Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học này thuộc chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, được thực hiện tại Đại học Thiên Hoa, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Hoàng Anh, hoàn thành năm 2024. Đối tượng nghiên cứu trực tiếp là pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện Kiểm sát Nhân dân (VKSND) trong tố tụng hành chính tại Việt Nam. Đây là luận án định tính, sử dụng phương pháp phân tích văn bản pháp luật, nghiên cứu lịch sử và so sánh pháp luật.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu: Tố tụng hành chính là lĩnh vực đặc thù, nơi Nhà nước vừa là chủ thể ban hành quyết định hành chính vừa là bị đơn trong tranh chấp tư pháp, đặt ra yêu cầu cao về cơ chế kiểm sát độc lập nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức. Luận án xác định rằng các quy định pháp luật hiện hành về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong tố tụng hành chính còn nhiều bất cập, thiếu thống nhất, chưa tương thích với thực tiễn xét xử và chưa đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp. Khoảng trống nghiên cứu mà luận án lựa chọn giải quyết là việc hệ thống hoá, đánh giá và đề xuất hoàn thiện toàn diện pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong từng giai đoạn của tố tụng hành chính.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu: Luận án hướng tới mục tiêu làm rõ cơ sở lý luận, thực trạng pháp luật và đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong tố tụng hành chính. Các câu hỏi nghiên cứu bao gồm: (1) Cơ sở lý luận của pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong tố tụng hành chính là gì? (2) Pháp luật hiện hành quy định như thế nào và còn những bất cập nào? (3) Cần hoàn thiện pháp luật theo những hướng và giải pháp nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu là các quy định pháp luật thực định về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong tố tụng hành chính, bao gồm Luật Tố tụng hành chính và các văn bản liên quan. Phạm vi không gian là hệ thống pháp luật Việt Nam; phạm vi thời gian gắn với quá trình hình thành và phát triển của pháp luật tố tụng hành chính Việt Nam, trọng tâm là giai đoạn từ khi Luật Tố tụng hành chính được ban hành đến thời điểm nghiên cứu (năm 2024).


Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm lại các hướng nghiên cứu chính trong và ngoài nước liên quan đến vai trò của Viện Kiểm sát trong tố tụng nói chung và tố tụng hành chính nói riêng. Các công trình được tác giả khảo cứu bao gồm những nghiên cứu về vị trí, chức năng của VKSND trong hệ thống tư pháp Việt Nam, nghiên cứu về mô hình kiểm sát tư pháp ở các nước, cũng như các nghiên cứu chuyên sâu về Luật Tố tụng hành chính.

Do văn bản đầu vào bị mã hoá một phần, không thể xác nhận chính xác tên tác giả và công trình cụ thể mà luận án trích dẫn trong phần tổng quan tài liệu. Theo đó, quy tắc trung thực với văn bản được áp dụng: phần này không liệt kê tên tác giả và công trình nếu chúng không tái hiện được từ văn bản gốc.

Khoảng trống luận án lựa chọn: Các nghiên cứu trước chủ yếu tiếp cận nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND theo từng chức năng riêng lẻ (kiểm sát việc tuân theo pháp luật hoặc thực hành quyền công tố) mà chưa nghiên cứu hệ thống và toàn diện trong bối cảnh tố tụng hành chính với tư cách là một loại tố tụng đặc thù, nơi một bên tranh chấp là cơ quan công quyền. Luận án lấp đầy khoảng trống này bằng cách phân tích nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND theo từng giai đoạn tố tụng hành chính, từ khởi kiện đến thi hành án.


Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Lý thuyết và khung phân tích: Luận án xây dựng khung phân tích trên cơ sở lý luận về Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nguyên tắc kiểm soát quyền lực nhà nước, và lý luận về chức năng kiểm sát tư pháp. Các khái niệm trung tâm được tác giả làm rõ bao gồm: nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND, tố tụng hành chính, kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hành chính, và quyết định hành chính, hành vi hành chính. Khung phân tích thể hiện mối quan hệ giữa vị trí hiến định của VKSND, chức năng kiểm sát tư pháp và các quyền hạn cụ thể trong từng giai đoạn tố tụng.

Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng hướng tiếp cận định tính với các phương pháp chủ yếu sau:

  • Phân tích văn bản pháp luật: Phân tích nội dung Luật Tố tụng hành chính, các nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Toà án Nhân dân tối cao, thông tư liên tịch và các văn bản hướng dẫn thi hành liên quan đến nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND.
  • Phương pháp lịch sử: Tái hiện quá trình hình thành và phát triển của pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong tố tụng hành chính qua các thời kỳ.
  • Phương pháp so sánh: Đối chiếu quy định của Việt Nam với mô hình pháp lý của một số quốc gia khác có cơ quan kiểm sát tương tự.
  • Phương pháp tổng hợp và hệ thống hoá: Hệ thống hoá thực trạng quy định pháp luật, nhận diện mâu thuẫn, chồng chéo và khoảng trống.

Nguồn tư liệu: Văn bản quy phạm pháp luật thực định; tài liệu nội bộ của VKSND Tối cao; số liệu thực tiễn từ hoạt động kiểm sát tư pháp hành chính; công trình nghiên cứu khoa học pháp lý đã công bố trong và ngoài nước.


Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về pháp luật nhiệm vụ, quyền hạn của Viện Kiểm sát Nhân dân trong tố tụng hành chính

Chương này xây dựng nền tảng lý luận cho toàn bộ luận án. Tác giả làm rõ khái niệm và đặc điểm của tố tụng hành chính với tư cách là loại tố tụng đặc thù, trong đó một bên tranh chấp luôn là cơ quan, tổ chức hoặc người có thẩm quyền trong bộ máy nhà nước. Từ đó, chương xác định vị trí hiến định và chức năng của VKSND theo Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức VKSND, nhấn mạnh hai chức năng cốt lõi: thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Chương phân tích cơ sở lý luận của pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong tố tụng hành chính, bao gồm yêu cầu bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo đảm pháp chế và bảo vệ lợi ích công. Tác giả cũng xem xét các yếu tố tác động đến nội dung và phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND, gồm mô hình tố tụng, truyền thống pháp lý và yêu cầu cải cách tư pháp.

Chương 2: Thực trạng pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện Kiểm sát Nhân dân trong tố tụng hành chính

Đây là chương phân tích luật thực định có dung lượng lớn nhất. Tác giả khảo sát có hệ thống các quy định của Luật Tố tụng hành chính (và các sửa đổi liên quan) về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND theo từng giai đoạn: giai đoạn khởi kiện và thụ lý vụ án; giai đoạn chuẩn bị xét xử; giai đoạn xét xử sơ thẩm; giai đoạn phúc thẩm; và giai đoạn thi hành bản án, quyết định của toà án. Chương chỉ ra những bất cập cụ thể trong từng nhóm quy định, bao gồm: sự thiếu rõ ràng về phạm vi đối tượng kiểm sát; mâu thuẫn giữa các quy định về thời hạn tham gia phiên toà của VKSND; hạn chế của quy định về quyền kháng nghị; và những điểm chưa tương thích giữa Luật Tố tụng hành chính với Luật Tổ chức VKSND. Chương cũng phân tích thực tiễn thực hiện pháp luật, chỉ ra khoảng cách giữa quy định và thực thi.

Chương 3: Yêu cầu và giải pháp hoàn thiện pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của Viện Kiểm sát Nhân dân trong tố tụng hành chính

Trên cơ sở phân tích lý luận và thực trạng ở hai chương trước, chương này đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật. Tác giả xác định các yêu cầu định hướng cho việc hoàn thiện, gồm: bảo đảm phù hợp với Hiến pháp năm 2013 và định hướng cải cách tư pháp; bảo đảm tính đồng bộ, nhất quán của hệ thống pháp luật tố tụng; và tăng cường hiệu quả thực thi. Từ đó, chương đề xuất các nhóm giải pháp cụ thể liên quan đến việc sửa đổi, bổ sung các điều khoản của Luật Tố tụng hành chính, điều chỉnh các văn bản hướng dẫn, và tăng cường cơ chế phối hợp giữa VKSND với Toà án Nhân dân trong tố tụng hành chính. Chương cũng đề xuất các giải pháp về tổ chức thực hiện nhằm nâng cao chất lượng kiểm sát tư pháp hành chính trong thực tiễn.


Kết quả và những đóng góp mới

Theo phần "Những đóng góp mới" mà luận án tự xác định, các đóng góp bao gồm:

Về lý luận:

  • Hệ thống hoá và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong tố tụng hành chính — lĩnh vực chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ và toàn diện trong khoa học pháp lý Việt Nam.
  • Xác định đặc trưng pháp lý của tố tụng hành chính chi phối đến nội dung và phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND, phân biệt với các loại tố tụng khác.
  • Xây dựng tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong tố tụng hành chính.

Về thực tiễn:

  • Nhận diện có hệ thống các bất cập, mâu thuẫn và khoảng trống trong pháp luật thực định về nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND theo từng giai đoạn tố tụng hành chính.
  • Đề xuất các giải pháp cụ thể, có cơ sở lý luận và thực tiễn, phục vụ việc sửa đổi Luật Tố tụng hành chính và các văn bản liên quan.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

  • Sửa đổi, bổ sung một số điều khoản của Luật Tố tụng hành chính về quyền tham gia phiên toà, quyền kháng nghị và quyền kiến nghị của VKSND.
  • Hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa VKSND và Toà án Nhân dân trong quá trình giải quyết vụ án hành chính.
  • Nâng cao năng lực đội ngũ kiểm sát viên thực hiện kiểm sát tư pháp hành chính.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án không nêu rõ phần hạn chế nghiên cứu riêng biệt. Dựa trên phạm vi nghiên cứu được xác định, có thể nhận thấy luận án tập trung chủ yếu vào khía cạnh pháp luật thực định mà chưa đi sâu vào phân tích định lượng về hiệu quả kiểm sát tư pháp hành chính trên thực tế (số lượng vụ án, tỷ lệ kháng nghị thành công, v.v.). Phạm vi so sánh pháp luật nước ngoài cũng giới hạn ở một số quốc gia nhất định theo lựa chọn của tác giả.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể bao gồm: đánh giá tác động của các sửa đổi pháp luật sau khi được thực thi; nghiên cứu thực nghiệm về hoạt động kiểm sát tư pháp hành chính ở cấp địa phương; và so sánh mở rộng với mô hình của các quốc gia ASEAN.


Giá trị tham khảo

Luận án có giá trị tham khảo đối với các nhóm đối tượng sau:

  • Nghiên cứu sinh và giảng viên luật: Đặc biệt trong các lĩnh vực luật tố tụng hành chính, luật tổ chức bộ máy nhà nước, lý luận nhà nước và pháp luật. Phần xây dựng cơ sở lý luận (Chương 1) và phần phân tích thực trạng pháp luật (Chương 2) có giá trị tham khảo học thuật rõ rệt.
  • Cán bộ, kiểm sát viên VKSND: Phần phân tích bất cập pháp luật theo từng giai đoạn tố tụng và phần giải pháp hoàn thiện (Chương 3) có thể hỗ trợ công tác nghiên cứu, áp dụng pháp luật.
  • Người làm chính sách và lập pháp: Các kiến nghị sửa đổi Luật Tố tụng hành chính có thể là tài liệu tham khảo trong quá trình xây dựng và hoàn thiện pháp luật tố tụng.
  • Thẩm phán và luật sư hành chính: Phần phân tích quy định về quyền kháng nghị, quyền tham gia phiên toà của VKSND có liên quan trực tiếp đến thực hành tư pháp.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND trong giai đoạn nào của tố tụng hành chính? Luận án nghiên cứu nhiệm vụ, quyền hạn của VKSND theo toàn bộ quá trình tố tụng hành chính, bao gồm giai đoạn khởi kiện và thụ lý, chuẩn bị xét xử, xét xử sơ thẩm, phúc thẩm và thi hành án hành chính.

2. Luận án chỉ ra những bất cập gì trong pháp luật hiện hành về quyền hạn của VKSND? Luận án chỉ ra các bất cập gồm: thiếu rõ ràng về phạm vi đối tượng kiểm sát; mâu thuẫn giữa các quy định về thời hạn tham gia phiên toà của VKSND; hạn chế trong quy định về quyền kháng nghị; và sự chưa tương thích giữa Luật Tố tụng hành chính và Luật Tổ chức VKSND.

3. Luận án xác định vị trí hiến định của VKSND dựa trên căn cứ pháp lý nào? Tác giả dựa trên Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức VKSND để xác định vị trí hiến định của VKSND, với hai chức năng cốt lõi là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.

4. Điểm khác biệt giữa tố tụng hành chính và các loại tố tụng khác theo phân tích của luận án là gì? Luận án nhấn mạnh đặc trưng của tố tụng hành chính là một bên trong tranh chấp luôn là cơ quan, tổ chức hoặc người có thẩm quyền trong bộ máy nhà nước, tức là Nhà nước vừa ban hành quyết định hành chính vừa là bị đơn trong quá trình tố tụng, đặt ra yêu cầu đặc thù đối với chức năng kiểm sát.

5. Luận án đề xuất những giải pháp cụ thể nào để hoàn thiện pháp luật? Luận án đề xuất sửa đổi, bổ sung các điều khoản của Luật Tố tụng hành chính liên quan đến quyền tham gia phiên toà, quyền kháng nghị và quyền kiến nghị của VKSND; hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa VKSND và Toà án Nhân dân; đồng thời nâng cao năng lực của đội ngũ kiểm sát viên thực hiện kiểm sát tư pháp hành chính.


Kết luận

Luận án nghiên cứu một vấn đề pháp lý có tính đặc thù trong khoa học luật tố tụng Việt Nam: nhiệm vụ và quyền hạn của VKSND trong lĩnh vực tố tụng hành chính — nơi Nhà nước đồng thời là chủ thể ban hành quyết định bị kiện và bị đơn trước toà. Công trình tiếp cận theo hướng định tính, kết hợp phân tích văn bản pháp luật, nghiên cứu lịch sử và so sánh pháp lý để làm rõ cơ sở lý luận, chỉ ra bất cập của pháp luật thực định và đề xuất các giải pháp hoàn thiện cụ thể. Kết quả nghiên cứu đóng góp vào hệ thống lý luận về kiểm sát tư pháp hành chính và cung cấp luận cứ cho việc sửa đổi Luật Tố tụng hành chính. Luận án có giá trị tham khảo đối với những người nghiên cứu, giảng dạy và thực hành trong lĩnh vực tư pháp hành chính tại Việt Nam.