Nghiên cứu sinh kế bền vững của hộ nông dân nuôi trồng thủy sản Thừa Thiên Huế

Luận án phân tích sinh kế bền vững của hộ nuôi trồng thủy sản đầm phá Thừa Thiên Huế, đề xuất các giải pháp phát triển kinh tế nông nghiệp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hương
• Người hướng dẫn: Pts. Bùi Đức Tính
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Huế
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu Sinh Kế Bền Vững Của Hộ Nông Dân Nuôi Trồng Thủy Sản Vùng Đầm Phá Tỉnh Thừa Thiên Huế
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Khái niệm về Sinh kế bền vững trong Nuôi trồng thủy sản

Sinh kế bền vững là một khái niệm quan trọng trong phát triển kinh tế nông nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản (NTTS) vùng đầm phá Huế. Sinh kế bền vững không chỉ tập trung vào tạo ra thu nhập ổn định cho các hộ nông dân mà còn đảm bảo sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên tự nhiên. Tại vùng đầm phá Thừa Thiên Huế, hoạt động NTTS đóng vai trò quan trọng trong kinh tế địa phương và sinh kế của cộng đồng. Luận án tiến sĩ về nghiên cứu sinh kế bền vững của hộ nông dân NTTS vùng đầm phá cung cấp những phân tích chi tiết về mô hình phát triển bền vững, kết hợp giữa hiệu suất kinh tế và bảo vệ môi trường.

1.1. Khái niệm sinh kế bền vững

Sinh kế bền vững được định nghĩa là khả năng của một hộ gia đình duy trì và cải thiện sinh kế của mình trong điều kiện đan xen các thách thức. Trong ngữ cảnh nuôi trồng thủy sản, sinh kế bền vững bao gồm các hoạt động sản xuất, tài sản và chiến lược sống của hộ nông dân. Tiếp cận sinh kế bền vững (SLA) nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp vốn con người, vốn tự nhiên, vốn xã hội, vốn vật chất và vốn tài chính.

1.2. Đặc điểm NTTS vùng đầm phá Thừa Thiên Huế

Vùng đầm phá Huế với các huyện Phú Lộc, Phú Vang, thị xã Hương Trà, huyện Quảng Điền, huyện Phong Điền là khu vực có điều kiện tự nhiên thuận lợi cho nuôi trồng thủy sản. Hệ thống đầm phá tạo ra môi trường lý tưởng cho các hoạt động NTTS với độ mặn thích hợp, nước sạch và độ sâu phù hợp. Tuy nhiên, hoạt động NTTS cũng đối mặt với thách thức từ biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn và áp lực môi trường.

II. Tình trạng hiện tại của Sinh kế Hộ nông dân NTTS

Hộ nông dân nuôi trồng thủy sản tại vùng đầm phá Thừa Thiên Huế hiện đang đối mặt với nhiều thách thức trong duy trì sinh kế bền vững. Mặc dù NTTS mang lại nguồn thu nhập chính cho các hộ gia đình, nhưng hiệu quả kinh tế và khả năng thích ứng còn hạn chế. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Thu Hương phân tích chi tiết về cấu trúc vốn sinh kế, mức độ tổn thương của hộ nông dân trước các tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hộ nông dân cần cải thiện năng lực thích ứng và tăng cường đa dạng hóa nguồn thu nhập để đạt được sinh kế bền vững.

2.1. Thực trạng sản xuất NTTS tại vùng đầm phá

Hoạt động nuôi trồng thủy sản tại vùng đầm phá bao gồm nuôi cá, tôm, cua và các loài thủy sản khác. Hiện nay, mô hình sản xuất chủ yếu là bán thâm canh và thâm canh với diện tích nuôi từ 1.000-3.000 m². Mặc dù năng suất được cải thiện, nhưng chi phí sản xuất ngày càng tăng do nhu cầu thức ăn, thuốc thú y và nhân công. Năng suất và hiệu quả kinh tế không đạt mức kỳ vọng do ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên bất lợi.

2.2. Thách thức kinh tế và môi trường

Các hộ NTTS đối mặt với những thách thức lớn từ biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, và ô nhiễm môi trường. Thu nhập từ NTTS không ổn định do biến động giá thị trường và rủi ro dịch bệnh thủy sản. Ngoài ra, sử dụng đất quá mật độ cao gây suy thoái đất và ảnh hưởng đến hệ sinh thái. Các hộ nông dân cần được hỗ trợ về kỹ thuật, tín dụng và tiếp cận thị trường để nâng cao khả năng chống chịu rủi ro.

III. Các yếu tố chính ảnh hưởng đến Sinh kế bền vững NTTS

Sinh kế bền vững của hộ nông dân NTTS phụ thuộc vào nhiều yếu tố được tổ chức theo tiếp cận tiếp cận sinh kế bền vững (SLA). Các yếu tố này bao gồm vốn con người (kiến thức, kỹ năng, sức khỏe), vốn tự nhiên (đất, nước, tài nguyên), vốn xã hội (mạng lưới, tổ chức), vốn vật chất (công cụ, máy móc) và vốn tài chính (tiết kiệm, tín dụng). Luận án tiến sĩ nhấn mạnh vai trò của chính sách hỗ trợ, tiếp cận công nghệ và kết nối thị trường trong việc nâng cao chỉ số sinh kế bền vững (SLI) của các hộ nông dân.

3.1. Các loại vốn sinh kế

Vốn con người bao gồm trình độ giáo dục, kỹ năng kỹ thuật NTTS và trạng thái sức khỏe. Vốn tự nhiên là đất, nước ngọt và tài nguyên thủy sản sẵn có tại vùng đầm phá. Vốn xã hội liên quan đến tham gia vào hợp tác xã, nhóm nông dân và mạng lưới xã hội. Vốn vật chất bao gồm tài sản cố định như ao nuôi, máy bơm nước, và dụng cụ nuôi. Vốn tài chính là khả năng tiếp cận tín dụng và tiết kiệm của hộ gia đình để đầu tư sản xuất.

3.2. Tác động của chính sách và công nghệ

Chính sách hỗ trợ từ chính phủ, ngành nông nghiệp địa phương có tác động quan trọng đến khả năng phát triển NTTS bền vững. Áp dụng khoa học công nghệ trong nuôi trồng như hệ thống tuần hoàn, giống cá cải tiến và quản lý chất lượng nước giúp cải thiện hiệu quả sản xuất. Việc khích lệ và xây dựng hợp tác xã tăng cường khả năng tiếp cận thị trường và chia sẻ rủi ro cho các hộ nông dân.

IV. Giải pháp và Hướng phát triển Sinh kế bền vững NTTS

Để đạt được sinh kế bền vững của hộ nông dân NTTS vùng đầm phá Huế, cần thực hiện một chiến lược toàn diện kết hợp nhiều giải pháp. Luận án tiến sĩ đề xuất các biện pháp cụ thể như cải thiện kỹ thuật nuôi trồng, đa dạng hóa sản phẩm, phát triển chuỗi giá trị, và tăng cường khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Ngoài ra, cần tạo lập các cơ chế hỗ trợ tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp, và tiếp cận thị trường ổn định. Việc bảo vệ môi trường và quản lý bền vững tài nguyên thiên nhiên là nền tảng quan trọng cho sự phát triển lâu dài.

4.1. Nâng cao kỹ năng và ứng dụng công nghệ

Đào tạo nâng cao kỹ năng NTTS cho các hộ nông dân thông qua các lớp tập huấn, mô hình điểm kỹ thuật cao. Ứng dụng khoa học công nghệ như hệ thống biofloc, nuôi lồng bè hiệu quả, quản lý chất lượng nước bằng công nghệ IoT. Hỗ trợ chuyển giao công nghệ từ các viện nghiên cứu, đại học đến các hộ nông dân. Xây dựng mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững kết hợp canh tác nông nghiệp để tăng thu nhập và giảm rủi ro.

4.2. Phát triển chuỗi giá trị và thị trường

Phát triển chuỗi giá trị thủy sản từ sản xuất đến tiêu thụ, tăng giá trị gia tăng thông qua chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Thiết lập các kênh phân phối trực tiếp, hợp tác với thương lái để ổn định giá. Xây dựng các nhãn hiệu chất lượng, sản phẩm OCOP để nâng cao giá bán. Tham gia các hiệp định thương mại quốc tế như EVFTA, CPTPP để mở rộng thị trường xuất khẩu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ SINH KẾ BỀN VỮNG CỦA HỘ NÔNG DÂN NUÔI TRỒNG THỦY SẢN 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu sinh kế và sinh kế bền vững nuôi trồng thủy sản trên thế giới Trong nhiều năm trở lại đây, chủ đề sinh kế đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học ở nước ngoài đến từ các lĩnh vực xã hội học, kinh tế và quản lý. Trong phạm vi nội dung nghiên cứu luận án, chúng tôi giới thiệu tổng quan một số kết quả nghiên cứu điển hình theo các chủ đề sau đây: * Nghiên cứu về tác động của vốn sinh kế đến quyết định lựa chọn chiến lược sinh kế Năm 2013, Hosain và cộng sự đã công bố kết quả nghiên cứu về chủ đề “Đánh giá khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu bằng cách sử dụng tài sản sinh kế của Cộng đồng đánh cá ven biển ở Nijhum Dwip, Bangladesh” [74].

Các ngư dân của Nijhum Dwip ở Noakhali, Bangladesh đã sống trong một môi trường đối mặt với bão nhiệt đới, triều cường, xói mòn bờ biển và xâm nhập mặn. Điều này đã ảnh hưởng đến cuộc sống và lựa chọn sinh kế. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm xác định các tài sản về con người, vật chất, tài chính, tự nhiên và xã hội để phân tích khả năng phục hồi của cộng đồng ngư dân. Đánh giá khả năng phục hồi tập trung vào 25 tiêu chí cơ bản và các trọng số được xác định bằng ma trận so sánh từng cặp của phương pháp phân tích thứ bậc theo hiệu quả của các tiêu chí.

Nghiên cứu đã xác định các tài sản tự nhiên (48%) là có ý nghĩa nhất đối với khả năng phục hồi của ngư dân. Véc tơ hiệu quả chỉ ra rằng các tài sản con người, tài chính và xã hội có tầm quan trọng tương ứng là 18%, 15% và 13%, trong đó tài sản vật chất chỉ có tầm quan trọng 5% là ít có ý nghĩa nhất trong khả năng phục hồi của ngư dân. Với kết quả nghiên cứu của Carney (2002) đã chỉ ra cách tiếp cận phân tích và đánh giá tác động của các loại vốn sinh kế đến chiến lược lựa chọn sinh kế [59] của hộ nông dân nuôi trồng thủy sản vùng đầm phá tỉnh Thừa Thiên Huế. Shanta Paudel Khatiwada và cộng sự đã cho xuất bản công trình nghiên cứu “Chiến lược sinh kế của các hộ nông dân và gợi ý cho việc giảm nghèo ở khu vực nông thôn miền Trung, Nepal” [97].

Nhóm nghiên cứu đã sử dụng phương pháp phân tích thành phần chính PCA (Principal Component Analysis) và phân cụm dữ liệu bằng thuật toán k-means để phân loại các chiến lược sinh kế của hộ điều tra và sử dụng làm biến phụ thuộc trong mô hình hồi quy logit đa thức. Các biến giải thích được đưa vào phân tích trong mô hình logit đa thức bao gồm các thành phần thuộc 5 7 nguồn vốn sinh kế. Điểm nổi bật của nghiên cứu này đó chính là việc tác giả đã phân loại các chiến lược sinh kế (dựa vào mức thu nhập các hoạt động sinh kế) bằng phương pháp phân tích thành phần chính PCA và phân cụm dữ liệu bằng thuật toán k-means làm cho kết quả nghiên cứu đảm bảo độ tin cậy và khách quan. Điều này đã mở ra hướng tiếp cận nghiên cứu cho luận án khi phân tích, đánh giá và phân loại các chiến lược sinh kế khác nhau dựa theo tiêu chí thu nhập của các hoạt động NTTS vùng đầm phá tỉnh Thừa Thiên Huế.

Tuy nhiên, việc tác giả không sử dụng phương pháp chuẩn hóa dữ liệu cũng như sử dụng trọng số để tính toán giá trị của các loại vốn sinh kế đã dẫn đến những hạn chế trong phân tích, đánh giá và so sánh các loại vốn sinh kế được hộ nông dân sử dụng thực hiện các chiến lược sinh kế. Năm 2018, Zhifei Liu và cộng sự đã công bố kết quả nghiên cứu về chủ đề “Ảnh hưởng của nguồn vốn sinh kế đến chiến lược sinh kế của các hộ nông dân ở miền núi phía tây, Trung Quốc” [108]. Theo nhóm tác giả, vốn tự nhiên và vốn vật chất tác động ngược chiều đến lựa chọn chiến lược sinh kế bán nông nghiệp và phi nông nghiệp, điều này có nghĩa là giá trị của chỉ số vốn tự nhiên và vốn vật chất càng cao thì càng làm tăng xác suất để hộ lựa chọn chiến lược nông nghiệp. Trong khi đó, vốn con người và vốn tài chính tác động cùng chiều đến quyết định lựa chọn chiến lược sinh kế bán nông nghiệp và phi nông nghiệp.

Vốn xã hội không ảnh hưởng đến lựa chọn chiến lược sinh kế của các hộ điều tra. Việc tác giả sử dụng phương pháp chuẩn hóa dữ liệu và tiến trình phân tích thứ bậc AHP để tính toán và lượng hóa giá trị của 5 loại vốn sinh kế cho kết quả nghiên cứu có độ tin cậy cao. Tuy nhiên, nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở việc mô tả hiện trạng nguồn vốn sinh kế và ảnh hưởng của nó đến chiến lược sinh kế-một trong những nội dung mang tính chất hẹp của sinh kế và sinh kế bền vững. Nhưng với kết quả nghiên cứu của Zhifei Liu và cộng sự đã chỉ ra cách tiếp cận phân tích và đánh giá tác động của các loại vốn sinh kế đến chiến lược lựa chọn sinh kế của hộ nông dân nuôi trồng thủy sản vùng đầm phá tỉnh Thừa Thiên Huế.

Nghiên cứu của Lun Zang và cộng sự [83] cho thấy sự hiểu biết về truyền thống sản xuất nông nghiệp (yếu tố thuộc về vốn văn hóa) đã làm cho các hộ nông dân không lựa chọn chiến lược sinh kế bán nông nghiệp và phi nông nghiệp. Trong khi đó, mức độ tích lũy tài chính càng tăng thì làm tăng khả năng chuyển đổi sang chiến lược sinh kế bán nông nghiệp và phi nông nghiệp. Như vậy, giữa nghiên cứu của Zhifei Liu và cộng sự (2018) và nghiên cứu của Lun Zang và cộng sự (2018) có nhiều điểm tương đồng trong tiếp cận phân tích nguồn vốn sinh kế và tác động của nguồn vốn sinh kế đến chiến lược lựa chọn sinh kế, cụ thể là tác giả nghiên cứu đã sử dụng phương pháp chuẩn hóa số liệu để tính 8 toán chỉ số tài sản sinh kế, tức là quy đổi về một đơn vị đo giá trị của các loại vốn sinh kế. Tuy nhiên, điểm mới ở trong hai nghiên cứu này là việc sử dụng phương pháp tính trọng số entropy (the entropy evaluation method), trọng số này dựa trên lý thuyết xác suất xảy ra các biến cố, điều này giúp hạn chế những ảnh hưởng chủ quan mà phương pháp phân tích thứ bậc AHP có thể gặp phải (được sử dụng trong nghiên cứu của Zhifei Liu và cộng sự) [108].

Đây được xem là phương pháp đánh giá toàn diện giá trị vốn sinh kế (Comprehensive Evaluation) được các nhà khoa học sử dụng trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu khác nhau, giúp kết quả tính toán chính xác hơn nhiều. Vì vậy, phương pháp đánh giá toàn diện giá trị vốn sinh kế ở trong nghiên cứu của Lun Zang và cộng sự [83] sẽ được vận dụng cho việc đánh giá toàn diện các nguồn vốn sinh kế của hộ nông dân nuôi trồng thủy sản vùng đầm phá tỉnh Thừa Thiên Huế. * Nghiên cứu về tính dễ bị tổn thương sinh kế Jessica Blythe và cộng sự (2014) với đề tài “Tính dễ bị tổn thương về sinh kế của các hộ nuôi tôm ven biển: Một nghiên cứu chuyên sâu ở Mozambique” [78]. Theo kết quả nghiên cứu, sự phơi nhiễm giữa 2 nhóm hộ điều tra là khá tương đồng.

Tuy nhiên, hoạt động nuôi tôm vừa tạo ra những tác động tích cực lẫn tiêu cực, cụ thể là kết quả sinh kế trong hoạt động nuôi tôm làm tăng nguồn vốn vật chất (tích cực), nhưng đồng thời hoạt động này đã ngăn chặn quyền tiếp cận diện tích mặt nước sở hữu chung trước đây đối với cộng đồng). Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc nâng cao năng lực quản lý rủi ro bệnh tật và tăng cường vốn con người sẽ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến sinh kế nuôi tôm vùng ven biển Mozambique. Với kết quả nghiên cứu này, tôi cho rằng cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu của Jessica Blythe và cộng sự là khá đơn điệu, chưa có tính mới trong việc phân tích, đánh giá tính dễ bị tổn thương sinh kế. Tuy vậy, đây cũng là chủ đề nghiên cứu liên quan đến hoạt động nuôi tôm một trong những đối tượng nuôi phổ biến trong hoạt động NTTS để làm tài liệu tham khảo cho việc phân tích, đánh giá sinh kế bền vững của hộ nông dân NTTS vùng đầm phá tỉnh Thừa Thiên Huế.

Nghiên cứu của Nani Maiya Sujakhu và cộng sự (2018) với đề tài “Các yếu tố ảnh hưởng đến tính dễ bị tổn thương sinh kế của các hộ nông dân ở vùng cao nguyên châu Á” [86]. Tác giả đã sử dụng phương pháp xây dựng chỉ số tính dễ bị tổn thương dựa theo đề xuất của Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu IPCC (2007) gồm sự phơi nhiễm, độ nhạy cảm, khả năng thích ứng. Dựa trên kết quả tính toán, nhóm nghiên cứu đã phân chia chỉ số tính dễ bị tổn thương thành bốn mức: gồm tổn thương rất cao, tổn thương cao, tổn thương trung bình và tổn thương thấp và được sử dụng làm biến phụ thuộc trong mô hình hồi quy logit thứ bậc (Ordered 9 Logit Regression). Các thành phần phụ của yếu tố khả năng thích ứng gồm 5 loại vốn sinh kế (con người, vật chất, tự nhiên, tài chính và xã hội) được sử dụng làm biến giải thích trong mô hình hồi quy logit thứ bậc.

Kết quả nghiên cứu cho thấy, các hộ nông dân ở vùng nghiên cứu phụ thuộc quá nhiều vào sinh kế nông nghiệp (gồm trồng trọt và chăn nuôi), tính dễ bị tổn thương của các hộ nông dân ở 2 vùng được lựa chọn nghiên cứu đều chịu ảnh hưởng bởi trình độ giáo dục của chủ hộ, đất canh tác được tưới tiêu bởi hệ thống thủy lợi, thu nhập từ hoạt động sinh kế phi nông nghiệp và ứng dụng công nghệ trong sản xuất nếu các chỉ số này được cải thiện sẽ làm giảm tính dễ bị tổn thương cho các hộ nông dân [77]. Nghiên cứu này là tài liệu tham khảo quan trọng, cung cấp cơ sở lý thuyết cho việc tính toán và xây dựng chỉ số tính dễ bị tổn thương sinh kế của hộ nông dân NTTS vùng đầm phá tỉnh Thừa Thiên Huế. Nghiên cứu của F. Amevenku và cộng sự (2011) với đề tài “Các yếu tố quyết định chiến lược sinh kế của các hộ ngư dân ở lưu vực sông volta, Ghana” [66].