vực như bảo hiểm hàng hải, vận chuyên và ngành công nghiệp mua bán hàng hóa. Đặc biệt lĩnh vực bảo hiểm trong thế kỷ 16 là một mảng hoàn toàn mới khi trước đó chưa từng được ghi nhận bởi các quy định của pháp luật La Mã và chưa năm trong phạm vi tiếp cận của nhiều phường hội.
Số lượng các hợp đồng bảo hiểm tăng lên nhanh chóng bắt đầu thu hút sự cần thiết phải ghi nhận những nội dung mà bình thường hiếm khi được quan tâm ? Otto Prausnitz (1937), The Standardization of Commercial Contracts in English and Continental Law, Sweet & Maxwell Limited, tr.Hondius (1970), Standard contracts and adhesion contracts according to Dutch Law, Leyden University, tr. 102 18 trong cac chinh sach, cu thé là các điều khoản mẫu. Tuy nhiên, đặc biệt tại các quốc gia có truyền thống với các hoạt động về hàng hải như Ý, Tây Ban Nha hay Hà Lan, ngành công nghiệp bảo hiểm thậm chí đã tồn tại từ trước rat lâu ở những dạng điều khoản được soạn trước trong những chính sách của họ. Những hợp đồng thuê tàu chở hàng, các dạng vận đơn, bằng các hình thức thông thường và được dịch ra nhiều ngôn ngữ khác nhau, trong đó đã hàm chứa những điều khoản mẫu được viết ra từ thời kỳ Trung Cốt.
Việc sử dụng các điều khoản mẫu này trở nên phô biến nhanh chóng khi các hoạt động kinh doanh bùng nỗ với việc giao kết các hợp đồng có nội dung giống hệt nhau với nhiều khách hàng. Giai đoạn phát triển tiếp theo diễn ra vào khoảng cuối thé kỷ 18 và đầu thé kỷ 19. Với sự suy tàn của các phường hội và tô chức đô thị, luật lao động gan nhu không con được áp dung. Trong giai đoạn này, hoặc là nhà nước can thiệp vào, như tại Pháp, hoặc là chính các nhà sản xuất sẽ tự điền vào chỗ trồng bằng cách đưa ra các “Quy chế kỷ luật trong nhà máy”.
Khi công đoàn không được phép hoạt động, những bộ Quy chế này mang tính chất áp đặt một chiều và thường chứa đựng những điều khoản vô cùng nặng nè, bat công. Việc có áp dụng những điều khoản này với những người lao động hay không hoan toàn phụ thuộc vào ý chí của các nhà sản xuất. Hệ thống này phát trién đến mức nó đã được mở rộng dé áp dụng cho các lĩnh vực khác khi một bên có địa vị vượt trội về mặt kinh tế như bán hàng hóa cho người tiêu dùng, giao thông đường sắt, mua bán điện, nước, gas va nhiéu dich vu khac. Tai Hoa Kỳ, các tập đoàn vào thé kỷ 18 và 19 đã sử dung những điều khoản mẫu trong các giao dịch hàng loạt.
Những điều khoản này được đưa ra trong các bản in trước của vé xe lửa, vận đơn, mẫu đơn điện báo và các catalog đặt hàng bưu điện. Những tập đoàn này kinh doanh với công chúng trong phạm vi các bang cũng như trên toàn quốc và chủ động thiết lập các điều khoản mua bán theo tiêu chuẩn. Các tập đoàn về vận chuyên và điện báo thuê các hãng vận tải trung cấp dé vận chuyển hành khách, hàng hóa hoặc thông tin đến các địa điểm khác nhau. Những người mua ở xa sẽ thanh toán giá trị hàng hóa, dịch vụ băng cách gửi tiền thông qua * John JA Burke (2003), Reinventing Contract, KIMEP University, tr.
4, xem tại https://www.net/publication/256582428 Reinventing Contract, truy cập ngày 24/10/2021 19 bưu điện. Bên bán và bên mua do đó, không hề thực su gặp mặt trực tiếp mà chỉ có những người đại diện của bên bán làm việc với người mua, trong khi họ không có thâm quyền thay đổi các điều khoản. Các thương vụ mua bán thường được thực hiện thông qua việc đặt hàng, thanh toán bằng bưu điện và vận chuyên thông qua các công cụ vận chuyền. Hệ thống cơ sở hạ tầng hỗ trợ cho các hoạt động thương mại này bao gồm đường sắt, tàu hơi nước, hệ thống bưu điện liên bang và các ngân hàng địa phương.
Một vài ví dụ về các loại điều khoản mẫu đưa ra trong thời kỳ này có thê kê đến như sau: - Năm 1755, Công ty Đông Ấn, một trong những công ty lớn mạnh nhất toàn cầu về hàng hải tại thời đó, đã đưa ra tập quán kinh doanh của mình, theo đó loại trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với các tàu. Các điều khoản mẫu được soạn thảo bởi các luật sư của công ty và không được phép thay đổi trong các thỏa thuận dân sự" : - Năm 1860, Công ty Tàu hơi nước Bắc Mỹ có in ra mẫu vé cung cấp hành trình đi từ San Francisco đến New York. Nội dung ghi trên vé bao gồm những van đề như sau: “Sw nguy hiểm của Biển, Hồ, Sông và Cảng, sự hạn chế của Chính quyên, va chạm, giam cam, thiếu tiện nghỉ và 6m dau bệnh tật nảy sinh từ đó, Lửa và các Tai nạn doi với Máy móc, Nồi hơi, Bình lớn, dưới các hình thức, được LOẠI TRU.” Các hành khách được quyền di chuyên trên tàu mang tên S. Nebraska từ San Francisco đến thành phố Panama, sau đó đi từ Panama bằng xe lửa đến Aspinwall, sau đó đến New York trên một chiếc tàu hơi nước khác.
- Năm 1878, Công ty Đường sat Trung Thái Bình Dương xuất vé hành khách hạng nhất có chứa các điều khoản cố định: “Công ty này không chịu các rủi ro về hành lý — trừ trường hợp các trang phục mặc trên người — và giới hạn trách nhiệm bồi thường là một trăm đô la, trừ trường hợp quy định bởi hợp đồng đặc biệt. Vé này không có hiệu lực trừ khi được đóng dau và ghi ngày hợp pháp và các dấu hiệu kiêm soát đôi với tâm vé này sẽ không có hiệu lực nêu bị tách rời ra ”. > Otto Prausnitz, tldd, tr 17 — 18 20 Các ví dụ trên cho thấy một số đặc điểm của cách thức mua bán sản phẩm trong thế kỷ 18 và 19 như sau: Thir nhất, hàng hóa, dịch vụ được mua bán hàng loạt dựa trên các mẫu in trước cố định đưa ra bởi nhà sản xuất. Thier hai, phương thức tiêu chuẩn của việc mua bán các sản phẩm, dịch vụ thường không bao gồm giai đoạn tiền hợp đồng, trong đó bên bán và bên mua thỏa thuận các điều khoản trong giao dich.
Trong các ví dụ nêu trên, Công ty Tàu hơi nước Bắc Mỹ và Công ty Đường sắt Trung Thái Bình Dương đã đưa ra các điều khoản mà các khách hàng phải tuân theo khi sử dụng dich vụ của các công ty đó. Các điều khoản đã được in sẵn trên các tắm vé mà hoàn toàn không có sự trao đồi với khách hàng trước khi tiến hành bán vé. Điều này cũng có thê thấy trong hoạt động vận chuyền ngày nay với cách thức thực hiện tương tự khi các nhà cung cấp dịch vụ hoàn toàn áp đặt các điều khoản đó. Thi? ba, các giao dịch được gọi la “tra tiền trước, điều khoản sau” thậm chí đã trở thành các tập quán kinh doanh trong thế kỷ 19.
Bên mua vé nắm rõ thông tin về điểm đến, trả tiền vé và sau đó nhận lay tam vé có chứa các trường hợp giới hạn về trách nhiệm. Thi tr, bên mua không cần phải ký các giấy tờ dé minh chứng cho sự chấp nhận các điều khoản. Thay vào đó, bên mua thể hiện sự chấp thuận các điều khoản thông qua hành vi của mình, ví dụ như thanh toán hoặc sử dụng dịch vu’. Ở giai đoạn nay, các công ty hay tập đoàn đã coi những điều kiện được in ra trước là các hợp đồng có hiệu lực giữa bên mua và bên bán.
Điều này được áp dụng ngay cả khi những điều khoản này bị đơn phương áp đặt và không được thỏa thuận, không giống như các hợp đồng thông thường là quá trình trao đổi, đàm phán. Ví dụ, vé của Công ty Tàu hơi nước Bắc Mỹ có ghi “Với các giá trị nhận được cùng các diéu khoản liệt kê tại đây, cả hai bên đồng ý rằng Hop dong của Công ty Tàu hơi nước Bắc Mỹ cung cấp cho M (khu vực để ghi tên hành khách), đồng ý chấp nhận hợp đồng này cùng các giới han di kèm ”. Tam vé không có bat kỳ dòng nào dé bên mua ký tên, nhưng lại có chỗ trống dé người đại điện của Công ty tàu thủy điền vào vé bằng cách ghi tên của bên mua. Hành vi của bên mua thông qua việc trả tiền và sử dụng dịch vụ, báo hiệu sự châp thuận của bên mua đôi với các điêu khoản đã 5 John JA Burke, tlđd, tr.
5 21 được “hai bên thống nhất”. Việc chấp thuận các điều khoản thông qua việc thanh toán hàng hóa, dịch vụ đã tạo ra sự khác biệt với mô hình chấp nhận truyền thống — băng chữ ký của các bên.