Chương 1: Những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thương mại điện tử và pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thương mại điện tử - Chương 2. Thực trạng pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thương mại điện tử. - Chương 3: Định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thương mại điện tử và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật tại Việt Nam 7 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1.
Các công trình nghiên cứu lý luận về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong thương mại điện tử Thứ nhất, về khái niệm “Thương mại điện tử”, có nhiều cách định nghĩa khác nhau nhưng chủ yếu đi theo hai hướng, theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp dựa trên phương thức thực hiện thương mại điện tử. Ở đây, nghiên cứu sinh chỉ nghiên cứu các công trình nói về giao dịch thương mại điện tử B2C, tức là giao dịch giữa Business (Thương nhân) với Consumer (Người tiêu dùng) với mong muốn tiếp cận sâu và sát nhất với đề tài. - Theo nghĩa rộng, thương mại điện tử được hiểu là việc thực hiện các hoạt động thương mại thông qua tất cả các phương tiện điện tử (như điện thoại, fax, telex, internet…). Điển hình cho định nghĩa thương mại điện tử theo nghĩa rộng là các công trình như cuốn "Thương mại điện tử" của tác giả Nguyễn Hoài Anh và Ao Thu Hoài, Nhà xuất bản Thông tin và truyền thông, 2011 đã viết “Thương mại điện tử là hình thức thực hiện, quản lý và điều hành kinh doanh thương mại của các thành viên trên thị trường đang được phát triển mạnh trên thế giới thông qua và với sự trợ giúp của các phương tiện điện tử, vi tính, công nghệ thông tin và mạng truyền thông”.
Đồng thời có đề cập tới các hình thức giao dịch thương mại điện tử, trong đó có hình thức B2C nhưng chỉ nêu khái quát gồm những loại hình nào, có đặc điểm là giao dịch giữa thương nhân và người tiêu dùng và mục đích nhằm xây dựng cho doanh nghiệp cơ sở để phát triển thương mại điện tử với người tiêu dùng chứ chưa hướng đến mục tiêu bảo vệ quyền lợi cho người tiêu dùng. Cũng đi theo phương thức định nghĩa TMĐT theo nghĩa rộng còn có Cuốn "Cẩm nang pháp luật về giao kết hợp đồng điện tử", Nhà xuất bản Lao 8 động Xã hội, 2006, của tác giả Nguyễn Thị Mơ là công trình nghiên cứu chi tiết và cụ thể nhất các vấn đề liên quan tới quy định của pháp luật khi giao kết hợp đồng điện tử, từ việc nêu khái niệm thương mại điện tử, hợp đồng điện tử tới các cơ sở lý luận để hình thành hợp đồng điện tử, trong đó xác định hợp đồng điện tử có thể thông qua mạng giao thức, internet, điện thoại, fax,… (định nghĩa thương mại điện tử theo nghĩa rộng). Cuốn sách "Những kiến thức cơ bản về thương mại điện tử", Nhà xuất bản Lao động xã hội, 2005 của tác giả Minh Quang đã dành một chương viết về thương mại điện tử B2C, tác giả đã đưa ra khái niệm, bản chất, vai trò của thương mại điện tử B2C đó là loại hình thương mại dựa trên việc truyền dẫn các tín hiệu thông tin trên cơ sở mạng nội bộ hoặc mạng internet giữa doanh nghiệp và khách hàng. Cuốn sách này tập trung nhiều ở vấn đề marketing và xây dựng website thương mại điện tử dựa trên những thói quen của người tiêu dùng chứ chưa đề cập nhiều tới trách nhiệm của doanh nghiệp đối với người tiêu dùng khi giao kết các hợp đồng thương mại điện tử.
Bài viết "Hợp đồng thương mại điện tử và các biện pháp hạn chế rủi ro" của tác giả Lê Thị Kim Hoa đăng trên Tạp chí Luật học, số 11/2008 phân tích khái niệm, bản chất của hợp đồng thương mại điện tử là việc giao kết hợp đồng thông qua các phương tiện điện tử như internet, điện thoại, thư điện tử… Định nghĩa TMĐT theo nghĩa hẹp là TMĐT được thực hiện thông qua duy nhất mạng internet. OECD là tổ chức quốc tế đi theo cách định nghĩa này. Tuy nhiên, tại Việt Nam, hầu hết các công trình nghiên cứu lại không bó hẹp khái niệm TMĐT theo nghĩa hẹp mà mở rộng ra theo hướng TMĐT là hoạt động thương mại được thực hiện bằng rất nhiều phương tiện điện tử khác nhau. Thứ hai, về đặc điểm của TMĐT giữa NTD với thương nhân và những rủi ro do nó đem tới cho NTD để nói lên sự cần thiết phải bảo vệ quyền lợi NTD khi tham gia phương thức giao dịch này, tiêu biểu là các công trình nghiên cứu sau: 9 - Bài viết "Hợp đồng thương mại điện tử và các biện pháp hạn chế rủi ro" của tác giả Lê Thị Kim Hoa đăng trên Tạp chí Luật học, số 11/2008 phân tích khái niệm, bản chất của hợp đồng thương mại điện tử là việc giao kết hợp đồng thông qua các phương tiện điện tử như internet, điện thoại, thư điện tử… và từ đó xuất hiện các rủi ro về bảo mật thông tin, thời điểm có hiệu lực của hợp đồng, tính xác thực của thoả thuận hay chất lượng hàng hoá, dịch vụ.
Tác giả từ việc tìm hiểu các rủi ro khi ký kết hợp đồng thương mại điện tử đã đưa ra một số biện pháp nhằm hạn chế các rủi ro này và được phân tích chủ yếu dựa trên các hợp đồng giữa thương nhân với thương nhân, nhưng luận án cũng góp nhặt ra một số điểm tương đồng với hợp đồng thương mại điện tử giữa thương nhân với người tiêu dùng. - Bài viết "Đặc điểm của hợp đồng điện tử" của tác giả Trần Văn Biên, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 05/2012 phân tích các đặc điểm cơ bản của hợp đồng điện tử nói chung gồm: Yếu tố thoả thuận trong hợp đồng, cần có quy định rõ ràng hơn về sự thống nhất ý chí giữa các bên chủ thể của hợp đồng do đây là hợp đồng được thực hiện bằng phương tiện điện tử nên nhiều khi có những khâu không có sự tham gia của con người, thuần tuý máy móc; Đặc điểm về Chủ thể, có sự tham gia của bên thứ ba đảm bảo giao kết hợp đồng như bên cung cấp dịch vụ mạng; Đặc điểm về Quy trình giao kết; Về xác định thời điểm và địa điểm giao kết hợp đồng; Về chữ ký trong hợp đồng; Về yêu cầu hợp đồng phải được giao kết bằng văn bản; Về vấn đề bản gốc của hợp đồng. Những đặc điểm này là những đặc điểm riêng có của hợp đồng điện tử, không phân biệt là hợp đồng được giao kết giữa các chủ thể nào nên mang tính khái quát cao, bổ sung các yêu cầu về lý luận cho luận án. - Bài viết "Phòng tránh rủi ro trong giao kết, thực hiện hợp đồng thương mại điện tử" của tác giả Lê Văn Thiệp, tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số 03/2016 phân tích những rủi ro xuất phát từ các đặc điểm của giao dịch điện tử như các bên không trực tiếp gặp mặt, khó xác định sự tồn tại của thoả thuận; xác định 10 thời điểm được coi là thời điểm giao kết hợp đồng; chất lượng của sản phẩm; cơ quan giải quyết tranh chấp.
Trên cơ sở đó đưa ra các giải pháp nhằm phòng tránh rủi ro, tập trung vào các chủ thể của giao dịch đều là thương nhân chứ không phải là giao dịch có một bên là người tiêu dùng. - Cuốn sách "Access to Justice in Transnational B2C E-Commerce" của tác giả Sutatip Yuthayotin, Nhà xuất bản Springer, năm 2014, tập trung vào việc phân tích các yếu tố pháp lý về các giao dịch thương mại điện tử B2C (Business to Consumer - Thương nhân với người tiêu dùng). Tác giả phân tích vấn đề bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử qua việc tăng cường sự chủ động của người tiêu dùng trong giao kết hợp đồng điện tử bằng cách trang bị các kiến thức về công nghệ thông tin, cân bằng sự yếu thế về mặt thông tin, hợp đồng theo mẫu hay giải quyết tranh chấp trong các giao dịch B2C. Ngoài ra, tác giả còn đưa ra các mục tiêu cho việc bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử, đặc biệt là việc pháp điển hoá các quy định nhằm hướng tới mục tiêu cân bằng được lợi ích của người tiêu dùng với thương nhân về giá cả, chất lượng hàng hoá, việc đảm bảo thông tin cá nhân… Cuốn sách còn đưa ra những phương thức giải quyết tranh chấp nhanh gọn, tức thời, phù hợp với mô hình thương mại điện tử B2C.
- Cuốn sách "Electronic Consumer Contracts in the Conflict of Laws" của tác giả Sophia Tang, Nhà xuất bản Bloomsbury, năm 2013 lại đi sâu khai thác khía cạnh bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử dưới góc độ pháp luật quốc tế. Đặc trưng của hợp đồng điện tử đó là việc giao kết không cần gặp mặt trực tiếp, giao kết giữa các tổ chức, cá nhân ở nhiều quốc gia khác nhau một cách dễ dàng, nhanh chóng, tức thời đã tạo cơ hội cho người tiêu dùng mua bán hàng hoá, dịch vụ ở nhiều địa điểm khác nhau và với các thương nhân khác nhau, đây cũng chính là đặc trưng khiến cho rủi ro của người tiêu dùng khi giao kết hợp đồng điện tử cao hơn nếu có xảy ra tranh chấp, họ khó khăn trong việc đòi quyền lợi từ thương nhân. Tác giả nghiên cứu vấn đề bảo 11 vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử theo các quy định pháp luật về tư pháp quốc tế, khi tranh chấp thì người tiêu dùng sẽ giải quyết như thế nào cho phù hợp và thuận tiện nhất. - Cuốn sách "Consumer Protection Law Developments" của nhóm tác giả August Horvath, John Villafranco, Stephen Calkins, Nhà xuất bản Chicago, năm 2009 phân tích quá trình phát triển pháp luật bảo vệ người tiêu dùng, trong đó có phân tích việc phát triển quy định pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng từ khi mua bán hàng hoá qua truyền hình, điện thoại rồi sau đó bùng nổ khi có sự xuất hiện của mạng internet.
Việc thương mại điện tử phát triển mang đến rất nhiều tiện ích cho người tiêu dùng, đồng thời với đó là các rủi ro. Các tác giả đưa ra những quy định pháp luật phát triển qua từng thời kỳ, dự đoán trước tình hình phát triển của thương mại điện tử để kịp thời ban hành quy định, qua đó chúng ta thấy bước tiến và sự thay đổi của quy định pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử.
