Luận án tiến sĩ giải quyết vấn đề dân sự trong điều tra truy tố xét xử các vụ án xâm phạm sở hữu

Luận án tiến sĩ phân tích giải quyết vấn đề dân sự trong điều tra, truy tố, xét xử các vụ án xâm phạm sở hữu, đóng góp vào cải cách tư pháp.

• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Giải quyết vấn đề dân sự trong điều tra, truy tố, xét xử vụ án xâm phạm sở hữu
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2015

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2. Chương 2: Những vấn đề lý luận về giải quyết vấn đề dân sự trong điều tra, truy tố, xét xử vụ án xâm phạm sở hữu
• 3. Chương 3: Pháp luật giải quyết vấn đề dân sự và thực tiễn áp dụng trong điều tra, truy tố, xét xử vụ án xâm phạm sở hữu
• 4. Chương 4: Giải pháp nâng cao hiệu quả việc giải quyết vấn đề dân sự trong điều tra, truy tố, xét xử các vụ án xâm phạm sở hữu
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Vấn đề dân sự trong điều tra truy tố xét xử vụ án xâm phạm sở hữu

Vấn đề dân sự trong các vụ án hình sự, đặc biệt là vụ án xâm phạm sở hữu, là một chủ đề phức tạp và cấp thiết. Theo BLTTHS năm 2003 và BLTTHS năm 2015, việc giải quyết vấn đề dân sự được thực hiện song song với quá trình xử lý vụ án hình sự. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nhiều bất cập trong việc xác định và giải quyết các vấn đề dân sự, đặc biệt là trong các vụ án xâm phạm sở hữu. Các cơ quan tiến hành tố tụng thường tập trung vào chứng minh hành vi phạm tội mà bỏ qua việc thu thập chứng cứ liên quan đến bồi thường thiệt hại. Điều này dẫn đến việc quyền lợi của bị hại không được bảo vệ kịp thời và đầy đủ.

1.1. Thực trạng giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án xâm phạm sở hữu

Thực trạng cho thấy, tội phạm xâm phạm sở hữu chiếm tỷ lệ cao trong tổng số vụ án hình sự, với mức độ thiệt hại lớn về tài sản. Tại các địa phương như TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, và Bình Phước, tỷ lệ vụ việc dân sự trong án hình sự chiếm khoảng 30%. Tuy nhiên, việc giải quyết các vấn đề dân sự vẫn còn nhiều hạn chế. Các cơ quan tiến hành tố tụng thường lúng túng trong việc xác định vấn đề dân sự, dẫn đến quyết định không chính xác về mức bồi thường. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của bị hại và tính công bằng của pháp luật.

1.2. Nguyên nhân của những hạn chế

Nguyên nhân chính của những hạn chế này là do CQĐT không quan tâm đúng mức đến việc thu thập chứng cứ liên quan đến vấn đề dân sự. Thêm vào đó, các quy định pháp luật hiện hành về giải quyết vấn đề dân sự còn thiếu đồng bộ và không thống nhất. Các văn bản hướng dẫn chủ yếu tập trung vào giai đoạn xét xử, trong khi các giai đoạn điều tra và truy tố hầu như không được đề cập. Điều này dẫn đến việc áp dụng pháp luật không hiệu quả, gây kéo dài thời gian giải quyết vụ án và tốn kém về ngân sách.

II. Pháp luật và thực tiễn áp dụng trong giải quyết vấn đề dân sự

Pháp luật hiện hành về giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, đặc biệt là vụ án xâm phạm sở hữu, còn nhiều bất cập. Các quy định trong BLDS, BLTTHS, và BLTTDS chưa đầy đủ và thiếu sự thống nhất. Các văn bản hướng dẫn chủ yếu là Nghị quyết và Công văn của Hội đồng thẩm phán TAND Tối cao, nhưng chúng chỉ tập trung vào giai đoạn xét xử. Điều này dẫn đến việc áp dụng pháp luật không đồng bộ, gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc giải quyết vấn đề dân sự một cách hiệu quả.

2.1. Những thiếu sót trong quy định pháp luật

Các quy định pháp luật hiện hành về giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự còn nhiều thiếu sót. Ví dụ, BLTTHS năm 2003 và BLTTHS năm 2015 chỉ quy định nguyên tắc chung mà không có hướng dẫn cụ thể về cách thức thực hiện. Điều này dẫn đến việc các cơ quan tiến hành tố tụng lúng túng trong việc áp dụng pháp luật. Hơn nữa, các quy định về bồi thường thiệt hại và hoàn trả lợi ích vật chất chưa được chi tiết hóa, gây khó khăn trong việc xác định mức bồi thường và thực hiện các quyết định của tòa án.

2.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật

Thực tiễn áp dụng pháp luật cho thấy nhiều bất cập trong việc giải quyết vấn đề dân sự. Các cơ quan tiến hành tố tụng thường không nghiên cứu kỹ BLDS khi giải quyết các vấn đề dân sự, dẫn đến việc ra quyết định không chính xác. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của bị hại và tính công bằng của pháp luật. Hơn nữa, việc tách vấn đề dân sự ra khỏi vụ án hình sự để giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự cũng gây ra nhiều khó khăn và kéo dài thời gian giải quyết vụ án.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả giải quyết vấn đề dân sự

Để nâng cao hiệu quả giải quyết vấn đề dân sự trong các vụ án xâm phạm sở hữu, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Trước hết, cần hoàn thiện các quy định pháp luật về giải quyết vấn đề dân sự, đặc biệt là trong các giai đoạn điều tra và truy tố. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho các cán bộ tiến hành tố tụng để họ có thể áp dụng pháp luật một cách chính xác và hiệu quả.

3.1. Hoàn thiện pháp luật

Cần sửa đổi, bổ sung các quy định trong BLTTHS và BLDS để tạo sự thống nhất và đồng bộ trong việc giải quyết vấn đề dân sự. Đặc biệt, cần có hướng dẫn cụ thể về cách thức thu thập chứng cứ liên quan đến vấn đề dân sự trong giai đoạn điều tra và truy tố. Điều này sẽ giúp các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện nhiệm vụ một cách hiệu quả hơn, đảm bảo quyền lợi của bị hại được bảo vệ kịp thời và đầy đủ.

3.2. Nâng cao năng lực cán bộ

Cần tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho các cán bộ tiến hành tố tụng, đặc biệt là trong việc áp dụng BLDS và BLTTHS. Điều này sẽ giúp họ hiểu rõ hơn về các quy định pháp luật và áp dụng chúng một cách chính xác trong quá trình giải quyết vụ án. Hơn nữa, cần có các chương trình tập huấn thường xuyên để cập nhật kiến thức và kỹ năng cho các cán bộ, giúp họ đối phó với những tình huống phức tạp trong thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo hộ quyền sở hữu và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức bị xâm hại trong tiến trình tố tụng là một trong những trụ cột then chốt của công cuộc cải cách tư pháp tại Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/05/2005 và Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị. Trong cấu trúc tội phạm học, nhóm tội phạm xâm phạm sở hữu luôn chiếm tỷ trọng áp đảo và diễn biến phức tạp. Phân tích dữ liệu thực chứng giai đoạn 10 năm (2005–2015) xác định tội phạm xâm phạm sở hữu chiếm trung bình gần 48% tổng số các vụ án hình sự xảy ra trên toàn quốc, với số lượng vụ án năm sau liên tục tăng cao hơn năm trước. Khảo sát thực tiễn công tác thi hành án dân sự cho thấy các phán quyết về tài sản bắt nguồn từ vụ án hình sự chiếm tỷ lệ đặc biệt lớn: tại Thành phố Hồ Chí Minh chiếm khoảng 31,4%, tại tỉnh Bình Phước chiếm 30,5%, và tại tỉnh Đồng Nai chiếm 29,1% tổng số việc dân sự phải thi hành.

       CƠ CẤU TỘI PHẠM & NGHĨA VỤ DÂN SỰ THI HÀNH ÁN (2005-2015)

Mặc dù giữ vai trò định lượng lớn trong thực tiễn tư pháp, khoa học pháp lý thực định chứng kiến khoảng trống lý luận (research gap) nghiêm trọng khi chưa có công trình chuyên khảo cấp tiến sĩ nào đánh giá toàn diện, liên ngành giữa luật nội dung (Bộ luật Dân sự) và luật hình thức (Bộ luật Tố tụng hình sự) về cơ chế giải quyết vấn đề dân sự xuyên suốt từ giai đoạn điều tra, truy tố đến xét xử đối với nhóm tội phạm xâm phạm sở hữu. Nhận định từ Tòa hình sự - Tòa án nhân dân Tối cao đã chỉ rõ điểm nghẽn này: “Trong những năm vừa qua, việc giải quyết các vấn đề dân sự trong vụ án hình sự vẫn còn sai lầm khá phổ biến; số vụ án bị kháng nghị về phần dân sự trong vụ án hình sự chiếm tỷ lệ cao và không có xu hướng giảm, nhất là các vụ án xâm phạm tính mạng sức khỏe và xâm phạm sở hữu. Những sai lầm nghiêm trọng trong việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự có phần là do CQĐT không quan tâm đúng mức việc điều tra về vấn đề dân sự mà chỉ tập trung chứng minh hành vi phạm tội. Các Thẩm phán không nghiên cứu kỹ Bộ luật dân sự.” [85, tr.6].

Để giải quyết triệt để vấn đề trên, luận án tập trung giải quyết 04 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 04 giả thuyết tương ứng (Hypotheses - H):

• RQ1: Bản chất pháp lý và phạm vi của “vấn đề dân sự” trong cơ chế tố tụng đối với các vụ án xâm phạm sở hữu được định vị như thế nào?
  H1: Vấn đề dân sự trong án xâm phạm sở hữu không chỉ giới hạn ở bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng mà còn bao hàm quan hệ hoàn trả, xử lý vật chứng và các biện pháp bảo đảm thu hồi tài sản.
• RQ2: Những bất cập, xung đột quy phạm trong hệ thống văn bản pháp luật hiện hành ảnh hưởng như thế nào đến quyền định đoạt của đương sự và bị hại?
  H2: Sự thiếu đồng bộ giữa Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự và Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS 2003, BLTTHS 2015) tạo ra khoảng trống pháp lý khiến các cơ quan tiến hành tố tụng lúng túng trong xác định tư cách tham gia tố tụng.
• RQ3: Đâu là nguyên nhân căn cốt dẫn đến sai lầm nghiệp vụ của Cơ quan điều tra (CQĐT), Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) và Tòa án nhân dân (TAND) trong việc thu thập chứng cứ và giải quyết phần dân sự?
  H3: Sự thiên lệch về trách nhiệm chứng minh hành vi phạm tội, coi nhẹ nghĩa vụ chứng minh thiệt hại dân sự ở giai đoạn điều tra là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến phán quyết thiếu khả thi.
• RQ4: Mô hình lập pháp và quy trình tác nghiệp nào là tối ưu nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết vấn đề dân sự mà không làm trì hoãn thời hạn giải quyết trách nhiệm hình sự?
  H4: Việc hoàn thiện cơ chế đối thoại, thỏa thuận bồi thường kết hợp với chuẩn hóa quy trình định giá, giám định tài sản ở giai đoạn tiền xét xử sẽ tối ưu hóa khả năng thi hành án và bảo vệ quyền nạn nhân.

Nghiên cứu được triển khai dựa trên khung lý thuyết phục hồi công lý (Restorative Justice Framework) và lý thuyết tố tụng hỗn hợp (Dual-Track / Combined Criminal-Civil Proceeding Model). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu toàn quốc, tập trung khảo sát thực chứng chuyên sâu tại các trung tâm kinh tế trọng điểm phía Nam (TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Phước) trong khung thời gian từ năm 2007 đến năm 2015, kết hợp đối chiếu các chuẩn mực tư pháp của BLTTHS năm 2015.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về giải quyết vấn đề dân sự trong tố tụng hình sự đã ghi nhận sự quan tâm của giới học thuật trong nước và quốc tế qua nhiều luồng tiếp cận (academic streams):

                        TỔNG HỢP CÁC LUỒNG HỌC THUẬT

Trong nước, luồng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào nguyên tắc tố tụng và địa vị pháp lý của người bị hại, đương sự. Nguyễn Thị Thu Hương (2009) đi sâu phân tích nội hàm Điều 28 BLTTHS năm 2003; Phan Thành Bút (2009) nhận diện chủ thể có quyền yêu cầu giải quyết quan hệ dân sự; Lê Nguyên Thanh (2012) và Lê Tiến Châu (2007) phân định ranh giới giữa bị hại và nguyên đơn dân sự, đồng thời kiến nghị cơ chế thỏa thuận bồi thường thiệt hại giữa nạn nhân và bị cáo. Lê Văn Sua (2015) vạch trần tình trạng xác định nhầm lẫn nghiêm trọng giữa tư cách bị hại với nguyên đơn dân sự, giữa bị đơn dân sự với người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong thực tiễn xét xử. Luồng nghiên cứu thứ hai về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng ghi nhận công trình của Nguyễn Thanh Hồng (2001) trong tai nạn giao thông, Trần Minh Châu (2006) về xâm phạm tính mạng, sức khỏe, và Đỗ Văn Đại (2007) về cơ sở cấu thành trách nhiệm dân sự. Luồng nghiên cứu thứ ba về nghiệp vụ điều tra và xử lý vật chứng gắn với tài sản có các nghiên cứu của Bùi Thành Chung (2014) về thu hồi tài sản trong khu công nghiệp, Phạm Quang Phúc (2008) về thủ đoạn tẩu tán tài sản trong tội lừa đảo, cùng các phân tích của Nguyễn Văn Trượng (2005, 2009) về vướng mắc định giá và hoàn trả tài sản cho chủ sở hữu.

Trên bình diện quốc tế, xu hướng mở rộng quyền tự chủ của nạn nhân (victim empowerment) và mô hình bồi thường thiệt hại đã được khảo cứu sâu sắc. Báo cáo Sách Xanh (Green Paper) của Ủy ban Châu Âu (2002) và công trình của Ana Medarska (2009) khẳng định quyền yêu cầu bồi thường của nạn nhân là một bộ phận của Công ước Châu Âu về Nhân quyền. Roger Graef (2001) trong cuốn “Repairing the harm caused by crime” đã hệ thống hóa cơ chế bù đắp tổn thất tài chính và tinh thần cho nạn nhân. Phân tích tố tụng so sánh giữa hệ thống Thông luật (Common Law) và Dân luật (Civil Law) của Hiệp hội Luật sư Mỹ (American Bar Association - 2006) và Robert B. Mitchell (2008) tại Đại học Harvard với chuyên khảo “Parallel criminal and civil proceedings” đã chỉ rõ tính ưu việt lẫn rủi ro khi vận hành song song hoặc tích hợp thủ tục dân sự trong tố tụng hình sự. Ngoài ra, Lynae K. Olson và Joy A. Chapper khi phân tích mô hình Tòa án bang Rhode Island (Hoa Kỳ) đã chứng minh vai trò của việc giải quyết thỏa đáng lợi ích vật chất đối với tiến độ tố tụng và phục hồi xã hội.

Tranh luận học thuật cốt lõi hiện nay xoay quanh hai trường phái đối lập: Trường phái Tách rời tố tụng (Bifurcation Model - tách triệt để việc bồi thường sang tòa dân sự để bảo đảm tốc độ xét xử hình sự) đối lập với Trường phái Tích hợp tố tụng (Adhesion Model - giải quyết đồng thời trách nhiệm hình sự và dân sự trong một bản án nhằm tiết kiệm chi phí xã hội và giảm thiểu tổn thương thứ cấp cho nạn nhân).

Luận án định vị chính xác khoảng trống: Trong khi các công trình tiền nhiệm chỉ tiếp cận vấn đề dân sự ở giai đoạn xét xử dưới góc độ trách nhiệm bồi thường đơn thuần, hoặc chỉ nghiên cứu kỹ năng điều tra truy bắt tội phạm sở hữu, luận án tiến hành một công trình liên thông toàn diện đầu tiên tại Việt Nam, phân tích cơ chế giải quyết vấn đề dân sự từ khâu khởi tố, áp dụng biện pháp cưỡng chế thu hồi tài sản ở giai đoạn điều tra, kiểm sát ở giai đoạn truy tố, cho đến phán quyết tại phiên tòa hình sự sơ thẩm và phúc thẩm.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến triển lý luận thông qua việc mở rộng và tái định nghĩa các cấu phần của học thuyết Tố tụng hình sự và học thuyết Trách nhiệm dân sự ngoài hợp đồng tại Việt Nam:

           MÔ HÌNH LÝ THUYẾT ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN

1. Xác lập định nghĩa công cụ chuẩn xác về "Vấn đề dân sự trong vụ án hình sự": Luận án chứng minh rằng vấn đề dân sự trong vụ án xâm phạm sở hữu là tổng hòa các quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân phát sinh do hành vi phạm tội xâm phạm trực tiếp hoặc gián tiếp, bao gồm: nghĩa vụ hoàn trả tài sản nguyên trạng; nghĩa vụ bồi thường giá trị tài sản bị hủy hoại, mất mát; nghĩa vụ bù đắp lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị gián đoạn; và chi phí hợp lý để ngăn chặn, khắc phục hậu quả.
2. Kế thừa và phát triển dòng chảy lịch sử pháp điển hóa: Nghiên cứu phân tích sự kế tục tư tưởng pháp lý dân tộc từ Bộ Hình thư thời nhà Lý: “Khi tranh chấp ruộng ao, kẻ nào dùng hung khí đánh chết người hoặc làm bị thương bị xử phạt 80 trượng, xử tội đồ, phải bồi thường ruộng ao cho người bị hại” [6, tr.168] và Bộ luật Hồng Đức thời Hậu Lê: “Kẻ nào làm hỏng hay xâm phạm tài sản riêng phải bồi thường”, từ đó đúc kết nguyên lý cốt lõi: xử lý hành vi phạm tội của nhà nước luôn phải gắn liền với khôi phục trật tự tài sản cho nạn nhân.
3. Mở rộng lý thuyết về Trách nhiệm chứng minh kép (Dual-Burden of Proof): Luận án chỉ ra sự chuyển hóa của nghĩa vụ chứng minh theo Điều 15 BLTTHS năm 2015: cơ quan tiến hành tố tụng không chỉ có nghĩa vụ chứng minh tội phạm và lỗi của bị can, bị cáo mà còn có nghĩa vụ pháp định trong việc thu thập chứng cứ để xác định chính xác quy mô, giá trị thiệt hại vật chất nhằm giải quyết toàn diện quyền lợi cho đương sự.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của 03 lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết Tư pháp phục hồi (Restorative Justice Theory): Định hướng việc giải quyết vụ án không chỉ để trừng phạt người phạm tội mà còn ưu tiên hàn gắn những tổn thất vật chất, tạo cơ hội cho bị can, bị cáo tự nguyện khắc phục hậu quả nhằm hưởng chính sách khoan hồng.
• Lý thuyết Công lý thủ tục (Procedural Justice Theory): Bảo đảm tính minh bạch, sự tham gia chủ động và công bằng về địa vị pháp lý giữa bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan.
• Lý thuyết Hiệu quả kinh tế của pháp luật (Economic Analysis of Law): Chứng minh mô hình giải quyết tích hợp vấn đề dân sự trong tố tụng hình sự tối ưu hóa chi phí xã hội, ngăn ngừa tình trạng một tranh chấp bị kéo dài qua hai cấp xét xử hình sự và dân sự riêng biệt.

Điều kiện biên (Boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: Chỉ áp dụng đối với các tranh chấp tài sản, bồi thường có mối quan hệ nhân quả trực tiếp bắt nguồn từ hành vi phạm tội thuộc nhóm tội phạm xâm phạm sở hữu; không áp dụng đối với các giao dịch dân sự, kinh tế độc lập khác phát sinh ngoài hành vi phạm tội của bị can, bị cáo.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được thiết kế trên lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin kết hợp chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) trong khoa học pháp lý. Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed-Methods Research Design) kết hợp định tính và định lượng nhằm bảo đảm tính khách quan, đa chiều:

                      THIẾT KẾ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các bước nghiêm ngặt:

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp: Hệ thống hóa các báo cáo tổng kết năm của CQĐT Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân Tối cao và Tòa án nhân dân Tối cao trong giai đoạn 2005–2015.
2. Khảo sát án mẫu điển hình (Case Studies): Trực tiếp kiểm tra, trích xuất 180 hồ sơ vụ án xâm phạm sở hữu phức tạp có tranh chấp dân sự (trộm cắp, lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm, cướp tài sản, hủy hoại tài sản) tại các địa bàn trọng điểm.
3. Phỏng vấn chuyên gia sâu (In-depth Interviews): Tiến hành trao đổi trực tiếp với 35 chuyên gia đầu ngành gồm Chánh án, Phó Chánh án, Viện trưởng, Viện phó, Thủ trưởng CQĐT, Thẩm phán và Điều tra viên cao cấp.
4. Điều tra xã hội học bằng bảng hỏi (Survey): Phát 250 phiếu khảo sát chuẩn hóa đến đội ngũ cán bộ tiến hành tố tụng nhằm đánh giá nhận thức quy phạm và các khó khăn trong việc áp dụng Điều 28 BLTTHS 2003 / Điều 30 BLTTHS 2015.
5. Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa văn bản pháp luật thực định, hồ sơ xét xử thực tế và ý kiến đánh giá của chuyên gia để triệt tiêu thiên vị chủ quan.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát được phân loại theo các biến số: tỷ lệ án bị kháng nghị phần dân sự, thời gian thu hồi tài sản, căn cứ định giá tài sản bị chiếm đoạt và tỷ lệ phân định sai tư cách đương sự. Toàn bộ thông tin khảo sát thực chứng được kiểm tra tính nhất quán nội tại (Internal Consistency) và độ tin cậy cấu trúc. Các phương pháp tổng hợp thống kê mô tả, phân tích so sánh đối chiếu chuẩn mực pháp lý quốc tế được sử dụng để xây dựng luận cứ cho các đề xuất hoàn thiện pháp luật.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                     4 PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ TỪ THỰC TIỄN

1. Thực trạng bất cập mang tính hệ thống trong chứng minh giai đoạn điều tra: Nghiên cứu phát hiện nguyên nhân sâu xa của việc bản án bị hủy, sửa phần dân sự xuất phát từ giai đoạn tiền xét xử. Điều tra viên thường chỉ tập trung xác định hành vi phạm tội nhằm hoàn thành hồ sơ truy tố hình sự, không tiến hành kịp thời các biện pháp cưỡng chế tài sản (kê biên, tạm giữ tài sản, phong tỏa tài khoản ngân hàng), tạo điều kiện cho bị can tẩu tán tài sản trước khi vụ án được đưa ra xét xử.
2. Nhầm lẫn nghiêm trọng trong việc xác định tư cách người tham gia tố tụng: Thực tiễn xét xử bộc lộ tình trạng phổ biến là Thẩm phán và Hội đồng xét xử nhầm lẫn giữa tư cách "Bị hại" (chủ thể bị tội phạm trực tiếp xâm phạm quyền sở hữu) và "Nguyên đơn dân sự" (chủ thể bị thiệt hại gián tiếp yêu cầu bồi thường). Điều này dẫn tới việc tước bỏ quyền kháng cáo phần hình sự hoặc làm hạn chế quyền yêu cầu bồi thường của đương sự hợp pháp.
3. Lạm dụng tùy tiện quy định tách vấn đề dân sự: Các cơ quan tiến hành tố tụng có xu hướng lạm dụng cơ chế tách phần bồi thường thiệt hại để giải quyết bằng vụ án dân sự độc lập theo thủ tục tố tụng dân sự ngay cả khi các chứng cứ thiệt hại hoàn toàn có thể làm rõ tại phiên tòa hình sự. Thực trạng này vi phạm tinh thần của Điều 28 BLTTHS 2003 (Điều 30 BLTTHS 2015): “Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự được tiến hành cùng với việc giải quyết vụ án hình sự. Trong trường hợp vụ án hình sự phải giải quyết vấn đề bồi thường, bồi hoàn mà chưa có điều kiện chứng minh và không ảnh hưởng đến việc giải quyết vụ án hình sự thì có thể tách ra giải quyết theo thủ tục tố tụng dân sự”. Hậu quả là làm gia tăng chi phí tố tụng của nhà nước và kéo dài vô tận thời gian nạn nhân nhận lại tài sản.
4. Khoảng trống quy phạm hướng dẫn liên ngành: Trong khi hệ thống văn bản hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao chỉ tập trung vào giai đoạn xét xử, thì giai đoạn điều tra của CQĐT và truy tố của VKSND hoàn toàn thiếu vắng các Thông tư liên tịch hướng dẫn cơ chế thu hồi, tạm giữ, trả lại tài sản không phải là vật chứng và phương pháp trưng cầu định giá tài sản bị chiếm đoạt.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp cơ sở khoa học khẳng định tính bất khả phân của đối tượng chứng minh hình sự và dân sự trong nhóm tội xâm phạm sở hữu; bổ sung hoàn thiện hệ thống khái niệm công cụ cho khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam.
• Về mặt lập pháp: Luận án đề xuất sửa đổi, bổ sung các quy định cụ thể trong Bộ luật Tố tụng Hình sự:
  • Quy định bắt buộc CQĐT phải áp dụng biện pháp kê biên tài sản ngay từ khi khởi tố bị can đối với các vụ án chiếm đoạt tài sản có giá trị lớn.
  • Chuẩn hóa tiêu chí pháp lý về "điều kiện chưa thể chứng minh" để hạn chế việc tùy tiện tách vụ án dân sự.
  • Bổ sung cơ chế hòa giải, đối thoại và công nhận thỏa thuận bồi thường dân sự ngay tại giai đoạn điều tra, truy tố như một căn cứ miễn, giảm trách nhiệm hình sự chính thức.
• Về mặt thực thi nghiệp vụ: Đề xuất ban hành Thông tư liên tịch giữa Bộ Công an - Viện kiểm sát nhân dân Tối cao - Tòa án nhân dân Tối cao - Bộ Tư pháp quy định quy trình phối hợp thu hồi tài sản, xử lý vật chứng và định giá tài sản bị hủy hoại, chiếm đoạt.

Limitations và Future Research

1. Giới hạn về dữ liệu địa bàn khảo sát: Do hạn chế về tiếp cận nguồn dữ liệu mật và phân tán, các khảo sát thực chứng chuyên sâu chủ yếu tập trung tại các tỉnh, thành phố phía Nam (vùng kinh tế trọng điểm); mức độ đại diện cho các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên còn khiêm tốn.
2. Khung thời gian nghiên cứu: Dữ liệu tập trung giai đoạn 2007–2015 là giai đoạn chuyển giao bản lề trước khi BLTTHS năm 2015 có hiệu lực thi hành đầy đủ, do đó cần có các nghiên cứu cập nhật để đánh giá tác động dài hạn của các thiết chế mới (như chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện gắn với khắc phục hậu quả dân sự).
3. Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):
   • Nghiên cứu ứng dụng công nghệ số và tài sản mã hóa (Crypto/Digital Assets): Đánh giá cơ chế thu hồi và xử lý bồi thường dân sự đối với tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản trên không gian mạng.
   • Cơ chế Quỹ bồi thường nạn nhân của tội phạm do Nhà nước bảo trợ: Học tập kinh nghiệm từ Sách Xanh của Liên minh Châu Âu để xây dựng cơ chế Nhà nước ứng trước tiền bồi thường cho nạn nhân khi bị can, bị cáo không còn khả năng thi hành án.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và ứng dụng chính sách sâu rộng:

• Tác động lập pháp & Chính sách: Các luận điểm và kiến nghị của đề tài đã đóng góp trực tiếp vào quá trình tổng kết thi hành BLTTHS năm 2003, cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giá trị phục vụ việc xây dựng và thi hành BLTTHS năm 2015 cùng các Nghị quyết hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng.
• Nâng cao hiệu quả thi hành án dân sự: Việc làm rõ trách nhiệm chứng minh và biện pháp cưỡng chế tài sản ngay từ khâu điều tra giúp nâng tỷ lệ thu hồi tài sản thực tế cho nạn nhân từ mức dưới 30% lên mức khả thi cao hơn, giảm tải áp lực án tồn đọng cho các cơ quan Thi hành án dân sự tại TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bình Phước.
• Giá trị đào tạo và nghiên cứu: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên khảo chuẩn mực cho các học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Tội phạm học & Điều tra tội phạm, Luật Hình sự & Tố tụng hình sự tại các cơ sở đào tạo luật trọng điểm quốc gia.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật pháp lý: Tiếp cận khung phân tích toàn diện, hệ thống khái niệm công cụ và dữ liệu thực chứng 10 năm về mối quan hệ giữa trách nhiệm hình sự và nghĩa vụ dân sự.
• Cơ quan tiến hành tố tụng (Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán): Nắm vững quy trình chuẩn hóa về xác định tư cách đương sự, phương pháp thu thập chứng cứ chứng minh thiệt hại và kỹ năng điều hành tranh tụng phần dân sự tại phiên tòa.
• Cơ quan Thi hành án dân sự: Thụ hưởng các bản án hình sự có phần tuyên dân sự rõ ràng, chính xác về đối tượng tài sản, bảo đảm tính khả thi tuyệt đối khi tổ chức thi hành án.
• Người dân và Nạn nhân của tội phạm: Quyền và lợi ích hợp pháp về tài sản được bảo vệ kịp thời, giảm thiểu chi phí và thời gian đòi bồi thường thông qua cơ chế phục hồi công lý.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Học thuyết Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong mối quan hệ giao thoa với Học thuyết Tố tụng hình sự tích hợp (Adhesion Procedure Theory). Luận án chỉ ra rằng vấn đề dân sự trong án xâm phạm sở hữu không phải là một nhánh phụ đính kèm mà là một bộ phận hữu cơ cấu thành đối tượng chứng minh của vụ án hình sự. Việc giải quyết triệt để nghĩa vụ hoàn trả và bồi thường ngay trong bản án hình sự là điều kiện tiên quyết để đạt được mục tiêu công lý phục hồi (Restorative Justice).

2. Tính đổi mới về phương pháp luận nghiên cứu thể hiện như thế nào khi so sánh với các công trình tiền nhiệm?

So với công trình của Nguyễn Thị Thu Hương (2009) chỉ thuần túy phân tích quy phạm lập pháp, hoặc công trình của Bùi Thành Chung (2014) chỉ tập trung vào kỹ năng trinh sát phòng ngừa tội phạm, luận án của tác giả là công trình đầu tiên áp dụng phương pháp tam giác đạc đa nguồn (Multi-source Triangulation): kết hợp phân tích chuẩn mực pháp lý với kiểm toán 180 hồ sơ án thực tế và khảo sát 250 cán bộ tố tụng tại các trung tâm kinh tế phía Nam, tạo ra độ tin cậy thực chứng vượt trội.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tiễn là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là: phần lớn các sai lầm dẫn đến việc bản án hình sự bị kháng nghị, giám đốc thẩm về phần dân sự không xuất phát từ việc áp dụng sai cách tính toán của Bộ luật Dân sự tại phiên tòa, mà xuất phát từ sự thờ ơ nghiệp vụ của Cơ quan điều tra trong việc thu thập chứng cứ thiệt hại và chậm trễ áp dụng các biện pháp ngăn chặn dịch chuyển tài sản ngay từ 72 giờ đầu tiên sau khi khởi tố vụ án.

4. Luận án có cung cấp quy trình tác nghiệp có thể nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án thiết kế bộ quy trình 04 bước chuẩn hóa dành cho Điều tra viên và Kiểm sát viên:

1. Xác minh hiện trạng và lập biên bản kiểm kê chi tiết tài sản bị chiếm đoạt/hủy hoại;
2. Trưng cầu định giá tài sản gắn liền với thời điểm tội phạm xảy ra;
3. Áp dụng ngay lệnh phong tỏa/kê biên tài sản bảo đảm thi hành án;
4. Tổ chức phiên đối thoại tự nguyện bồi thường giữa bị can và nạn nhân trước khi ban hành Kết luận điều tra.

5. Chương trình nghị sự 10 năm tiếp theo (10-Year Research Agenda) được định hình ra sao?

Chương trình tập trung vào 03 hướng chính:

• Thể chế hóa chế định thỏa thuận nhận tội đi kèm nghĩa vụ bồi thường toàn diện (Plea Bargaining & Restitution);
• Thiết lập khung pháp lý xử lý tài sản kỹ thuật số và thu hồi tài sản xuyên biên giới trong tội phạm sở hữu công nghệ cao;
• Hoàn thiện cơ chế bảo hiểm trách nhiệm và Quỹ quốc gia bồi thường cho nạn nhân bị thiệt hại do tội phạm hình sự gây ra.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và phát triển toàn diện hệ thống lý luận về giải quyết vấn đề dân sự trong điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự xâm phạm sở hữu, bổ khuyết khoảng trống học thuật kéo dài nhiều thập kỷ trong khoa học pháp lý Việt Nam.
2. Xác lập căn cứ khoa học vững chắc chứng minh rằng tội phạm xâm phạm sở hữu chiếm tỷ trọng gần 48% trong cơ cấu tội phạm quốc gia, tạo ra khối lượng phán quyết dân sự chiếm hơn 30% tổng số việc thi hành án dân sự tại các địa bàn kinh tế trọng điểm.
3. Nhận diện chính xác 04 nhóm nguyên nhân cốt lõi gây ra sai lầm tư pháp: sự coi nhẹ chứng cứ dân sự ở khâu điều tra, nhầm lẫn tư cách bị hại và nguyên đơn dân sự, lạm dụng cơ chế tách án dân sự trái luật, và sự thiếu vắng thông tư liên tịch hướng dẫn liên ngành.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp đồng bộ, định hình lại quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự và hướng dẫn áp dụng thống nhất Bộ luật Dân sự trong xét xử hình sự.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu hiện đại về Tư pháp phục hồi, thu hồi tài sản số và bảo vệ quyền nạn nhân theo các chuẩn mực quốc tế của Liên minh Châu Âu và Liên Hợp Quốc, để lại di sản học thuật có giá trị tham khảo bền vững cho nền khoa học pháp lý nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Qua tìm hiểu, khảo sát những công trình khoa học đã đƣợc công bố kể từ khi BLTTHS 2003 ghi nhận nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, có thể thấy rằng hiện nay chƣa có một công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện về lý luận và thực tiễn việc giải quyết vấn đề dân sự trong điều tra, truy tố, xét xử các vụ án xâm phạm sở hữu. Tuy nhiên, liên quan đến vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, đã có một số nhà khoa học quan tâm nghiên cứu nhƣng đề cập ở những cấp độ khác nhau, trên những khía cạnh, bình diện khác nhau. - Các công trình nghiên cứu về nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự, nghiên cứu về bị hại và đương sự trong tố tụng hình sự; Tác giả Nguyễn Thị Thu Hƣơng (2009), có công trình “Nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự”, Luận văn Thạc sĩ luật học [54].

Công trình này tập trung nghiên cứu phân tích về cơ sở, nội dung, ý nghĩa và những đặc điểm của nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự. Trong nội dung của Luận văn, tác giả đã xây dựng một số khái niệm liên quan đến việc giải quyết vấn dề dân sự, phân tích mối liên hệ giữa nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự với một số nguyên tắc liên quan đƣợc quy định trong BLTTHS năm 2003. Luận văn cũng đã đánh giá việc áp dụng nguyên tắc trong thực tế xét xử vụ án hình sự có nội dung dân sự, xác định những nguyên nhân của sự hạn chế khi áp dụng nguyên tắc. Bên cạnh đó, tác giả có so sánh đối chiếu với quy định trong luật Tố tụng hình sự của một số nƣớc trên thế giới làm cơ sở để bảo vệ những luận điểm trong phần kiến nghị của mình.

Tác giả Lê Nguyên Thanh (2012), “Người bị thiệt hại do tội phạm gây ra trong tố tụng hình sự Việt Nam”, Luận án tiến sĩ luật học, Trƣờng Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh [39]. Kết quả nghiên cứu công trình này, tác giả đã làm rõ hệ thống lý luận chung về ngƣời bị hại do tội phạm gây ra trong Tố tụng hình sự Việt Nam, nội dung của luận án tập trung nghiên cứu, làm rõ vị trí, vai trò của 10 ngƣời bị hại trong tố tụng hình sự, những thiệt hại của ngƣời bị hại do tội phạm gây ra, có sự liên hệ so sánh giữa ngƣời bị hại với nguyên đơn dân sự đồng thời phân biệt với các chủ thể khác trong tố tụng hình sự. Luận án phân tích cụ thể những quyền và nghĩa vụ của ngƣời bị hại theo quy định của BLTTHS năm 2003, trong đó đáng chú ý là phân tích sâu về quyền yêu cầu bồi thƣờng thiệt hại.

Mặt khác luận án cũng đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật về ngƣời bị thiệt hại do tội phạm gây ra, phân tích những điểm bất cập và hạn chế trong quá trình áp dụng pháp luật bảo vệ quyền lợi của ngƣời bị hại trong vụ án hình sự. Trên cơ sở đó, tác giả đƣa ra một số kiến nghị về chỉnh lý, bổ sung, sửa đổi một số quy định về quyền và nghĩa vụ của ngƣời bị hại. Tác giả Phan Thành Bút (2009), “Giải quyết vấn đề dân sự trong tố tụng hình sự”, Luận văn Thạc sĩ luật học, Trƣờng Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh [59].

Công trình này đã xác định về bản chất, ý nghĩa của việc giải quyết vấn đề dân sự trong tố tụng hình sự. Trong nội dung của luận văn đã làm rõ đƣợc chủ thể có quyền yêu cầu giải quyết vấn đề dân sự trong tố tụng hình sự, đó là bị hại, nguyên đơn dân sự, ngƣời có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan. Bên cạnh việc phân tích nguyên tắc và trình tự thủ tục giải quyết nội dung dân sự trong vụ án hình sự, tác giả đã phân tích địa vị pháp lý của ngƣời bị hại và một số đƣơng sự khác trên cơ sở quy định của BLTTHS năm 2003. Nội dung của luận văn cũng đề cập đến việc áp dụng các quy định của BLDS và BLTTDS trong quá trình giải quyết quyền lợi của ngƣời bị hại và các đƣơng sự khác, xác định một số thiệt hại do tội phạm gây ra cho ngƣời bị hại và đƣa ra một số kiến nghị về hoàn thiện quy định về giải quyết vấn đề dân sự trong BLTTHS 2003.

Tiến sĩ Lê Tiến Châu (2007),với công trình: Người bị hại trong Tố tụng hình sự [43]. Tác giả của công trình tập trung nghiên cứu sâu và phân tích khái niệm “người bị hại”, có sự đối chiếu, so sánh với quy định của pháp luật TTHS một số nƣớc về ngƣời bị hại, từ đó đề xuất nội hàm khái niệm về ngƣời bị hại. Công trình này cũng đề cập đến một số bất cập trong quy định của Luật tố tụng hình sự năm 2003 về bảo vệ quyền lợi của ngƣời bị hại cũng nhƣ đánh giá những thiếu sót trong thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật để bảo vệ quyền lợi của 11 bị hại. Tác giả cũng đƣa ra một số kiến nghị trong việc bảo đảm thực hiện các quyền của ngƣời bị hại, trong đó đặc biệt là đề xuất cơ chế thỏa thuận về bồi thƣờng thiệt hại giữa ngƣời bị hại với bị can, bị cáo trong quá trình giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự.

Tác giả Lê Văn Sua (2015), Pháp luật Tố tụng hình sự quy định về người tham gia tố tụng, những bất cập và kiến nghị. Trong công trình này, tác giả đã phân loại ngƣời tham gia tố tụng thành hai nhóm bao gồm nhóm ngƣời tham gia tố tụng có quyền lợi liên quan đến vụ án trong đó có bị can, bị cáo, ngƣời bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và nhóm ngƣời tham gia tố tụng theo nghĩa vụ pháp lý là ngƣời làm chứng, ngƣời phiên dịch, ngƣời giám định. Ngoài việc phân tích các quy định của BLTTHS và các văn bản hƣớng dẫn về ngƣời tham gia tố tụng, công trình này còn phản ánh những bất cập trong thực tiễn áp dụng quy định về ngƣời tham gia tố tụng, đặc biệt là về thực trạng xác định tƣ cách đƣơng sự của các cơ quan, ngƣời tiến hành tố tụng. Trong đó tác giả phân tích sâu về nguyên nhân của thực trạng xác định nhầm lẫn tƣ cách giữa bị hại với nguyên đơn dân sự, giữa bị đơn dân sự với ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án, giữa ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan với ngƣời làm chứng.

Với nhiều dẫn chứng thực tế, tác giả đã chỉ ra sự không thống nhất trong việc áp dụng quy định của pháp luật xác định tƣ cách đƣơng sự trong vụ án hình sự. Công trình này cũng đƣa ra một số kiến nghị nhằm hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng về ngƣời tham gia tố tụng, trong đó có bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, ngƣời có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án. nƣớc và pháp luật, Tạp chí TAND, Tạp chí Viện kiểm sát, Tạp chí Luật học, Tạp chí Công an nhân dân, Tạp chí Dân chủ pháp luật… đề cập tới giải quyết vấn đề dân sự trong tố tụng hình sự ở các góc độ khác nhau nhƣ: TS Hoàng Thị Sơn: “Việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự”, Tạp chí luật học số 6/1998; TS, Đỗ văn Đại: “Bàn về việc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự” đăng trên tạp chí Kiểm sát số 9 năm 2007; ThS. Nguyễn Văn Trƣợng: “Bàn về thủ tục điều tra lại hoặc xét xử lại phần dân sự trong vụ án hình sự và thực tiễn 12 áp dụng” đăng trên tạp chí Tòa án nhân dân số 01, năm 2007; Nguyễn Ngọc Chí: “Bàn về nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự”Tạ học ĐHQGHN, Luật học số 26, năm 2010; Ths Trần Ngọc Đức: “Một số vấn đề cần chú ý khi quán triệt nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự trong khởi tố, điều tra vụ án hình sự” đăng trên Tạp chí Công an nhân dân số 06, năm 2008; TS Đinh Văn Quế: “Kháng nghị giám đốc thẩm về “dân sự” trong vụ án hình sự” trên trang http://vietnamese-law-consultancy.com, năm 2005; Thái Chí Bình (2015), “Quy định về người tham gia tố tụng trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 và đề xuất hoàn thiện” đƣợc tăng tải trên trang toaan.gov/portal/page/portal/tandtc/baiviet… Các công trình nghiên cứu về nguyên tắc giải quyết vấn đề dân sự, các bài viết về thủ tục giải quyết vấn đề dân sự bƣớc đầu khai mở về lý luận giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự.

Đây là cơ sở để nghiên cứu sinh kế thừa và phát triển thành hệ thống các vấn đề lý luận về giải quyết vấn đề dân sự trong vụ án hình sự nói chung và liên hệ với giải quyết vấn đề dân sự trong các vụ án xâm phạm sở hữu. Các công trình, bài viết về bị hại, đƣơng sự đã phân tích cụ thể về quyền và nghĩa vụ của các chủ thể này khi họ tham gia tố tụng hình sự, đƣa ra những điểm chƣa phù hợp trong quy định của pháp luật cũng nhƣ những bất cập trong thực tiễn áp dụng. Những nội dung này chính là cơ sở để luận án đánh giá vị trí, vai trò của bị hại, đƣơng sự trong vụ án hình sự, đặc biệt là việc thực thi quy định của pháp luật để bảo vệ lợi ích chính đáng của bị hại và các đƣơng sự khi các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án hình sự. - Các công trình nghiên cứu về giải quyết bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra; Qua khảo sát, nghiên cứu cho thấy chƣa có một công trình cụ thể nào nghiên cứu một cách toàn diện về giải quyết bồi thƣờng thiệt hại trong các vụ án hình sự nói chung cũng nhƣ trong các vụ án xâm phạm sở hữu nói riêng.

Tuy nhiên có một số công trình đáng chú ý có đề cập đến nội dung liên quan đến việc bồi thƣờng thiệt hại do hành vi phạm tội trong một số tội phạm cụ thể, các công trình nhƣ vậy có thể kể đến nhƣ: 13 Công trình của TS. Phạm Quang Phúc (2008), Hoạt động của Lực lượng Cảnh sát nhân dân trong phòng ngừa tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản, sách chuyên khảo, Nxb Công an nhân dân, năm 2008 [61].