Luận Án Tiến Sĩ Về Đặc Điểm Ngữ Nghĩa Của Từ Ngữ Trong Ca Dao Tình Yêu Người Việt

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ trong ca dao tình yêu người việt, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa học cho vấn đề

• Tác giả: Vũ Thị Tuyết
• Người hướng dẫn: GS. Đỗ Việt Hùng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Đặc Điểm Ngữ Nghĩa Từ Ngữ Trong Ca Dao Tình Yêu Người Việt
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu
• 1.2. Cơ sở lí thuyết của đề tài
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ CHỈ THỰC VẬT TRONG CA DAO TÌNH YÊU NGƯỜI VIỆT
• 2.1. Bức tranh tổng quát về từ ngữ chỉ thực vật trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.2. Sự chuyển nghĩa của từ ngữ chỉ thực vật trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.2.1. Khái quát về sự chuyển nghĩa của từ ngữ chỉ thực vật trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.2.2. Sự chuyển nghĩa của các từ ngữ chỉ cây trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.2.3. Sự chuyển nghĩa của từ ngữ chỉ hoa trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.2.4. Sự chuyển nghĩa của từ ngữ chỉ quả trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.3. Ý nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ thực vật trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.3.1. Mối quan hệ giữa đặc điểm bản thể và ý nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ thực vật trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.3.2. Nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ cây trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.3.3. Nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ hoa trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.3.4. Nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ quả trong ca dao tình yêu người Việt
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA CỦA TỪ NGỮ CHỈ VẬT THỂ NHÂN TẠO TRONG CA DAO TÌNH YÊU NGƯỜI VIỆT
• 3.1. Bức tranh tổng quát về từ ngữ chỉ vật thể nhân tạo trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.2. Sự chuyển nghĩa của từ ngữ chỉ vật thể nhân tạo trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.2.1. Sự chuyển nghĩa của từ ngữ chỉ công trình kiến trúc trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.2.2. Sự chuyển nghĩa của từ ngữ chỉ vật dụng sinh hoạt gia đình trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.2.3. Sự chuyển nghĩa của từ ngữ chỉ đồ dùng cá nhân trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.2.4. Sự chuyển nghĩa của từ ngữ chỉ phương tiện và công cụ sản xuất trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.3. Nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ vật thể nhân tạo trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.3.1. Mối quan hệ giữa đặc điểm bản thể và ý nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ vật thể nhân tạo trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.3.2. Nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ công trình kiến trúc trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.3.3. Nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ vật dụng sinh hoạt gia đình trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.3.4. Nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ đồ dùng cá nhân trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.3.5. Nghĩa biểu trưng của từ ngữ chỉ phương tiện và công cụ sản xuất trong ca dao tình yêu người Việt
• 3.4. Kết luận chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG BIỂU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đặc Điểm Ngữ Nghĩa Từ Ngữ Trong Ca Dao Tình Yêu

Ca dao tình yêu người Việt là một kho tàng văn hóa phong phú, chứa đựng nhiều giá trị ngữ nghĩa sâu sắc. Đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ trong ca dao tình yêu không chỉ phản ánh tình cảm mà còn thể hiện tư duy văn hóa của người Việt. Nghiên cứu về ngữ nghĩa ca dao tình yêu giúp hiểu rõ hơn về cách mà ngôn ngữ và văn hóa tương tác với nhau.

1.1. Ý Nghĩa Của Từ Ngữ Trong Ca Dao Tình Yêu

Từ ngữ trong ca dao tình yêu mang nhiều ý nghĩa biểu trưng, thể hiện tình cảm và tâm tư của con người. Những từ ngữ này không chỉ đơn thuần là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện thể hiện bản sắc văn hóa.

1.2. Đặc Điểm Ngữ Nghĩa Của Từ Ngữ Trong Ca Dao

Đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ trong ca dao tình yêu thường gắn liền với hình ảnh và biểu tượng. Các từ ngữ này thường có nghĩa chuyển, mang lại nhiều lớp nghĩa khác nhau cho người đọc.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Nghiên Cứu Ngữ Nghĩa Ca Dao Tình Yêu

Nghiên cứu ngữ nghĩa từ ngữ trong ca dao tình yêu gặp nhiều thách thức, từ việc xác định nghĩa gốc đến nghĩa chuyển. Sự phong phú và đa dạng của từ ngữ trong ca dao yêu cầu người nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về văn hóa và ngôn ngữ.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Nghĩa Gốc

Việc xác định nghĩa gốc của từ ngữ trong ca dao tình yêu không hề đơn giản. Nhiều từ có nghĩa gốc đã bị chuyển nghĩa trong bối cảnh văn hóa cụ thể, gây khó khăn cho việc phân tích.

2.2. Sự Đa Dạng Trong Nghĩa Chuyển

Nghĩa chuyển của từ ngữ trong ca dao tình yêu rất phong phú, thường mang nhiều lớp nghĩa khác nhau. Điều này đòi hỏi người nghiên cứu phải có khả năng phân tích sâu sắc và nhạy bén.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Ngữ Nghĩa Từ Ngữ Trong Ca Dao Tình Yêu

Để nghiên cứu đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ trong ca dao tình yêu, cần áp dụng các phương pháp phân tích ngữ nghĩa và thống kê. Những phương pháp này giúp làm rõ mối quan hệ giữa từ ngữ và ý nghĩa biểu trưng.

3.1. Phương Pháp Phân Tích Ngữ Nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định các lớp nghĩa của từ ngữ trong ca dao tình yêu. Phương pháp này cho phép người nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách mà từ ngữ được sử dụng trong bối cảnh văn hóa.

3.2. Phương Pháp Thống Kê Từ Ngữ

Thống kê từ ngữ giúp xác định tần suất xuất hiện của các từ trong ca dao tình yêu. Qua đó, có thể nhận diện các nhóm từ ngữ tiêu biểu và đặc điểm ngữ nghĩa của chúng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Ngữ Nghĩa Ca Dao Tình Yêu

Nghiên cứu ngữ nghĩa từ ngữ trong ca dao tình yêu không chỉ có giá trị lý luận mà còn có ứng dụng thực tiễn trong giảng dạy và nghiên cứu văn hóa. Những kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để biên soạn tài liệu giảng dạy và nghiên cứu văn học.

4.1. Giá Trị Trong Giảng Dạy Ngôn Ngữ

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, giúp sinh viên hiểu rõ hơn về ngữ nghĩa và văn hóa trong ca dao tình yêu.

4.2. Đóng Góp Vào Nghiên Cứu Văn Hóa

Nghiên cứu ngữ nghĩa ca dao tình yêu góp phần làm rõ các đặc trưng văn hóa của người Việt, từ đó giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

V. Kết Luận Về Đặc Điểm Ngữ Nghĩa Từ Ngữ Trong Ca Dao Tình Yêu

Đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ trong ca dao tình yêu người Việt thể hiện sự phong phú và đa dạng của ngôn ngữ. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ca dao mà còn làm nổi bật những giá trị văn hóa của người Việt.

5.1. Tóm Tắt Những Điểm Chính

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng từ ngữ trong ca dao tình yêu mang nhiều ý nghĩa biểu trưng và có sự chuyển nghĩa phong phú. Điều này phản ánh tư duy văn hóa của người Việt.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về ngữ nghĩa từ ngữ trong ca dao tình yêu, đặc biệt là trong bối cảnh văn hóa hiện đại. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng văn hóa dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Đặc điểm ngữ nghĩa của từ ngữ trong ca dao tình yêu người Việt" của nghiên cứu sinh Vũ Thị Tuyết (Chuyên ngành Ngôn ngữ học, Mã số 9229020; Người hướng dẫn khoa học: GS. Đỗ Việt Hùng; Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam - Học viện Khoa học Xã hội, 2018) là một công trình tiên phong trong việc tích hợp lý thuyết ngôn ngữ học cấu trúc - hệ thống, ngữ nghĩa học và ký hiệu học văn hóa để giải mã kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Bối cảnh khoa học của luận án xuất phát từ nhu cầu khắc phục khoảng trống nghiên cứu (research gap) tồn tại lâu nay: phần lớn các công trình nghiên cứu ca dao truyền thống thường tiếp cận dưới góc độ thi pháp học, văn học dân gian thuần túy hoặc phê bình văn học mang tính trực cảm, trong khi các công trình ngôn ngữ học trước đó (như nghiên cứu của Đỗ Thị Hòa năm 2008 về thế giới động vật, hay Nguyễn Thị Thùy Vân năm 2013 về hiện tượng thiên nhiên) chưa khảo sát một cách toàn diện, định lượng và có hệ thống cấu trúc ngữ nghĩa của hai mảng từ vựng trung tâm: trường nghĩa "thực vật" và trường nghĩa "vật thể nhân tạo" trong phân khúc ca dao tình yêu.

Luận án xác lập ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. RQ1: Hệ thống từ ngữ thuộc trường nghĩa "thực vật" và "vật thể nhân tạo" trong ca dao tình yêu người Việt được tổ chức thành các tiểu trường, nhóm nghĩa và biến thể kết hợp như thế nào?
2. RQ2: Cơ chế chuyển nghĩa (ẩn dụ, hoán dụ) và quy luật chuyển trường ngữ nghĩa từ nghĩa gốc (nghĩa bản thể) sang nghĩa phái sinh diễn ra theo những hướng cấu trúc nào?
3. RQ3: Mối quan hệ tương tác giữa tín hiệu ngôn ngữ bậc một và tín hiệu thẩm mĩ bậc hai được hiện thực hóa ra sao để kiến tạo nên các ý nghĩa biểu trưng văn hóa của người Việt xưa?

Đi kèm với đó là hai giả thuyết nghiên cứu chính:

• H1: Quá trình chuyển nghĩa của từ ngữ trong ca dao tình yêu không diễn ra ngẫu nhiên mà tuân thủ quy luật chuyển trường ngữ nghĩa có tính hệ thống, phản ánh tư duy phạm trù hóa thế giới gắn liền với nền văn minh nông nghiệp lúa nước.
• H2: Ý nghĩa biểu trưng của từ ngữ là sự tích hợp giữa các nét nghĩa bản thể khách quan với các ý niệm văn hóa - xã hội được mã hóa qua cơ chế tín hiệu thẩm mĩ hai bậc.

Về quy mô và phạm vi khảo sát, luận án tiến hành thu thập, phân loại và xử lý dữ liệu từ kho ngữ liệu đồ sộ gồm 6.102 lời ca dao tình yêu trên tổng số 11.821 lời ca dao trong công trình Kho tàng ca dao người Việt (Nguyễn Xuân Kính, Phan Đăng Nhật chủ biên, NXB Khoa học xã hội, 1998). Trong đó, luận án định lượng và phân tích chuyên sâu 1.955 lời ca chứa từ ngữ chỉ thực vật và 2.816 lời ca chứa từ ngữ chỉ vật thể nhân tạo (đặt trong tương quan đối sánh với 1.309 lời ca về động vật, 1.054 lời ca về hiện tượng tự nhiên và 606 lời ca về thời gian). Ý nghĩa khoa học đột phá của nghiên cứu là xác lập một khung phân tích ngữ nghĩa - ký hiệu học chuẩn xác, cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ biện chứng giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa tộc người.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu ngữ nghĩa học thế giới đã trải qua ba giai đoạn tiến hóa căn bản: tiền cấu trúc luận, cấu trúc luận và hậu cấu trúc luận. Kể từ công trình mở đường Essai de Sémantique (1877) của Michel Bréal, nghiên cứu nghĩa của từ đã chuyển dịch từ quan điểm biến đổi lịch sử đơn tuyến sang phân tích cấu trúc hệ thống. Các lý thuyết kinh điển về sự biến đổi ngữ nghĩa của Hermann Paul (tiếp cận logic học), Wilhelm Wundt (tiếp cận tâm lý học), Gustaf Stern (1931 với 7 lớp biến đổi ngữ nghĩa) và Stephen Ullmann (1951 với 6 nhân tố chuyển biến ý nghĩa) đã đặt nền móng vững chắc cho việc nhận diện động lực nội tại và ngoại tại của sự phát triển từ vựng.

Đặc biệt, lý thuyết trường ngữ nghĩa (semantic field theory) khởi xướng từ công trình Thésaurus of English Words and Phrases của Peter Mark Roget (1852), được định hình rõ nét bởi giả thuyết tính tương đối ngôn ngữ của Edward Sapir (1921) - Benjamin Lee Whorf (1956), và phát triển vượt bậc qua công trình của Jost Trier (1934) với trường khái niệm/trường từ vựng đối vị và Walter Porzig (1934) với trường nghĩa cú pháp. Tiếp nối mạch nguồn này, John Lyons (1968, 1977) đã hình thức hóa cấu trúc ngữ nghĩa thông qua mạng lưới quan hệ đồng nghĩa, trái nghĩa, trực thuộc và đa nghĩa.

Tại Việt Nam, các nhà nghiên cứu tiên phong như Nguyễn Văn Tu (1968, 1976), Đỗ Hữu Châu (1981, 1986, 1990), Lê Quang Thiêm (1989, 2004), Nguyễn Thiện Giáp (1996, 1998), Đỗ Việt Hùng (2000, 2007) và Bùi Minh Toán (1999) đã bản địa hóa và phát triển hoàn thiện lý thuyết từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt. Đỗ Hữu Châu đã phân lập vi hệ thống nghĩa của từ thành trường nghĩa trực tuyến (biểu vật, biểu niệm), trường nghĩa tuyến tính và trường nghĩa liên tưởng, đồng thời khẳng định luận điểm nền tảng: "cái gọi là nghĩa của từ không phải là một khối phân hóa mà được xem là một 'vi hệ thống' chia thành nhiều lớp nghĩa".

Tranh luận học thuật quốc tế nổi bật xoay quanh hai luồng quan điểm đối lập:

1. Trường phái Cấu trúc luận thuần túy (Structuralism): Xem xét nghĩa của từ như một thực thể tĩnh, khép kín trong quan hệ đối vị hệ thống (Saussure, Bloomfield, Chomsky giai đoạn đầu).
2. Trường phái Ngôn ngữ học Văn hóa và Tri nhận (Ethnolinguistics & Cognitive Semantics): Khẳng định nghĩa của từ không thể tách rời hoạt động hành chức, ngữ cảnh văn hóa và trải nghiệm tâm lý xã hội (Humboldt, Sapir-Whorf, Lakoff & Johnson).

Đối sánh với các nghiên cứu quốc tế, công trình của Vũ Thị Tuyết đã định vị xuất sắc ở giao điểm của hai khuynh hướng này:

• So với nghiên cứu trường từ vựng trí tuệ thời Trung Cổ của Jost Trier (Der deutsche Wortschatz im Sinnbezirk des Verstandes, 1934), luận án không dừng lại ở việc lập bản đồ phân bố các đơn vị từ vựng đối vị mà đi sâu vào phân tích cơ chế chuyển trường nghĩa (semantic field shifting) trong diễn ngôn nghệ thuật dân gian.
• So với mô hình phân loại thay đổi ngữ nghĩa của Stephen Ullmann (The Principles of Semantics, 1951), luận án tích hợp mô hình ký hiệu học tầng bậc của Louis Hjelmslev và Jean Chevalier - Alain Gheerbrant (Dictionnaire des symboles, 1969) để giải mã sự phái sinh của ý nghĩa biểu trưng bản địa từ các cổ mẫu (archetypes) văn hóa toàn cầu. Luận án đã lấp đầy khoảng trống tri thức về cơ chế tương tác giữa nghĩa bản thể và nghĩa biểu trưng trong một loại hình văn bản truyền khẩu đặc thù của phương Đông.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến lý luận quan trọng bằng việc kiểm chứng và mở rộng các lý thuyết ngữ nghĩa học cấu trúc của Ferdinand de Saussure, Jost Trier, John Lyons và Đỗ Hữu Châu trong môi trường diễn ngôn văn học dân gian:

• Luận án chứng minh rằng ranh giới giữa các trường từ vựng - ngữ nghĩa không phải là những đường phân định bất biến mà là các vùng biên thẩm thấu và giao thoa linh hoạt. Hiện tượng chuyển trường ngữ nghĩa chính là minh chứng thực nghiệm cho thấy quy luật tiết kiệm của ngôn ngữ: sử dụng một số lượng hữu hạn các đơn vị từ vựng để biểu đạt vô hạn các trạng thái tâm lý, tình cảm và quan hệ xã hội phức tạp.
• Về mặt lý thuyết biểu trưng nghệ thuật, luận án hiện thực hóa và làm sâu sắc thêm quan điểm của Đỗ Hữu Châu: "nghĩa của từ về bản chất là một thực thể tinh thần được mã hóa, được kí hiệu trong từ. Nghĩa từ vựng của từ phản ánh, phản xạ" thực tại đời sống tâm lý. Nghiên cứu xác lập rằng ý nghĩa biểu trưng không xuất hiện ngẫu nhiên mà được xây dựng trên mối liên hệ tất yếu (tính có lý do) giữa các nét nghĩa bản thể của sự vật với cấu trúc biểu niệm phái sinh thông qua các phương thức chuyển nghĩa ẩn dụ và hoán dụ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành ba trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Trường từ vựng - Ngữ nghĩa (Đỗ Hữu Châu, Jost Trier, John Lyons): Phân xuất vốn từ thành hệ thống tầng bậc gồm trường biểu vật (thực vật, vật thể nhân tạo), các tiểu trường (cây, hoa, quả; công trình kiến trúc, vật dụng gia đình, đồ dùng cá nhân, công cụ sản xuất), trường biểu niệm và trường liên tưởng.
2. Ký hiệu học tầng bậc (Louis Hjelmslev, Roland Barthes): Vận dụng mô hình siêu ngôn ngữ/siêu tín hiệu, trong đó toàn bộ tín hiệu ngôn ngữ bậc một (gồm Cái biểu đạt - CBĐ và Cái được biểu đạt - CĐBĐ) trở thành Cái biểu đạt cho Tín hiệu thẩm mĩ (THTM) bậc hai, tạo ra Cái được biểu đạt mới là Ý nghĩa biểu trưng thẩm mĩ.
3. Lý thuyết Biểu tượng Văn hóa (Jean Chevalier & Alain Gheerbrant): Soi chiếu các ý nghĩa biểu trưng bản địa vào hệ thống biểu tượng toàn cầu, xác định các điểm hội tụ (tương đồng) và các biến thể phân kỳ (phái sinh độc đáo) mang đậm dấu ấn văn hóa lúa nước.

Khung phân tích thiết lập điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: chỉ khảo sát các đơn vị từ vựng hành chức trong chỉnh thể ngữ đoạn (ngữ danh từ, ngữ động từ) và ngữ cảnh văn hóa - tình huống của ca dao tình yêu, loại trừ các ngữ nghĩa mang tính cá nhân lâm thời nằm ngoài quy ước cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường nhận thức luận thực tại phê phán kết hợp cấu trúc luận diễn giải (Structuralist-Interpretivist Realism). Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa phương pháp hỗn hợp (mixed-methods research design), tích hợp phương pháp định lượng ngôn ngữ học ngữ đoàn (corpus linguistics) để đo lường tần số, tỷ lệ phân bố và phương pháp định tính cấu trúc - ngữ nghĩa để phân tích thành tố nghĩa, ngữ cảnh sử dụng. Thiết kế nghiên cứu được phân tầng đa cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Toàn bộ hệ thống 6.102 lời ca dao tình yêu người Việt.
• Cấp độ trung mô: 2 trường nghĩa lớn ("Thực vật" với 1.955 lời ca; "Vật thể nhân tạo" với 2.816 lời ca).
• Cấp độ vi mô: Các nhóm tiểu trường, các tổ hợp cú pháp (ngữ danh từ) và các đơn vị từ vựng cụ thể (trúc, mai, đào, mận, sen, yếm, áo, khăn, cầu, thuyền, bến).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được thực hiện qua 4 bước chuẩn hóa nghiêm ngặt:

1. Lập danh mục và Mã hóa Ngữ liệu: Trích xuất toàn bộ 11.821 lời ca dao từ công trình của Nguyễn Xuân Kính & Phan Đăng Nhật (1998), sàng lọc 6.102 lời ca dao tình yêu dựa trên tiêu chí nội dung biểu đạt quan hệ tình cảm nam nữ, lứa đôi.
2. Phân xuất Trường nghĩa và Thống kê Định lượng: Sử dụng thủ pháp thống kê xác định tần số xuất hiện của từng từ ngữ, phân định ranh giới giữa các tiểu trường:
   • Nhóm Thực vật: Cây, hoa, quả, lá, cành, mầm, rễ.
   • Nhóm Vật thể nhân tạo: Công trình kiến trúc (CTKT: cầu, đình, chùa, cổng, quán), Vật dụng sinh hoạt gia đình (VDSHGĐ: chiếu, chăn, gương, đèn, cơi trầu), Đồ dùng cá nhân (ĐDCN: khăn, áo, yếm, nón, ô, lược), Phương tiện và công cụ sản xuất (PT&CCSX: thuyền, bến, cày, bừa, thúng, mủng).
3. Phân tích Ngữ cảnh và Thành tố nghĩa: Đặt từng từ ngữ vào trục tuyến tính (syntagmatic axis) và trục hệ hình (paradigmatic axis). Phân tích cấu trúc thành tố nghĩa (semic analysis) nhằm xác định nét nghĩa cơ sở (nghĩa bản thể) và nét nghĩa phái sinh. Xem xét đồng thời hai bình diện: ngôn cảnh tình huống (tâm lý, hoàn cảnh giao tiếp của nhân vật trữ tình) và ngữ cảnh văn hóa (tri thức nền, phong tục, tập quán, thiết chế làng xã truyền thống).
4. Tam giác đạc và Đánh giá Độ tin cậy: Thực hiện tam giác đạc lý thuyết (kết hợp lý thuyết trường nghĩa, ký hiệu học và nhân học văn hóa) và tam giác đạc dữ liệu (so sánh chéo giữa văn bản ca dao đồng bằng Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ). Độ tin cậy của cấu trúc phân loại được kiểm chứng thông qua tính nhất quán nội tại của các trường nghĩa biểu vật và biểu niệm.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát được xử lý và lập bảng phân bổ chi tiết:

• Trong trường thực vật (1.955 lời ca), nhóm từ chỉ cây chiếm tỷ lệ cao nhất (khoảng 55%), tiếp theo là hoa (khoảng 28%) và quả (khoảng 17%).
• Trong trường vật thể nhân tạo (2.816 lời ca), nhóm đồ dùng cá nhân (chiếc khăn, tấm áo, cái yếm) và phương tiện sản xuất/giao thông (con thuyền, bến nước) thể hiện tần suất xuất hiện và mật độ chuyển nghĩa dày đặc nhất.
• Luận án chỉ rõ sự phân hóa cấu trúc ngữ nghĩa giữa nghĩa gốc (denotation) và nghĩa chuyển (connotation). Bằng phương pháp miêu tả cấu trúc, tác giả chứng minh tỷ lệ từ ngữ chuyển nghĩa và mang ý nghĩa biểu trưng trong ca dao tình yêu chiếm hơn 70% tổng số lần xuất hiện của các danh từ chỉ thực vật và vật thể nhân tạo, phản ánh nguyên lý mỹ học của Charles Bally: "giữa cách dùng ngôn ngữ hàng ngày và ngôn ngữ của nhà văn có một vực thẳm không vượt qua được".

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Quy luật chuyển trường ngữ nghĩa từ Tự nhiên sang Nhân sinh: Luận án phát hiện quy luật ánh xạ ngữ nghĩa có tính hệ thống từ trường thực vật sang trường con người. Sự phát triển sinh học của cây (nảy mầm $\rightarrow$ xanh tốt $\rightarrow$ trổ hoa $\rightarrow$ kết quả $\rightarrow$ chín $\rightarrow$ tàn héo) được chuyển trường một cách hoàn hảo sang các giai đoạn trong vòng đời và số phận của người phụ nữ (dậy thì $\rightarrow$ trưởng thành $\rightarrow$ đến tuổi lấy chồng $\rightarrow$ lỡ thì/quá lứa $\rightarrow$ héo hon).
2. Cơ chế nhị phân hóa biểu trưng giới tính qua cặp biểu tượng văn hóa: Nghiên cứu chỉ ra sự phân công ngữ nghĩa tinh tế mang tính đối xứng:
   • Cây trúc/cây mai, cây tùng/cây bách, con thuyền, chiếc cày biểu trưng cho nam giới, sự cương trực, chủ động, vững chãi hoặc tính chất phiêu tán, di động.
   • Cành hoa, hoa đào, hoa sen, quả cau, quả đào, bến nước, chiếc giếng, cái yếm, chiếc khăn biểu trưng cho nữ giới, sự mềm mại, trinh bạch, thủy chung hoặc thân phận thụ động, lệ thuộc.
3. Mã hóa không gian và rào cản xã hội qua trường Vật thể nhân tạo: Các công trình kiến trúc (chiếc cầu, mái đình, cổng làng, bức tường) không chỉ mang nghĩa chỉ nơi chốn mà đã chuyển nghĩa thành các biểu trưng của không gian tâm trạng, nhịp cầu kết nối duyên tình hoặc rào cản luân lý phong kiến ngăn cách lứa đôi ("Cách sông em phải lụy cầu").
4. Phát hiện phản trực giác về tính đa trị của biểu trưng "Quả": Khác với biểu tượng phương Tây (nơi quả/trái táo thường gắn liền với sự cám dỗ, tội lỗi nguyên thủy), trong ca dao tình yêu người Việt, quả (quả cau, quả mướp, quả ổi, quả mít xù xì) vừa biểu trưng cho sự kết tinh viên mãn của tình yêu, phận duyên gắn kết trầu cau, vừa biểu trưng cho thân phận người phụ nữ chịu nhiều định kiến, phụ thuộc vào tay người bổ ("Thân em như quả mít trên cây / Da nó xù xì múi nó dày").
5. Cơ chế tạo sinh Tín hiệu Thẩm mĩ hai bậc (Hjelmslev - Đinh Trọng Lạc): Bằng chứng thực nghiệm khẳng định rằng "TH ngôn ngữ đóng vai trò là hệ thống TH thứ nhất, làm cơ sở cho hệ thống TH thứ hai là THTM". Các đặc điểm hình thể bên ngoài của vật thể (như màu sắc, độ bền, độ cong, tính chất gắn bó với thân thể) được trừu tượng hóa để trở thành chất liệu biểu đạt cho thế giới tâm hồn vi diệu.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp mô hình phân tích ngữ nghĩa học thực chứng cho văn học dân gian, làm phong phú thêm lý thuyết trường nghĩa tiếng Việt của Đỗ Hữu Châu và lý thuyết biểu trưng của Đinh Hồng Hải, Trịnh Bá Đĩnh.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình phân tích kết hợp giữa ngôn ngữ học cấu trúc, thống kê định lượng và ngữ nghĩa học văn hóa, mở ra hướng nghiên cứu ứng dụng cho các thể loại văn học dân gian khác (tục ngữ, truyện cổ tích, vè).
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho việc biên soạn các cuốn từ điển chuyên ngành như Từ điển ngữ nghĩa ca dao, Từ điển biểu trưng văn hóa truyền thống Việt Nam.
• Về giáo dục và sư phạm: Đổi mới phương pháp giảng dạy văn học dân gian và tiếng Việt trong trường phổ thông và đại học; cung cấp cho giáo viên và sinh viên công cụ ngôn ngữ học chuẩn xác để giải mã cái hay, cái đẹp của ca dao thay vì chỉ bình giảng cảm tính.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn về nguồn ngữ liệu: Khảo sát chủ yếu dựa trên văn bản hóa của Kho tàng ca dao người Việt (1998), chưa bao quát hết các biến thể dị bản truyền khẩu sống động tại các vùng miền đặc thù (ca dao Nam Bộ mới, ca dao các dân tộc thiểu số).
• Giới hạn về công cụ xử lý: Quá trình thống kê ngữ liệu thực hiện thủ công kết hợp bảng tính căn bản, chưa ứng dụng các thuật ngữ và công cụ ngôn ngữ học ngữ đoàn hiện đại (như WordNet, AntConc, phần mềm phân tích diễn ngôn tự động).

Chương trình nghiên cứu tương lai được đề xuất:

1. Mở rộng khung phân tích sang lý thuyết Ẩn dụ Tri nhận (Conceptual Metaphor Theory - Lakoff & Johnson), khảo sát sơ đồ hình ảnh (image schemas) và các miền nguồn - miền đích (Source Domain $\rightarrow$ Target Domain).
2. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa (Digital Humanities Corpus) về toàn bộ từ vựng biểu trưng trong văn học dân gian Việt Nam.
3. Nghiên cứu đối chiếu liên văn hóa (Cross-cultural Semantics) giữa biểu trưng ca dao tình yêu người Việt với dân ca trữ tình của các quốc gia Đông Nam Á và Đông Á (như Kinh Thi Trung Quốc, Dân ca Thái Lan, Arirang Hàn Quốc).

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của Vũ Thị Tuyết tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Dự báo tạo tiền đề cho hàng chục trích dẫn trong các luận văn, luận án tiến sĩ về ngôn ngữ học, văn hóa học và văn học dân gian; trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực tại các cơ sở đào tạo lớn như Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN).
• Ảnh hưởng bảo tồn văn hóa: Cung cấp luận cứ khoa học sắc bén giúp nhận diện bản sắc tư duy thẩm mĩ của người Việt, hỗ trợ các chương trình bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của quốc gia và quốc tế (UNESCO).
• Định lượng giá trị: Hệ thống hóa 100% các nhóm trường nghĩa thực vật và vật thể nhân tạo trong 6.102 lời ca dao, tạo lập bộ khung 25+ tiểu trường chuẩn phục vụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) cho tiếng Việt cổ và trung đại.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu mẫu mực về việc ứng dụng lý thuyết trường nghĩa và ký hiệu học vào xử lý ngữ liệu văn bản học.
• Giảng viên & Giáo viên Ngữ văn: Sở hữu phương pháp tiếp cận văn bản dân gian từ bình diện cấu trúc ngôn từ, nâng cao chất lượng bài giảng và nghiên cứu khoa học sư phạm.
• Các nhà nghiên cứu Văn hóa & Nhân học: Khai thác các dữ liệu đã được lượng hóa và giải mã về đời sống tâm lý, ứng xử văn hóa và quan niệm thẩm mĩ của cộng đồng người Việt truyền thống.
• Chuyên gia Xử lý Ngôn ngữ Tự nhiên (NLP): Sử dụng hệ thống phân loại trường nghĩa và từ khóa làm tập dữ liệu huấn luyện (training dataset) cho các bài toán phân tích ngữ nghĩa, gán nhãn thực thể và dịch máy văn học cổ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết Trường ngữ nghĩa (Jost Trier, Đỗ Hữu Châu) kết hợp mô hình Tín hiệu thẩm mĩ tầng bậc (Louis Hjelmslev, Đỗ Hữu Châu). Luận án chứng minh sự chuyển trường ngữ nghĩa từ giới tự nhiên/vật thể nhân tạo sang nhân sinh không phải là hiện tượng ngẫu nhiên mà là một cơ chế cấu trúc hóa tư duy văn hóa dân tộc có tính phổ quát và quy luật rõ ràng.

2. Điểm cách tân về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?
So với nghiên cứu của Đỗ Thị Hòa (2008) chỉ dừng ở nhóm động vật hay Nguyễn Thị Thùy Vân (2013) khảo sát hiện tượng thiên nhiên, luận án đã định lượng hóa trên quy mô mẫu cực lớn (6.102 lời ca), kết hợp đồng thời phương pháp phân tích thành tố nghĩa của ngữ nghĩa học cấu trúc với mô hình giải mã ký hiệu học văn hóa của Chevalier & Gheerbrant.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất dưới góc độ thực chứng?
Phát hiện về tần suất và chiều sâu biểu trưng của trường "Vật thể nhân tạo" (2.816 lời ca, vượt trội so với thực vật 1.955 lời ca). Đặc biệt là việc các vật dụng sinh hoạt nhỏ bé, bình dị nhất (chiếc khăn, cái yếm, cơi trầu, con thuyền, chiếc cầu) lại mang tải mật độ nghĩa chuyển và chức năng biểu trưng giới tính, rào cản xã hội dày đặc và tinh tế hơn cả các thực thể tự nhiên vĩ mô.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Có. Toàn bộ quy trình từ tiêu chí phân loại trường nghĩa biểu vật/biểu niệm, hệ thống ký hiệu viết tắt, bảng thống kê tần số, danh mục ngữ liệu khảo sát từ Kho tàng ca dao người Việt đều được chuẩn hóa chi tiết trong hệ thống bảng biểu và phụ lục, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập quy trình trên các tập ngữ liệu khác.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tiếp theo từ kết quả luận án là gì?
Xây dựng một "Bản đồ Ngữ nghĩa - Ký hiệu học Biểu trưng Văn học Dân gian Việt Nam" (Semantic & Semiotic Atlas of Vietnamese Folklore), tích hợp công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP), Trí tuệ nhân tạo (AI) và Ngôn ngữ học Tri nhận để số hóa và phân tích tự động toàn bộ kho tàng ca dao, dân ca các dân tộc Việt Nam.

Kết luận

Công trình nghiên cứu của NCS. Vũ Thị Tuyết đã xuất sắc hoàn thành mục tiêu giải mã bức tranh ngữ nghĩa và tư duy thẩm mĩ của người Việt trong ca dao tình yêu, để lại 5 đóng góp học thuật mang tính nền tảng:

1. Hệ thống hóa toàn diện và định lượng chuẩn xác 100% các đơn vị từ vựng thuộc hai trường nghĩa trung tâm "Thực vật" (1.955 lời ca) và "Vật thể nhân tạo" (2.816 lời ca) trong tổng thể 6.102 bài ca dao tình yêu người Việt.
2. Xác lập cơ chế chuyển nghĩa và quy luật chuyển trường ngữ nghĩa từ không gian vật thể tự nhiên - nhân tạo sang không gian tâm lý - tình cảm con người, chứng minh tính hệ thống chặt chẽ của ngôn ngữ nghệ thuật dân gian.
3. Mô hình hóa thành công cấu trúc Tín hiệu Thẩm mĩ hai bậc (từ tín hiệu ngôn ngữ bậc một sang tín hiệu thẩm mĩ bậc hai), làm sáng rõ cơ chế hình thành ý nghĩa biểu trưng văn hóa của các biểu tượng nghệ thuật truyền thống.
4. Đối sánh và định vị thành công các biểu trưng văn hóa bản địa của người Việt trong tương quan với hệ thống biểu tượng văn hóa nhân loại của Chevalier & Gheerbrant, làm nổi bật bản sắc tư duy của cư dân nông nghiệp lúa nước.
5. Cung cấp một hệ phương pháp luận mẫu mực kết hợp liên ngành giữa Ngôn ngữ học cấu trúc, Ký hiệu học và Văn hóa học, mở ra các hướng nghiên cứu đột phá trong việc ứng dụng ngôn ngữ học hiện đại để giải mã các giá trị di sản văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT Dẫn nhập Nghĩa của từ và sự chuyển biến ý nghĩa của từ là một trong các vấn đề cơ bản của ngôn ngữ học. Trong chương này, luận án sẽ điểm lại các xu hướng cũng như các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài, từ đó xác định cơ sở lí luận có tính đường hướng cho đề tài. Tổng quan về tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về từ và nghĩa của từ 1.

Tình hình nghiên cứu về từ và nghĩa của từ trên thế giới Có thể nói rằng từ, nghĩa của từ từ lâu đã trở thành vấn đề trọng tâm của ngôn ngữ học nói chung và ngữ nghĩa học nói riêng. Từ và nghĩa của từ chính là một bộ phận quan trọng của ngữ nghĩa học. Ngữ nghĩa học với tư cách là một bộ môn khoa học độc lập được hình thành vào khoảng cuối thế kỉ XIX được đánh dấu bằng công trình của M. Bréal – Essai de Sémantique (1877).

Nhưng có thể thấy rằng, sự quan tâm đến nghĩa của ngôn ngữ không phải chỉ đến cuối thế kỉ XIX mới xuất hiện mà được bắt đầu từ rất sớm và kéo dài từ thời kì cổ đại cho đến nay với nhiều xu hướng Trong thời kì Cổ Trung đại, từ cũng như ý nghĩa của từ đã trở thành một vấn đề được quan tâm đặc biệt. Trong thời kì cổ đại, ngôn ngữ học, trong đó có vấn đề về nghĩa khá phát triển ở Ấn Độ và các nhà khoa học châu Âu: Platon (429 – 347), Aristole (384 – 322 trước CN) qua các công trình như Giải thích (On Interpretation), Tu từ học (Rhetoric), Thi học (Poetics). Các cuộc tranh luận về sự tương ứng giữa tên gọi với sự vật được biểu thị kéo dài từ thời kì cổ đại đến thời kì trung đại. Giai đoạn tiếp theo chính là thời kì Phục hưng, sự phát triển mối quan tâm về nghĩa tiếp tục trong các tác phẩm thời kì này, đặc biệt là trong thế kỉ Ánh sáng.

Một bước ngoặt quan trọng trong ngôn ngữ học thế kỉ XIX là sự khẳng định và phát triển của khuynh hướng so sánh - lịch sử,. Từ giữa thế kỉ XX cho đến nay, việc nghiên cứu ngữ nghĩa của từ ngữ vẫn diễn ra sôi nổi. Sự tranh chấp giữa việc ủng hộ và phản đối nghiên cứu nghĩa của ngôn ngữ đã nghiêng về việc ủng hộ. 8 Nghiên cứu về nghĩa của từ trải qua nhiều giai đoạn khác nhau gắn liền với nhiều xu hướng và trường phái.

Từ góc độ ngôn ngữ học cấu trúc, tác giả Lê Quang Thiêm cho rằng vấn đề và sự phát triển nghĩa của từ được chia thành ba thời kì chính gắn liền với tên tuổi của các tác giả lớn cùng với những thành tựu nghiên cứu của họ. Đó là thời kì tiền cấu trúc luận, thời kì cấu trúc luận và thời kì hậu cấu trúc luận. Thời kì tiền cấu trúc luận, theo tác giả Lê Quang Thiêm, tác giả người Pháp Michel Bréal với công trình Essai de Sesmantique (Science des significations) xuất bản năm 1877 được xem là người đi tiên phong trong nghiên cứu bộ môn khoa học này. Nghiên cứu nghĩa của từ trong giai đoạn này chủ yếu được tiến hành nhằm mục đích phát hiện ra các quy luật biến đổi nghĩa của từ, trước hết từ góc độ thời gian lịch sử.

Năm 1825, cuốn “Semasiology” (ngữ nghĩa học) được ra đời ở Đức, đó là cuốn sách tập hợp các bài nghiên cứu của tác giả Reizig Berary về ngữ nghĩa. Bên cạnh đó, ngữ nghĩa giai đoạn này cũng gắn với tên tuổi nhiều nhà nghiên cứu tên tuổi như: Agathon Benary, Karl Reisig, Oskar Hey, Friedrich Haase, …. Nghiên cứu của họ chủ yếu tập trung vào vấn đề thay đổi nghĩa, những nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi nghĩa trên quan điểm lịch sử [113, 14]. Đặc biệt, tác giả Reisig trong công trình của mình nghiên cứu về tiếng Latinh (1839) đã cho rằng đối tượng của khoa học mà ông gọi là Semansiology cần phải là những quy luật biến đổi nghĩa của từ.

Có thể nói, giai đoạn này trong nghiên cứu nghĩa của từ là giai đoạn nghiên cứu các quy luật biến đổi nghĩa từ vựng. Tác giả đặt nền móng cho ngữ nghĩa học là nhà ngôn ngữ học người Anh Benjamin Humphrey Smart. Ông được xem là người có đóng góp to lớn tới khoa học ngữ nghĩa với một số bài nghiên cứu về khoa học này. Năm 1850, tác giả Horne Tooke đã xuất bản cuốn sách “Metaphisical Etymology”.

Và tác giả đã dùng từ Semasiology đặt tên cho bộ môn này. Nghiên cứu về nghĩa và sự CN giai đoạn này cũng gắn liền với nhiều tác giả như: Ch. Richard, Peirce,… Các tác giả đã lí giải cặn kẽ về nghĩa cũng như sự thay đổi nghĩa theo quan điểm lịch sử. Đồng thời, họ cũng phân tích sâu hơn và đưa ra các luận giải về các bình diện TH học [113, 14].

Cạnh đó, một trong những đóng góp lớn cho việc hình thành ngữ nghĩa học trong thời gian này là công trình của V. Dưới cách nhìn mới, V. Humboldt đặt lại vấn đề về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy. Tư 9 tưởng này của V.

Humboldt được mở ra tiếp tục trong các giả thuyết của Sapir – Whorf (The Sapir – Whorf Hypothesis) và nhiều trường phái hậu V. Humboldt ở thế kỉ XX. Thế giới quan thể hiện trong cấu trúc ngôn ngữ được gọi là bức tranh ngôn ngữ về thế giới. Quan niệm bức tranh ngôn ngữ về thế giới của V.Humboldt và những người kế tục tiếp tục trở thành một trong những nhiệm vụ quan trọng của miêu tả ngữ nghĩa học cuối thế kỉ XX.

Ngôn ngữ học cấu trúc đánh dấu sự trở lại vào những năm 20 của thế kỉ XX với cuốn Giáo trình ngôn ngữ học đại cương của F. Giai đoạn này có rất nhiều các công trình nghiên cứu nổi tiếng của giả G. Schaff… Nghiên cứu ngữ nghĩa đánh một dấu mốc quan trọng xác lập vị trí của mình với các công trình của Bloomfield và Chomsky. Hai tác giả này đã tạo nên ảnh hưởng quan trọng trong khuôn mẫu ở một ngôn ngữ học không cần ý nghĩa.

Thời kì này, ngữ nghĩa còn đi cùng với tâm lí thực nghiệm và logic toán. Nghiên cứu ngữ nghĩa gắn liền với các nhà nghiên cứu như: A. Thời kì tiền cấu trúc luận và cấu trúc luận, các nghiên cứu đa số đều tập trung vào vấn đề ngữ nghĩa và sự biến đổi ngữ nghĩa. Các nghiên cứu thời kì này xem xét ngữ nghĩa của từ tách rời, biệt lập, không chú ý đến văn cảnh, ngữ cảnh.

Dù ra đời sau, với cái nhìn toàn diện và tích cực hơn về nghĩa của từ trong cấu trúc hệ thống song các luận điểm mà họ đưa ra lại chịu nhiều ảnh hưởng của cấu trúc luận thuần túy trong khi đó hoạt động hành chức lại là nhân tố đáng chú trọng. Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học trên thế giới bàn về sự phát triển ngữ nghĩa của từ. Trước hết, phải kể đến tác giả người Anh Aitchison với cuốn Language change: Progress or Decay? [138] và tác giả Crowley với cuốn An Introduction to Historical Linguistics [1402], ngoài ra còn có công trình nghiên cứu An Introduction to Language [155] của tác giả Fromkin… Qua các nghiên cứu này, các tác giả đặc biệt quan tâm đến sự phát triển CN của từ dưới ảnh hưởng của tâm lí xã hội. Tác giả Lê Thị Thanh Tâm trong luận án của mình [105] đã chỉ ra rằng việc nghiên cứu sự phát triển nghĩa của từ của các nhà ngôn ngữ học nước ngoài có thể tạm chia làm ba khuynh hướng chính: 10 Thứ nhất là nghiên cứu theo logic học mà Paul là người khởi xướng với bảng phân loại logic học các hiện tượng phát triển nghĩa, trong đó chú ý so sánh nội dung khái niệm trước và sau khi biến đổi, đồng thời nêu lên mối quan hệ logic giữa chúng; Thứ hai là nghiên cứu theo tâm lí học mà đại diện là Wundt với sự giải thích hiện tượng phát triển nghĩa căn cứ vào đặc trưng tâm lí với phương châm “việc nghiên cứu sự CN cuối cùng phải vĩnh viễn quy thành nghiên cứu tâm lí”; Thứ ba là khuynh hướng nghiên cứu theo lịch sử do Wellander đứng đầu với quan niệm: “sự CN là một quá trình lịch sử, chỉ khi nào nó được chứng thực trong thực tế trưởng thành của nó, quá trình này mới được trưởng thành một cách vừa ý”.

Các nhà nghiên cứu theo khuynh hướng này đã trả lời câu hỏi ý nghĩa của từ đã nảy sinh như thế nào trong lịch sử. Họ cho rằng kết quả của quá trình CN được bảo lưu trong ý nghĩa mới của từ [dt 105, 3]. Nguyên nhân chủ yếu của hiện tượng CN theo các nhà nghiên cứu này là do sự biến đổi lịch sử xã hội. Theo đó, tìm nghĩa mới của từ ở những giai đoạn khác nhau của lịch sử là cách mà các tác giả thực hiện “sự chuyển hóa ý nghĩa là một quá trình lịch sử, chỉ khi nào nó được chứng thực trong quá trình thực tế trưởng thành của nó, quá trình này mới được trưởng thành một cách vừa ý” [dt 105, tr.

Các tác giả cũng đưa ra các nhận định khác nhau về các hình thức phát triển nghĩa của từ. Tuy nhiên, theo nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ, đại diện là nhà ngôn ngữ học Crowley trong quyển An Introduction to Historical Linguistics cho rằng: có bốn hình thức phát triển nghĩa: Mở rộng (broadening), thu hẹp (narrowing), chia nhánh (bifurcation), và chuyển đổi (shift) trong tiếng Anh [142, 149]. Trong lịch sử ngôn ngữ học, các nhà nghiên cứu cố gắng tập hợp và hệ thống hóa những nguyên nhân ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp đến sự phát triển nghĩa của từ. Theo Aitchison, có hai nguyên nhân chính: “nguyên nhân chủ quan (do đặc điểm thuộc về bản chất của ngôn ngữ và tâm lí của người sử dụng) và nguyên nhân khách quan (yếu tố xã hội)” [138, 106].

de Sausure nhấn mạnh: “phong tục của một dân tộc có tác động mạnh đến ngôn ngữ và mặt khác, trong chừng mực khá quan trọng, chính ngôn ngữ làm nên dân tộc” [151, 106]. Theo đó, nhiều nhà ngôn ngữ sau này cùng có quan điểm 11 với Saussure và Aitchison. Ngược lại, Fromkin và một số tác giả khác trong cuốn An Introduction to Language cho rằng: “có hai nguyên nhân chính cho hiện tượng này là do sự tái cấu trúc ngôn ngữ trong quá trình học tiếng của trẻ và sự thay đổi tâm sinh lí của người học qua nhiều thế hệ” [153, 366]. Không đồng quan điểm trên, Lyons cho rằng sự thay đổi xã hội là nguyên nhân chủ yếu của thay đổi trong ngôn ngữ [156, 213].