Chương 1 TỔN QUAN TÌNH HÌNH N HIÊN CỨU LIÊN QUAN ẾN Ề TÀI 1. Những công trình nghiên cứu về lý luận giáo dục chủ nghĩa yêu nước Các công trình nghiên cứu có liên quan đến cơ sở lý luận của chủ nghĩa yêu nước và giáo dục chủ nghĩa yêu nước, tác giả luận án chia thành các nội dung cơ bản để tiếp cận như sau: 1. Các công trình nghiên cứu về chủ nghĩa yêu nước Yêu nước là một trong những tình cảm sâu sắc nhất được củng cố qua hàng trăm năm, hàng nghìn năm tồn tại của các quốc gia biệt lập. Yêu nước mang tính phổ biến của nhân dân các quốc gia, các dân tộc trên thế giới.
Yêu nước là một trong những giá trị tinh thần, là tình cảm và tư tưởng của các dân tộc. Tuy nhiên, tùy vào quốc gia dân tộc mà tư tưởng đó ra đời sớm hay muộn, mức độ, cung bậc đậm nhạt khác nhau. Trong tác phẩm “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam” (Nxb Khoa học xã hội, 1980) tác giả Trần Văn Giàu cho rằng: “Chủ nghĩa yêu nước là sợi chỉ đỏ xuyên qua toàn bộ lịch sử Việt Nam từ cổ đại đến hiện đại. Ở đây, bản chất Việt Nam biểu lộ đầy đủ và tập trung nhất, hơn bất cứ chỗ nào khác, yêu nước trở thành một triết lý xã hội và nhân sinh của người Việt Nam” [61; tr.
Đối với dân tộc Việt Nam, chủ nghĩa yêu nước không chỉ là tình cảm tự nhiên, mà còn là sản phẩm của lịch sử, được hun đúc bởi chính lịch sử đau thương và hào hùng của dân tộc. Chủ nghĩa yêu nước đó không chỉ dừng lại ở những tư tưởng thuần túy mà còn được biểu hiện ở những hành động thiết thực của cá nhân và cộng đồng người. 7 Tác giả Trần Xuân Trường trong tác phẩm “Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh” (Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2008), đã luận giải cho chúng ta thấy được chủ nghĩa yêu nước là một hệ thống quan điểm, tư tưởng tình cảm của mỗi người đối với đất nước, dân tộc của mình, thể hiện ở tình yêu quê hương, xứ sở, tiếng nói, văn hóa hay ở sự gắn bó vì lợi ích chung của cộng đồng, của quốc gia, dân tộc và cũng ở ý thức xây dựng, bảo vệ đất nước. Hơn thế nữa, chủ nghĩa yêu nước còn là một phạm trù lịch sử, hình thành phát triển, luôn biến đổi qua các thời kỳ lịch sử của dân tộc mình.
Tinh thần yêu nước, lòng yêu nước có thể nảy sinh rất sớm từ khi nhà nước mới hình thành, cộng đồng quốc gia mới xuất hiện, nhưng chủ nghĩa yêu nước đòi hỏi một bước phát triển cao của tinh thần yêu nước, khi tình cảm yêu nước được nâng lên một trình độ nhận thức sâu sắc, có hệ thống, chi phối một cách có ý thức mọi hành vi và ứng xử của con người. Bên cạnh đó, chủ nghĩa yêu nước là tình cảm vừa có tính phổ quát và mang tính đặc thù riêng của các quốc gia, dân tộc, do điều kiện tự nhiên, xã hội, đặc điểm tộc người và hoàn cảnh nội dung lịch sử cụ thể của từng nước quy định. Trong cuốn sách “Mấy vấn đề về Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” (Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1981) tác giả Trần Xuân Trường cũng đã làm rõ vấn đề chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là sản phẩm của một phong trào cách mạng sâu rộng của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng trong mấy chục năm qua. Tuy nhiên, dòng sông mênh mông của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam có thể có một sức mạnh đến như vậy chính là vì trong lòng nó không phải chỉ chứa đựng sức mạnh của thời đại mà còn có cả sức mạnh của truyền thống, sức mạnh của những tinh hoa của dân tộc ta đã được tích lũy lại trong hàng nghìn năm phát triển lịch sử.
Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra cho chúng ta thấy được chủ nghĩa yêu nước là cái dòng tư tưởng và tình cảm bao trùm và chi phối toàn bộ đời sống tinh thần của nước Việt 8 Nam xưa kia. Trong ý thức thẩm mỹ của người Việt Nam, cái cao quý và đẹp đẽ nhất là lòng yêu nước thương nòi, là hành động giết giặc cứu nước. Trí tuệ Việt Nam sâu sắc nhất cũng là trí tuệ đánh giặc, giữ nước. Thần tượng anh hùng bền vững nhất trong trái tim của Nhân dân cũng là thần tượng những anh hùng nghĩa sĩ xả thân vì nước vì dân.
Đó chính là một nét đặc sắc nhất trong đời sống tinh thần, trong văn hóa và tâm lý dân tộc Việt Nam xưa kia. Tác phẩm “Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, truyền thống và hiện đại” (Nxb Chính trị Quốc gia, 2002), tác giả Phan Huy Lê, chủ nghĩa yêu nước truyền thống bao gồm tình yêu quê hương, đất nước, con người; ý thức bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc; sự gắn bó cố kết cộng đồng, luôn hướng về dân và luôn lấy dân làm gốc; ý thức bảo vệ lãnh thổ, quốc gia dân tộc, ý thức về độc lập dân tộc xây dựng đất nước. Chủ nghĩa yêu nước hiện đại ngày nay là yêu nước gắn liền với yêu chế độ chủ nghĩa xã hội, ý chí tự lực, tự cường, toàn thể đồng bào đoàn kết một lòng, ra sức xây dựng đất nước ta giàu đẹp, văn minh sánh vai với các nước trong khu vực và trên thế giới. Tác giả Nguyễn Trọng Phúc trong tác phẩm “Chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam, và giáo dục chủ nghĩa yêu nước, xây dựng ý chí quyết chiến, quyết thắng cho quân và dân ta trong thời kỳ mới” (Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2006) đã chỉ ra sự khác nhau căn bản giữa tư tưởng, tình cảm và tinh thần yêu nước với chủ nghĩa yêu nước ở Việt Nam.
Bên cạnh đó tác giả cũng đã luận giải “Yêu nước là tình cảm đặc biệt của con người, của mỗi người đối với quê hương, đất nước, Tổ quốc mình. Ở Việt Nam tình cảm đặc biệt đó còn phát triển thành tư tưởng yêu nước, chủ nghĩa yêu nước. Như vậy, nó đã vượt ra khỏi trạng thái tâm lý, tình cảm thông thường của con người để đạt tới giá trị cao về tư tưởng, lý luận và chính trị”. Từ đó tác giả đã kh ng định những giá trị đặc biệt của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam: “Chủ nghĩa yêu nước là truyền thống quý báu, là tài sản tinh thần vô giá của dân tộc 9 Việt Nam”; “Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là chính trị - xã hội, là đạo đức, là văn hóa, là nhân văn” [103; tr.
Trong “Tài liệu giáo dục chủ nghĩa yêu nước Việt Nam” (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003), dưới góc độ tiếp cận của khoa học chính trị, các tác giả đã quan niệm chủ nghĩa yêu nước đó là một phạm trù thuộc lĩnh vực ý thức xã hội, nó bao gồm tư tưởng và tình cảm của một dân tộc. Nội dung chính của chủ nghĩa yêu nước là tình yêu và lòng trung thành với Tổ quốc. Tùy theo điều kiện kinh tế - xã hội, hoàn cảnh lịch sử, tự nhiên của mỗi quốc gia, mỗi dân tộc mà quá trình phát triển từ tình cảm yêu nước, tư tưởng yêu nước thành chủ nghĩa yêu nước xuất hiện có khác nhau về nội dung, đặc điểm của chúng cũng không giống nhau. Đó là thể hiện mối quan hệ giữa tính phổ biến và tính đặc thù của chủ nghĩa yêu nước.
Nguyễn Hùng Hậu, “Từ chủ nghĩa yêu nước truyền thống đến chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh” (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2008) trong tác phẩm này tác giả đã đi sâu nghiên cứu phân tích, làm rõ khái niệm, những truyền thống tốt đẹp của con người Việt Nam về lý tưởng cách mạng, về truyền thống yêu nước thương dân, về giáo dục chủ nghĩa yêu nước và vai trò của việc giáo dục chủ nghĩa yêu nước cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay. Như vậy, các công trình nghiên cứu trên của các tác giả đã có nhiều ưu điểm nổi bật. Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng còn tồn tại những mặt hạn chế nhất định. Những kết quả nghiên cứu trên là cơ sở lý luận quan trọng để tác giả luận án kế thừa, tiếp thu có chọn lọc, trên cơ sở đó có thể đưa ra quan niệm đầy đủ về chủ nghĩa yêu nước Việt Nam và đặc trưng cơ bản của nó dưới góc độ tiếp cận, luận giải của phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử.
Các công trình nghiên cứu về cơ s hình thành chủ nghĩa yêu nước Trong tác phẩm “Tài liệu giáo dục chủ nghĩa yêu nước Việt Nam” (Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2003) tác giả Đào Duy Quát đã phân tích cơ sở hình thành của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam đó là lịch sử dựng nước, sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên, với quê hương xứ sở và cộng đồng. Lòng yêu nước thường bắt đầu từ tình yêu quê hương xứ sở, nơi sinh ra, lớn lên của mỗi người; từ sự gắn bó giữa những thành viên của gia đình, cộng đồng làng xã rồi đến quốc gia, dân tộc. Đây là cơ sở chung hình thành chủ nghĩa yêu nước. Cơ sở này không hoàn toàn giống nhau đối với các quốc gia, các dân tộc do điều kiện tự nhiên, xã hội và lịch sử cụ thể khác nhau quy định; lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc, nước ta có vị trí địa lý chính trị, kinh tế rất quan trọng, do đó lịch sử nước ta là lịch sử của dựng nước luôn luôn gắn liền với giữ nước; nền văn hóa thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, nét tiêu biểu, đặc sắc của văn hóa dân tộc ta là sự phong phú, đa dạng và thống nhất cao.
Đặc điểm này được thể hiện trong suốt quá trình hình thành và phát triển của nền văn hóa Việt Nam; quá trình hình thành và thống nhất sớm của quốc gia, dân tộc Việt Nam. Đây là quan niệm tổng quát, toàn diện về đất nước, dân tộc và quốc gia, nó bao quát những yếu tố cơ bản về lịch sử, văn hóa, lãnh thổ và thể chế nhà nước. Sự tự nhận thức này đạt tới trình độ khá toàn diện về quốc gia, dân tộc và là cơ sở hình thành chủ nghĩa yêu nước Việt Nam.
