Luận án những chuyển biến kinh tế xã hội của ngƣời cơ ho srê ở tỉnh lâm đồng từ năm 1975 đến năm 2015

Luận án phân tích chuyển biến kinh tế xã hội của người Cơ Ho ở Lâm Đồng giai đoạn 1975-2015, nêu bật những thay đổi và phát triển.

• Người hướng dẫn: PGS-TS. Cao Thế Trình
• Trường học: Trường Đại Học Đà Lạt
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Những Chuyển Biến Kinh Tế, Xã Hội Của Người Cơ Ho Srê Tại Lâm Đồng (1975-2015)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Lâm Đồng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 2.1. Các công trình nghiên cứu về DTTS có đề cập người Cơ ho Srê trước năm 1975
• 2.2. Các công trình nghiên cứu sau năm 1975
• 2.3. Những vấn đề đã được nghiên cứu
• 2.4. Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết
• 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 3.1. Mục đích nghiên cứu
• 3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 5. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 6. Phương pháp nghiên cứu
• 6.1. Phương pháp luận
• 6.2. Phương pháp nghiên cứu chuyên ngành
• 6.3. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
• 7. Đóng góp mới của luận án
• 8. Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NHÓM TỘC NGƯỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG
• 1.1. Một số vấn đề về lý thuyết
• 1.1.1. Các khái niệm được dùng trong luận án
• 1.1.2. Các cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.2. Tổng quan về địa bàn và người Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng
• 1.2.1. Tổng quan về tỉnh Lâm Đồng
• 1.2.2. Tổng quan về người Cơ ho và nhóm người Cơ ho Srê
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƯỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG TỪ 1975 – 1986
• 2.1. Hoàn cảnh lịch sử
• 2.1.1. Việt Nam từ 1975 - 1986
• 2.1.2. Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.2. Kinh tế người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.2.3. Nghề thủ công (lơh mơ tê)
• 2.2.5. Hoạt động trao đổi, mua bán
• 2.3. Tổ chức xã hội người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 1986
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƯỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG TỪ NĂM 1986 ĐẾN NĂM 2015
• 3.1. Hoàn cảnh lịch sử
• 3.1.1. Tình hình Việt Nam từ 1986 - 2015
• 3.1.2. Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.2. Kinh tế người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.2.3. Nghề thủ công (lơh mơ tê)
• 3.2.4. Hoạt động trao đổi mua bán (kắ vro), dịch vụ
• 3.2.5. Các hình thức sinh kế khác
• 3.3. Tổ chức xã hội của người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1986 - 2015
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ, XÃ HỘI BỀN VỮNG TRONG CỘNG ĐỒNG NGƯỜI CƠ HO SRÊ Ở LÂM ĐỒNG
• 4.1. Nhận xét về chuyển biến kinh tế, xã hội người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng từ 1975 - 2015
• 4.1.1. Thành tựu và nguyên nhân
• 4.1.2. Những vấn đề còn tồn tại và nguyên nhân
• 4.2. Một số kinh nghiệm
• 4.3. Giải pháp phát triển bền vững kinh tế, xã hội người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng
• 4.4. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuyển biến kinh tế xã hội của người Cơ Ho Srê tại Lâm Đồng 1975 2015

Chuyển biến kinh tế, xã hội của người Cơ Ho Srê tại Lâm Đồng từ năm 1975 đến 2015 là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu về các dân tộc thiểu số tại Việt Nam. Giai đoạn này chứng kiến nhiều thay đổi lớn trong đời sống của người Cơ Ho Srê, từ kinh tế đến văn hóa. Những chính sách phát triển của Đảng và Nhà nước đã tác động mạnh mẽ đến cộng đồng này, giúp họ cải thiện đời sống và phát triển bền vững.

1.1. Lịch sử và bối cảnh nghiên cứu về người Cơ Ho Srê

Người Cơ Ho Srê là một trong những nhóm dân tộc thiểu số tại Lâm Đồng, có lịch sử lâu đời và văn hóa phong phú. Nghiên cứu về họ đã được thực hiện từ nhiều thập kỷ qua, nhưng chưa có công trình nào tổng thể về chuyển biến kinh tế, xã hội từ 1975 đến 2015.

1.2. Mục tiêu và ý nghĩa của nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu này là phân tích những thay đổi trong kinh tế và xã hội của người Cơ Ho Srê, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho việc phát triển bền vững trong tương lai.

II. Những thách thức trong chuyển biến kinh tế xã hội của người Cơ Ho Srê

Mặc dù có nhiều thành tựu trong phát triển kinh tế, xã hội, người Cơ Ho Srê vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề như sự thay đổi môi trường sống, áp lực từ chính sách phát triển và sự biến đổi văn hóa đã ảnh hưởng đến đời sống của họ.

2.1. Thay đổi môi trường sống và tác động đến đời sống

Sự thay đổi môi trường sống do các chính sách phát triển đã làm thay đổi cách thức sinh hoạt và sản xuất của người Cơ Ho Srê. Nhiều gia đình đã phải thích nghi với những điều kiện mới, dẫn đến sự thay đổi trong văn hóa và lối sống.

2.2. Áp lực từ chính sách phát triển và hội nhập

Chính sách phát triển kinh tế của Nhà nước đã tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra áp lực lớn cho người Cơ Ho Srê trong việc duy trì bản sắc văn hóa và truyền thống của họ.

III. Phương pháp nghiên cứu chuyển biến kinh tế xã hội của người Cơ Ho Srê

Nghiên cứu này sử dụng nhiều phương pháp khác nhau để phân tích chuyển biến kinh tế, xã hội của người Cơ Ho Srê. Các phương pháp này bao gồm phương pháp lịch sử, phương pháp so sánh và phỏng vấn sâu.

3.1. Phương pháp lịch sử trong nghiên cứu

Phương pháp lịch sử giúp xác định các giai đoạn quan trọng trong quá trình phát triển của người Cơ Ho Srê, từ đó phân tích các yếu tố tác động đến sự chuyển biến này.

3.2. Phương pháp phỏng vấn sâu và thu thập dữ liệu

Phỏng vấn sâu với người dân địa phương đã cung cấp những thông tin quý giá về thực trạng đời sống và những thay đổi trong cộng đồng người Cơ Ho Srê.

IV. Kết quả nghiên cứu về chuyển biến kinh tế xã hội của người Cơ Ho Srê

Kết quả nghiên cứu cho thấy người Cơ Ho Srê đã có những chuyển biến tích cực trong kinh tế và xã hội. Nền kinh tế đã chuyển từ tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa, và tổ chức xã hội cũng có nhiều thay đổi.

4.1. Những thành tựu trong phát triển kinh tế

Người Cơ Ho Srê đã chuyển đổi từ nền kinh tế truyền thống sang nền kinh tế hàng hóa, với sự phát triển của các loại cây trồng và chăn nuôi.

4.2. Sự thay đổi trong tổ chức xã hội và văn hóa

Tổ chức xã hội của người Cơ Ho Srê đã có nhiều thay đổi, từ cấu trúc gia đình đến các mối quan hệ trong cộng đồng, ảnh hưởng đến bản sắc văn hóa của họ.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai cho người Cơ Ho Srê

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng mặc dù có nhiều thành tựu, người Cơ Ho Srê vẫn cần những giải pháp bền vững để phát triển kinh tế và xã hội. Việc bảo tồn văn hóa và truyền thống là rất quan trọng trong bối cảnh hiện đại.

5.1. Đề xuất giải pháp phát triển bền vững

Các giải pháp phát triển bền vững cần được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tế của người Cơ Ho Srê, kết hợp giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa.

5.2. Tương lai của người Cơ Ho Srê trong bối cảnh hội nhập

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, người Cơ Ho Srê cần có những chiến lược phù hợp để phát triển kinh tế mà vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa của mình.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về sự chuyển dịch cấu trúc kinh tế - xã hội của các cộng đồng dân tộc thiểu số tại chỗ ở Tây Nguyên sau năm 1975 là một trong những chủ đề trọng yếu của khoa học lịch sử và nhân học Việt Nam hiện đại. Luận án tiến sĩ "Những chuyển biến kinh tế, xã hội của người Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng từ năm 1975 đến năm 2015" do nghiên cứu sinh Phan Văn Bông thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Cao Thế Trình và TS. Võ Tấn Tú (Trường Đại học Đà Lạt, 2022) đại diện cho công trình chuyên khảo đầu tiên tiếp cận một cách toàn diện, hệ thống dưới góc độ Sử học đối với nhóm địa phương Cơ ho Srê – phân nhóm dân số lớn nhất của tộc người Cơ ho tại Lâm Đồng (chiếm 103.682 người trên tổng số 175.531 người Cơ ho toàn tỉnh theo số liệu Tổng điều tra dân số năm 2019).

graph TD
    A["Chuyển biến kinh tế - xã hội Cơ ho Srê (1975 - 2015)"] --> B["Giai đoạn 1975 - 1986: Khôi phục & Tập thể hóa"]
    A --> C["Giai đoạn 1986 - 2015: Đổi mới & Hội nhập kinh tế thị trường"]
    B --> D["Nông nghiệp: Lúa nước truyền thống + Hợp tác xã/Tập đoàn sản xuất"]
    B --> E["Xã hội: Bắt đầu chuyển biến thiết chế buôn làng (ƀòn)"]
    C --> F["Nông nghiệp hàng hóa: Chuyển dịch sang Cà phê, Chè, Rau hoa"]
    C --> G["Xã hội: Gia đình hạt nhân hóa, thay đổi vai trò dòng họ mẫu hệ (jơi nòi)"]

Khoảng trống học thuật (Research Gap) được xác định rõ: Trước công trình này, các nghiên cứu về người Cơ ho hầu như chỉ dừng lại ở khảo tả dân tộc học/nhân học tĩnh về văn hóa truyền thống (như công trình của Henri Maitre 1912; Jacques Dournes 1950; Mạc Đường 1983; Bùi Minh Đạo 2003) hoặc phân tích kinh tế vĩ mô chung cho toàn vùng Tây Nguyên. Hoàn toàn thiếu vắng một nghiên cứu lịch sử chuyên sâu phân kỳ và định lượng hóa tiến trình chuyển biến kinh tế và thiết chế xã hội của nhóm Cơ ho Srê qua 40 năm bản lề (1975 - 2015) gắn với các chính sách định canh định cư, kinh tế mới và kinh tế thị trường.

Luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions) và 3 giả thuyết tương ứng:

1. RQ1: Kinh tế và tổ chức xã hội truyền thống của người Cơ ho Srê đã chuyển dịch và tái cấu trúc như thế nào qua hai giai đoạn 1975 - 1986 và 1986 - 2015? $\rightarrow$ H1: Quá trình chuyển biến diễn ra không đồng đều, mang tính kế thừa nhưng có bước nhảy vọt từ sau năm 1986 dưới tác động của cơ chế thị trường và chính sách đổi mới.
2. RQ2: Các nhân tố nội sinh và ngoại sinh nào đóng vai trò quyết định đến thành tựu và lực cản chuyển biến? $\rightarrow$ H2: Sự kết hợp giữa chính sách phát triển của Nhà nước, luồng di dân cộng cư và sự thích ứng của tri thức bản địa là động lực chính, song sự thiếu hụt vốn xã hội và hạn chế đất đai là rào cản cốt lõi.
3. RQ3: Những bài học kinh nghiệm và giải pháp khả thi nào bảo đảm cho sự phát triển bền vững của cộng đồng Cơ ho Srê? $\rightarrow$ H3: Phát triển bền vững chỉ đạt được khi dung hòa giữa hiện đại hóa nông nghiệp hàng hóa và bảo tồn thiết chế văn hóa mẫu hệ tiến bộ.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp chặt chẽ: Thuyết Biến đổi xã hội (Social Change Theory - Auguste Comte), Thuyết Phát triển (Development Theory - Ronald Inglehart) và Khung Phát triển bền vững ba trụ cột (WCED 1987). Phạm vi nghiên cứu tập trung tại 2 địa bàn trọng điểm là huyện Di Linh (các xã Bảo Thuận, Gung Ré, Đinh Lạc, thị trấn Di Linh) và huyện Đức Trọng (các xã N’Thol Hạ, Hiệp An, Phú Hội), khảo sát tổng thể $N = 3.510$ hộ và tiến hành điều tra bảng hỏi chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đạt cỡ mẫu thực tế $n = 400$ hộ gia đình.

---

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về người Cơ ho nói chung và nhóm Cơ ho Srê nói riêng trải qua nhiều giai đoạn với các luồng tư tưởng học thuật đa dạng:

Giai đoạn trước năm 1975 được mở đầu bằng các ghi chép địa chí của Quốc sử quán triều Nguyễn trong Đại Nam nhất thống chí (1906), tiếp nối bằng công trình kinh điển Les Jungles Môi (1912) của Henri Maitre phác thảo lược sử cư dân Nam Tây Nguyên. Đóng góp nền tảng thuộc về học giả Pháp Jacques Dournes với Dicsionaire Srê (Köho) - Français (1950) và Les populations montagnardes du Sud-Indochinois (1950), cùng công trình hiệu đính của Gilbert Bochet (1953). Dournes là người đầu tiên hệ thống hóa ngôn ngữ và xác lập vị thế của nhóm Srê như nhóm đại diện văn hóa - ngôn ngữ tiêu biểu nhất của tộc Cơ ho. Tiếp đó, các nghiên cứu nhân học quân sự và xã hội của Hoa Kỳ như E. Adkins (1962), Army Special Warfare School (1964), CIAC (1966), Gerald C. Hickey (1967) đi sâu phân tích tổ chức buôn làng phục vụ bối cảnh chính trị - xã hội miền Nam thời bấy giờ.

Giai đoạn sau năm 1975 chứng kiến sự chuyển hướng sang nghiên cứu kinh tế - xã hội phục vụ phát triển đất nước: Ủy ban Khoa học Xã hội với các chương trình Tây Nguyên 1, Tây Nguyên 2 (1986, 1989), Viện Dân tộc học với công trình Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng do Mạc Đường chủ biên (1983), công trình của Phan Ngọc Chiến (1984, 2005), Cao Thế Trình (1996), Bùi Minh Đạo (2003, 2010, 2012), Lê Minh Chiến (2018).

timeline
    title Tiến trình nghiên cứu học thuật về người Cơ ho Srê
    1912 : Henri Maitre xuất bản Les Jungles Moi
    1950 : Jacques Dournes công bố Dicsionaire Srê - Français
    1983 : Mạc Đường chủ biên Vấn đề dân tộc ở Lâm Đồng
    1996 : Cao Thế Trình nghiên cứu Văn hóa truyền thống Mạ - Cơ ho
    2003 : Bùi Minh Đạo công bố Dân tộc Cơ Ho ở Việt Nam
    2014 : Neil H. Olsen nghiên cứu Ngữ pháp Kơho - Sre
    2022 : Phan Văn Bông hoàn thành Luận án Tiến sĩ Lịch sử

Trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận học thuật lớn:

1. Nguồn gốc tộc danh Cơ ho: Trường phái thứ nhất do Jacques Dournes (1950) và Gilbert Bochet (1953) khởi xướng cho rằng thuật ngữ này bắt nguồn từ tiếng Chăm cổ "kahaw" nhằm chỉ những người sống ở vùng núi cao/phía trên rừng: "Par le terme kahaw (francisé en köho) les Cham désignaient cette partie de leurs tributaires parlant une langue austro-asiatique". Ngược lại, trường phái thứ hai của Nguyễn Văn Diệu, Phan Ngọc Chiến (1983) và Linh mục Đa Minh Nguyễn Huy Trọng (2016) căn cứ vào truyền thuyết dân gian cho rằng Cơ ho là tên của vị chủ làng đầu tiên khai hoang vùng đất (Pàng Ho). Luận án định vị và chứng minh luận điểm ủng hộ trường phái thứ nhất trên phương diện tiếp biến ngôn ngữ học lịch sử.
2. Mức độ thích ứng của thiết chế mẫu hệ: Tranh luận giữa quan điểm cho rằng quan hệ mẫu hệ đã hoàn toàn tan rã trước sức ép hiện đại hóa kinh tế thị trường, đối lập với quan điểm xem mẫu hệ là một cấu trúc bền vững mang tính biểu tượng tinh thần.

So sánh quốc tế, luận án định vị công trình tương đồng với các nghiên cứu của Oscar Salemink (2003, The Ethnography of Vietnam's Central Highlanders: A Historical Contextualization) về tác động của chính sách hành chính hóa không gian cao nguyên, và công trình ngôn ngữ - nhân học của Neil Hayes Olsen (2014, Đại học Utah) về tính độc lập của cấu trúc ngữ pháp Cơ ho Srê trong ngữ hệ Môn - Khmer. Nghiên cứu của Phan Văn Bông vượt lên các công trình trước đó nhờ việc đặt đối tượng vào trục thời gian lịch sử cụ thể 1975 - 2015 với dữ liệu kinh tế - xã hội lượng hóa bằng phần mềm thống kê chuyên ngành.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Thuyết Biến đổi xã hội của Auguste Comte (2000) vào bối cảnh một tộc người thiểu số có truyền thống mẫu hệ chuyển đổi từ nền kinh tế tự nhiên sang kinh tế thị trường định hướng XHCN. Comte từng khẳng định: "From Science comes Prevision: from Prevision comes Action", cấu trúc xã hội luôn chuyển dịch từ trạng thái đơn giản đến chuyên môn hóa chức năng. Luận án kiểm chứng rằng sự biến đổi của các tiểu cơ cấu sản xuất nông nghiệp (chuyển dịch cây trồng, công cụ máy móc) tất yếu dẫn tới sự tái cấu trúc các tiểu cơ cấu xã hội (gia đình, dòng họ, làng bản).

Đồng thời, nghiên cứu phát triển luận điểm của Ronald Inglehart về mối quan hệ nhân quả giữa hiện đại hóa kinh tế và chuyển đổi giá trị văn hóa - xã hội. Luận án xác lập 3 mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề P1: Quá trình thương mại hóa cây công nghiệp (đặc biệt là cà phê Robusta) đóng vai trò chất xúc tác phân rã cấu trúc đại gia đình mẫu hệ cư trú chung (hìu bơnhă) thành các tiểu gia đình hạt nhân độc lập về tư liệu sản xuất.
• Mệnh đề P2: Sự can thiệp của bộ máy quản lý nhà nước thống nhất làm suy giảm quyền lực tư pháp và hành chính thực tế của chủ làng truyền thống (kuăng bri phê ƀòn), chuyển hóa chức năng của họ sang phạm trù cố vấn tâm linh và biểu tượng cố kết cộng đồng.
• Mệnh đề P3: Chế độ mẫu hệ của người Cơ ho Srê không biến mất mà trải qua quá trình tái thích ứng (adaptive resilience), trong đó quyền lực kinh tế chuyển dịch cân bằng hơn sang người chồng/người cha, nhưng quyền thừa kế đất đai và huyết thống căn bản vẫn bảo lưu dòng mẹ (jơi nòi).

classDiagram
    class HeThongXaHoiTruyenThong {
        +Bon: Lang tu quan
        +KuangBriPheBon: Chu lang
        +JoiNoi: Dong ho mau he
        +KonPang_KonDong: Vai tro nguoi Cau
        +HiuBonha: Dai gia dinh mau he
        +NongNghiep: Lua nuoc + Nuong ray
    }
    class TacNhanChuyenBien {
        +ChinhSachNhaNuoc: Dinh canh dinh cu, Nong lam truong
        +KinhTeThiTruong: Ca phe, Che, Rau hoa
        +GiaoLuuCongCu: Di dan nguoi Kinh & cac DTTS
        +KhoaHocKyThuat: Co gioi hoa nong nghiep
    }
    class HeThongXaHoiHienDai {
        +Thon_ToDanPho: Quan ly hanh chinh
        +GiaLang: Uy tin tinh than
        +TieuGiaDinhHatNhan: 1-2 the he
        +VaiTroNguoiChong: Tang quyen quyet dinh kinh te
        +NongNghiepRangHoa: San pham thi truong
    }
    HeThongXaHoiTruyenThong --> TacNhanChuyenBien : Tiep bien & Bien doi (1975-2015)
    TacNhanChuyenBien --> HeThongXaHoiHienDai : Hinh thanh cau truc moi

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài tích hợp đa ngành giữa Sử học (phân kỳ lịch sử, diễn trình biến cố), Dân tộc học (khảo tả thiết chế buôn làng, dòng họ mẫu hệ) và Xã hội học (phân tích bảng hỏi lượng hóa, chuyển tầng xã hội). Các khái niệm bản địa cốt lõi được định nghĩa và vận hành xuyên suốt:

• ƀòn: Làng truyền thống của người Cơ ho Srê, một đơn vị cư trú và tổ chức xã hội tự quản độc lập.
• kuăng bri phê ƀòn: Người đứng đầu buôn làng (chủ làng/già làng), chịu trách nhiệm phân xử luật tục và điều phối các nghi lễ nông nghiệp.
• jơi nòi: Dòng họ mẫu hệ tính theo huyết thống phía người mẹ.
• kôñ pàng / kôñ dờng / kôñ tờm: Hệ thống quyền lực của người Cậu (trưởng họ, cậu lớn, cậu gần) – người đại diện nam giới có quyền quyết định tối cao trong dòng họ mẫu hệ.
• hìu bơnhă: Gia đình/ngôi nhà, đơn vị sinh hoạt kinh tế và cư trú căn bản.
• lơh mơ tê: Nghề thủ công gia đình truyền thống (đan lát, dệt vải).
• kắ vro: Hoạt động trao đổi buôn bán và lưu thông hàng hóa.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích được xác lập trên vùng địa lý cao nguyên bazan Di Linh - Bảo Lộc (độ cao 800 - 1.000m, đất đỏ ferralsols màu mỡ, khí hậu nhiệt đới biến thiên theo độ cao), nơi cộng đồng Cơ ho Srê vốn có truyền thống canh tác lúa nước thung lũng (srê có nghĩa là ruộng nước), tạo nên sự khác biệt căn bản về khả năng tiếp nhận canh tác cây công nghiệp so với các nhóm Cơ ho du canh du cư trên núi cao (Chil, Lạch).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường phương pháp luận Chủ nghĩa duy thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research) được triển khai đa tầng (Multi-level Design):

Cấp độ phân tích (Level)	Đơn vị thu thập dữ liệu	Công cụ và Nguồn dữ liệu	Mục tiêu phân tích
Vĩ mô (Macro-level)	Tỉnh Lâm Đồng & Vùng Tây Nguyên	Văn kiện Đảng, Quyết định Chính phủ, Báo cáo Thống kê tỉnh	Khái quát bối cảnh chính sách, di dân kinh tế mới, quy hoạch nông - lâm trường
Trung gian (Meso-level)	Huyện Di Linh & Huyện Đức Trọng	Báo cáo kinh tế - xã hội cấp huyện, xã; phỏng vấn cán bộ quản lý	Đánh giá sự chuyển đổi từ thiết chế tự quản ƀòn sang đơn vị hành chính thôn/xã
Vi mô (Micro-level)	Hộ gia đình Cơ ho Srê ($n = 400$)	Bảng hỏi đóng/mở (SPSS), phỏng vấn sâu già làng, phụ nữ, thanh niên	Lượng hóa biến đổi thu nhập, cơ cấu cây trồng, quan hệ giới, số thế hệ trong gia đình

flowchart TD
    subgraph ThuThapDuLieu["Thu thập dữ liệu đa nguồn"]
        D1["Tư liệu lưu trữ & Địa chí lịch sử"]
        D2["Điều tra định lượng bảng hỏi (n = 400)"]
        D3["Phỏng vấn sâu hồi cố & đương đại"]
        D4["Quan sát tham dự điền dã (8 năm)"]
    end
    subgraph XuLyPhanTich["Phân tích & Kiểm định"]
        P1["Phương pháp Lịch sử - Logic"]
        P2["Phân tích Thống kê SPSS: Cross-tab, Frequencies"]
        P3["Phương pháp So sánh lịch sử: 1975-1986 vs 1986-2015"]
        P4["Tam giác đạc nguồn tin (Triangulation)"]
    end
    subgraph KetQua["Đầu ra nghiên cứu"]
        R1["Bức tranh chuyển dịch kinh tế (Lúa -> Cà phê/Rau)"]
        R2["Bức tranh biến đổi xã hội (ƀòn, Jơi nòi, Hìu bơnhă)"]
        R3["Khuyến nghị chính sách & Mô hình phát triển bền vững"]
    end
    ThuThapDuLieu --> XuLyPhanTich --> KetQua

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu khảo sát định lượng được xây dựng dựa trên công thức tính mẫu Slovin với độ tin cậy 95% và sai số chọn mẫu $e = 0.05$:

$$n = \frac{N}{1 + N \cdot e^2}$$

Với tổng số hộ gia đình người Cơ ho Srê tại các địa bàn khảo sát trọng điểm là $N = 3.510$ hộ:

$$n = \frac{3510}{1 + 3510 \cdot (0.05)^2} = \frac{3510}{9.775} \approx 359.1 \text{ (hộ)}$$

Để phòng ngừa rủi ro sai số dữ liệu, phiếu lỗi hoặc đối tượng từ chối trả lời trong quá trình điền dã, tác giả đã bổ sung dung lượng mẫu phụ bằng 11,5% dung lượng mẫu chính ($+41$ hộ), nâng tổng kích thước mẫu điều tra thực tế lên tròn $n = 400$ hộ gia đình. Tiêu chí chọn mẫu: Chủ hộ hoặc thành viên gia đình từ 40 tuổi trở lên (nhằm bảo đảm năng lực hồi cố và so sánh chính xác giữa hai thời kỳ 1975 - 1986 và 1986 - 2015).

Kỹ thuật thu thập dữ liệu bảo đảm tính chuẩn xác khoa học thông qua Tam giác đạc (Triangulation):

• Tam giác đạc phương pháp: Kết hợp giữa phân tích thống kê định lượng, phỏng vấn sâu bán cấu trúc (In-depth interviews) và quan sát tham dự (Participant observation) nhờ lợi thế tác giả có 8 năm sinh sống tại thị trấn Di Linh.
• Tam giác đạc nguồn tin: Đối chiếu chéo giữa số liệu lưu trữ hành chính (Ban Dân tộc, Cục Thống kê Lâm Đồng, Công an tỉnh PC06), ghi chép của các nhà truyền giáo/nhân học phương Tây (Dournes, Maitre, Hickey) và trí nhớ dân gian của các nhân chứng lịch sử cao niên tại địa phương.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát được xử lý và làm sạch bằng phần mềm SPSS (Statistical Package for the Social Sciences). Các kỹ thuật phân tích bao gồm: Thống kê mô tả tần số (Frequencies), thống kê bảng chéo nhiều chiều (Crosstabs) giữa số thế hệ và số nhân khẩu trong gia đình, phân tích so sánh tỷ lệ phần trăm các chỉ tiêu kinh tế - xã hội giữa hai giai đoạn 1975 - 1986 và 1986 - 2015.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án rút ra 4 phát hiện bước ngoặt mang tính thực nghiệm sâu sắc về cộng đồng người Cơ ho Srê:

1. Sự chuyển dịch mang tính cách mạng trong cơ cấu cây trồng và sinh kế hàng hóa: Trước năm 1975 và trong giai đoạn 1975 - 1986, nền kinh tế mang tính chất tự cấp tự túc, độc canh cây lúa nước ruộng thung lũng kết hợp nương rẫy, chăn nuôi trâu bò chủ yếu phục vụ sức kéo và tế lễ thần linh (Yàng). Giai đoạn 1986 - 2015 chứng kiến sự bùng nổ của cây công nghiệp dài ngày: Diện tích cà phê Robusta và chè vươn lên chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng diện tích canh tác; tại Đức Trọng xuất hiện các mô hình chuyên canh rau, hoa thương phẩm chất lượng cao. Chăn nuôi chuyển dịch rõ nét sang mục đích kinh doanh thương phẩm trên thị trường.

2. Sự giải thể không gian đại gia đình mẫu hệ và sự trỗi dậy của gia đình hạt nhân: Dữ liệu bảng chéo SPSS chứng minh sự biến động cấu trúc nhân khẩu: Tỷ lệ đại gia đình mẫu hệ đa thế hệ (3-4 thế hệ cùng chung sống trong một nhà dài) giảm mạnh từ trên 60% ở thời kỳ trước đổi mới xuống chỉ còn dưới 15% vào năm 2015. Thay vào đó, mô hình tiểu gia đình hạt nhân 1 - 2 thế hệ chiếm ưu thế tuyệt đối (trên 80%).

pie title Cấu trúc thế hệ gia đình người Cơ ho Srê năm 2015
    "Tiểu gia đình hạt nhân (1 - 2 thế hệ)" : 82
    "Đại gia đình truyền thống (3 - 4 thế hệ)" : 14
    "Gia đình đơn thân / Khác" : 4

3. Tái định hình vai trò giới và quyền lực kinh tế nội bộ gia đình: Dù chế độ hôn nhân cư trú phía nhà gái (phong tục bắt chồng) và huyết thống mẫu hệ vẫn được giữ gìn như một bản sắc văn hóa tộc người, vai trò thực tế của người chồng/người cha trong việc quyết định các vấn đề sản xuất lớn, tiếp cận tín dụng ngân hàng, vận hành máy móc nông nghiệp và tham gia hoạt động xã hội đã gia tăng vượt bậc so với thời kỳ cổ truyền (nơi quyền quyết định hoàn toàn thuộc về người Cậu - kôñ pàng và người mẹ).

4. Chuyển hóa hoàn toàn thiết chế tự quản buôn làng (ƀòn): Mô hình làng tự quản độc lập do chủ làng (kuăng bri phê ƀòn) lãnh đạo dựa trên Luật tục (Nri) đã được tích hợp và thay thế hoàn toàn bởi hệ thống chính quyền cơ sở (Trưởng thôn, Chi bộ Đảng, Ban công tác Mặt trận). Quyền lực thực tế của Già làng truyền thống chuyển hẳn sang vai trò biểu tượng văn hóa và hòa giải tranh chấp dân sự nội bộ.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung cứ liệu khoa học khẳng định sự vận động của hình thái kinh tế - xã hội đối với các tộc người thiểu số có tổ chức mẫu hệ tại Đông Nam Á, minh chứng rằng sự tiếp biến văn hóa không làm mất đi căn cước tộc người mà tạo ra sự dung hợp văn hóa mới (Cultural Syncretism).
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình tích hợp giữa phương pháp hồi cố lịch sử và kỹ thuật phân tích định lượng SPSS, tạo khung tham chiếu chuẩn mực cho các nghiên cứu lịch sử dân tộc học tại Việt Nam.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Luận án chỉ ra các hệ lụy cần giải quyết cấp bách: hiện tượng phân hóa giàu nghèo gia tăng, tình trạng sang nhượng và mất đất sản xuất trong một bộ phận đồng bào, sự suy thoái môi trường đất do thâm canh cà phê lạm dụng hóa chất, và nguy cơ xói mòn tri thức bản địa cùng nghề thủ công truyền thống (lơh mơ tê).

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu (Limitations):

• Độ lệch hồi cố lịch sử (Recall Bias): Việc thu thập dữ liệu định lượng về giai đoạn 1975 - 1986 dựa vào trí nhớ hồi cố của các đối tượng từ 40 tuổi trở lên có thể chịu ảnh hưởng bởi yếu tố chủ quan và sự phai mờ ký ức theo thời gian.
• Giới hạn không gian đại diện: Khảo sát tập trung chủ yếu tại Di Linh và Đức Trọng – hai huyện có mức độ đô thị hóa và giao lưu kinh tế mạnh mẽ nhất, do đó một số phát hiện có thể chưa phản ánh trọn vẹn đặc trưng của nhóm Cơ ho Srê sinh sống tại các vùng sâu, vùng xa thuộc huyện Lâm Hà hay Đơn Dương.
• Chưa bao quát tác động của chuyển đổi số: Do giới hạn thời gian nghiên cứu dừng lại ở mốc 2015, luận án chưa cập nhật được làn sóng chuyển đổi số nông nghiệp, thương mại điện tử nông sản và mạng xã hội đối với thế hệ trẻ Cơ ho Srê hiện nay.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng nghiên cứu so sánh liên tộc người (Cross-ethnic Comparative Study) giữa Cơ ho Srê với các nhóm Cơ ho du canh du cư (Cơ ho Chil, Cơ ho Lạch) và nhóm láng giềng Mạ, Chu ru.
2. Đo lường tác động của biến đổi khí hậu và khan hiếm tài nguyên nước tưới đến sinh kế cà phê của người Cơ ho Srê trong giai đoạn 2020 - 2030.
3. Nghiên cứu vai trò của các thiết chế tôn giáo mới (Công giáo, Tin lành) trong việc tái định hình vốn xã hội và mạng lưới hỗ trợ cộng đồng tại các buôn làng Tây Nguyên.

---

Tác động và ảnh hưởng

Công trình nghiên cứu tạo ra những tác động lan tỏa trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật (Academic Impact): Trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực trong giảng dạy Lịch sử Việt Nam, Lịch sử địa phương tỉnh Lâm Đồng, Dân tộc học và Nhân học tại Đại học Đà Lạt và các viện nghiên cứu chuyên ngành trên toàn quốc.
• Tác động chính sách (Policy Impact): Cung cấp hệ thống luận cứ khoa học trực tiếp cho Ban Dân tộc tỉnh Lâm Đồng, UBND các huyện Di Linh, Đức Trọng trong việc xây dựng kế hoạch thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2030.
• Tác động cộng đồng (Societal Impact): Nâng cao nhận thức của chính cộng đồng người Cơ ho Srê về giá trị của thiết chế văn hóa truyền thống, thúc đẩy việc bảo tồn các giá trị mẫu hệ tiến bộ và tri thức canh tác bản địa bền vững thích ứng với kinh tế thị trường.

---

Đối tượng hưởng lợi

mindmap
  root((Đối tượng hưởng lợi))
    NhaNghienCuuTienSi["Nghiên cứu sinh & Giới học thuật"]
      KeThuaKhungLyThuyet["Kế thừa khung lý thuyết tích hợp"]
      SuDungDuLieuLichSu["Khai thác nguồn dữ liệu điền dã chuẩn xác"]
    NhaHoachDinhChinhSach["Cơ quan quản lý & Hoạch định chính sách"]
      XayDungChinhSachDatDai["Hoạch định chính sách đất đai DTTS"]
      PhatTrienNongNghiepBenVung["Quy hoạch chuỗi giá trị cây công nghiệp"]
    DoanhNghiepNongNghiep["Doanh nghiệp & HTX Nông nghiệp"]
      XayDungMoiLienKet["Xây dựng mô hình liên kết sản xuất cà phê bền vững"]
      KhaiThacTriThucBanDia["Bảo tồn chỉ dẫn địa lý nông sản Di Linh"]
    CongDongCoHoSre["Cộng đồng người Cơ ho Srê"]
      BaoTonBanSac["Bảo tồn bản sắc văn hóa mẫu hệ"]
      NangCaoDoiSong["Tiếp cận cơ hội phát triển sinh kế mới"]

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận cơ sở dữ liệu lịch sử - dân tộc học chuẩn xác, phương pháp luận kết hợp liên ngành và bộ công cụ khảo sát định lượng mẫu đã được kiểm chứng.
• Cơ quan quản lý và Hoạch định chính sách: Nắm bắt thực trạng phân hóa xã hội, cấu trúc việc làm và vấn đề đất đai tại địa bàn để ban hành chính sách dân tộc sát hợp thực tiễn.
• Cộng đồng địa phương: Tự hào về lịch sử tộc người, định hướng gìn giữ sự đoàn kết buôn làng và phát huy năng lực nội sinh trong phát triển kinh tế gia đình.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Trả lời: Luận án đã làm sáng tỏ cơ chế thích ứng và chuyển đổi của thiết chế mẫu hệ (jơi nòi) trong bối cảnh chuyển dịch kinh tế hàng hóa, chứng minh rằng sự thâm nhập của kinh tế thị trường không dẫn tới sự sụp đổ hoàn toàn của chế độ mẫu hệ, mà tạo nên một trạng thái dung hợp cấu trúc: tiểu gia đình hạt nhân chịu sự điều hành kinh tế linh hoạt của người chồng nhưng vẫn bảo lưu quyền thừa kế và căn cước tộc người theo dòng mẹ.

2. Điểm đột phá về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây?

Trả lời: Khác với các công trình thuần túy định tính hoặc dân tộc học mô tả trước năm 1975 (Dournes, Maitre) hay các đề tài tổng quan sau năm 1975 (Mạc Đường, Bùi Minh Đạo), luận án đã áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp nghiêm ngặt: sử dụng công thức chọn mẫu Slovin xác định cỡ mẫu đại diện ($n = 400$ hộ) và xử lý định lượng toàn diện bằng phần mềm SPSS kết hợp với tam giác đạc dữ liệu điền dã 8 năm tại địa bàn.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu khảo sát?

Trả lời: Tỷ lệ chuyển đổi mục đích sử dụng đất và cơ cấu cây trồng diễn ra với tốc độ rất nhanh chóng: Từ một tộc người gắn liền với văn hóa lúa nước thung lũng (Srê), đến năm 2015, cây cà phê đã chiếm vị trí độc tôn trong cơ cấu thu nhập của hộ gia đình (trên 75% nguồn thu), dẫn tới sự thay đổi hoàn toàn chu kỳ lễ hội nông nghiệp truyền thống gắn với cây lúa nước cổ truyền.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Trả lời: Có. Luận án công bố chi tiết hệ thống bảng hỏi điều tra hộ gia đình (Phụ lục 1), bảng mã hóa biến số và kết quả xử lý SPSS (Phụ lục 2), danh sách phỏng vấn sâu nhân chứng lịch sử (Phụ lục 3) cùng bản đồ phân bố dân cư, cho phép các nhà khoa học độc lập kiểm chứng và tái lập nghiên cứu tại các vùng DTTS khác.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào?

Trả lời: Tập trung vào 3 trục chính: (1) Nghiên cứu tác động của biến đổi khí hậu và an ninh nguồn nước đến vùng chuyên canh cà phê Di Linh; (2) Phân tích sự chuyển dịch nghề nghiệp của lao động trẻ Cơ ho Srê từ nông nghiệp sang dịch vụ - du lịch sinh thái; (3) Đánh giá vị thế của phụ nữ DTTS mẫu hệ trong quản trị hợp tác xã nông nghiệp hiện đại.

---

Kết luận

Tổng kết toàn bộ công trình nghiên cứu, luận án xác lập 6 kết luận khoa học cốt lõi:

1. Khẳng định tính tất yếu lịch sử: Tiến trình chuyển biến kinh tế - xã hội của người Cơ ho Srê ở Lâm Đồng giai đoạn 1975 - 2015 là một bộ phận hữu cơ của lịch sử dân tộc Việt Nam thời kỳ hiện đại, phản ánh sâu sắc quá trình quá độ từ nền kinh tế tự cung tự cấp, tập trung quan liêu bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng XHCN.
2. Thành tựu kinh tế vượt bậc: Cơ cấu sản xuất đã chuyển biến căn bản từ độc canh lúa nước sang nền nông nghiệp hàng hóa đa dạng với các trụ cột cà phê, chè, dâu tằm và rau hoa, nâng cao rõ rệt mức sống vật chất và cơ sở hạ tầng buôn làng.
3. Hiện đại hóa cấu trúc xã hội: Thiết chế gia đình chuyển biến mạnh mẽ từ đại gia đình mẫu hệ cư trú chung sang tiểu gia đình hạt nhân linh hoạt, bình đẳng hơn về vai trò giới nhưng vẫn gìn giữ bản sắc văn hóa tộc người.
4. Chuyển đổi hoàn thiện hệ thống quản lý: Thiết chế tự quản khép kín của buôn làng (ƀòn) đã hòa nhập thành công vào hệ thống hành chính nhà nước thống nhất, tạo điều kiện củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
5. Nhận diện thẳng thắn các nguy cơ phát triển: Tồn tại các thách thức mang tính cấu trúc về phân hóa giàu nghèo, nguy cơ mất đất sản xuất, áp lực môi trường sinh thái và sự mai một tiếng nói, chữ viết cùng các giá trị luật tục tiến bộ.
6. Xác lập mô hình giải pháp đồng bộ: Phát triển bền vững cộng đồng Cơ ho Srê đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa chính sách hỗ trợ đất đai - tín dụng, chuyển giao công nghệ nông nghiệp sinh thái và tôn trọng, phát huy vai trò của các già làng, người có uy tín trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa Tây Nguyên trường tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam, do Tổng cục Thống kê Việt Nam ban hành ngày 02/3/1979, ngƣời Cơ ho thuộc ngữ hệ Môn - Khơ me ở Việt Nam. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, ngƣời Cơ ho ở Việt Nam có dân số 200.800 ngƣời, xếp thứ 16 trong 54 dân tộc, cƣ trú tại nhiều tỉnh thành, trong đó tỉnh Lâm Đồng là nơi tập trung đông ngƣời Cơ ho sinh sống nhất (175.531 ngƣời), tiếp đến là các tỉnh Bình Thuận (13.724 ngƣời), Ninh Thuận (3. Tại Lâm Đồng, ngƣời Cơ ho có dân số đứng thứ hai toàn tỉnh (sau ngƣời Kinh), sống tập trung chủ yếu tại các huyện Di Linh, Lạc Dƣơng, Lâm Hà, Đơn Dƣơng, Đức Trọng, Bảo Lâm.

Ngƣời Cơ ho bao gồm nhiều nhóm địa phƣơng: Cơ ho Srê, Cơ ho Nộp, Cơ ho Chil, Cơ ho Lạch, Cơ ho T’ring, trong đó, nhóm Cơ ho Srê chiếm số lƣợng đông nhất (năm 2019 là 103.682 ngƣời), địa bàn sinh sống của họ tập trung tại các huyện Di Linh, Bảo Lâm, Lâm Hà, Đơn Dƣơng, Đức Trọng. Di Linh là nơi có đông ngƣời Cơ ho Srê nhất. Sau năm 1975, thực hiện chính sách xây dựng vùng kinh tế mới, luồng cƣ dân từ các tỉnh miền Trung và miền Bắc di cƣ vào Lâm Đồng với quy mô lớn, ngoài ra các luồng di cƣ tự do cũng chiếm tỷ lệ cao. Cùng với đó, trong hơn 40 năm qua, với mục tiêu xây dựng cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên đoàn kết, ổn định và phát triển bền vững, trong đó tập trung vào việc ổn định đời sống, tạo sinh kế lâu dài và bền vững cho ngƣời dân tộc thiểu số.

Đảng và Nhà nƣớc đã có nhiều chủ trƣơng, chính sách đối với ngƣời dân tộc thiểu số nói chung và ngƣời dân tộc thiểu số tại Lâm Đồng nói riêng: chƣơng trình định canh, định cƣ, chƣơng trình thành lập các nông, lâm trƣờng quốc doanh, xây dựng kinh tế với mô hình tập đoàn sản xuất, chƣơng trình xóa đói giảm nghèo, chƣơng trình xây dựng nông thôn mới, các dự án trồng rừng và bảo vệ rừng. và nhiều chƣơng trình, dự án phát triển kinh tế, xã hội khác. Điều đó, đã tác động mạnh mẽ đến kinh tế, xã hội của các tộc ngƣời thiểu số tại địa phƣơng nói chung và ngƣời Cơ ho Srê nói riêng. Ngƣời Cơ ho Srê là nhóm 2 địa phƣơng tận dụng thành công nhất các chính sách để phát triển kinh tế, xã hội và ổn định đời sống.

Nền kinh tế và tổ chức xã hội truyền thống của họ có những chuyển biến quan trọng. Đó là sự thay đổi mạnh mẽ về không gian sống, thiết chế cộng đồng, dòng họ, gia đình, hoạt động kinh tế, giao lƣu tiếp biến văn hóa và vị thế chính trị của ngƣời Cơ ho Srê. Tất cả những chuyển biến trong kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê cần đƣợc nghiên cứu và đánh giá một cách có hệ thống dƣới góc độ khoa học. Về mặt khoa học, việc nghiên cứu chuyển biến kinh tế, xã hội về ngƣời Cơ ho nói chung và nhóm Cơ ho Srê nói riêng ở Lâm Đồng đã đƣợc nhiều học giả trong và ngoài nƣớc quan tâm.

Tuy nhiên, các công trình tập trung nghiên cứu về kinh tế, xã hội của tộc ngƣời này chủ yếu dƣới góc độ Dân tộc học/ Nhân học. Đến nay, chƣa có công trình nào nghiên cứu một cách toàn diện chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê từ năm 1975 đến năm 2015 dƣới góc độ lịch sử. Việc nghiên cứu bức tranh toàn cảnh về kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê ở Lâm Đồng giai đoạn 1975 - 2015 sẽ góp thêm những tƣ liệu lịch sử về ngƣời Cơ ho Srê nói riêng cũng nhƣ ngƣời Cơ ho ở Lâm Đồng nói chung. Đồng thời, trên quy luật chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê trong 40 năm qua, sẽ có nhận định, đánh giá hợp lý và đúc kết những kinh nghiệm không chỉ có giá trị trong xây dựng cộng đồng ngƣời Cơ ho Srê ổn định và phát triển, mà còn có ý nghĩa đối với các dân tộc thiểu số ở Lâm Đồng, rộng hơn là các dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Vì thế, với cái nhìn toàn diện, đề tài này sẽ làm rõ thực trạng chuyển biến kinh tế, xã hội của ngƣời Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng trong giai đoạn 1975 - 2015; các nhân tố tác động đến sự chuyển biến kinh tế, xã hội. Đồng thời, đề tài có những đánh giá, rút ra bài học kinh nghiệm để từ đó đƣa ra các giải pháp nhƣ là những gợi ý khoa học giúp các nhà quản lý đƣa ra những chủ trƣơng phù hợp, khả thi, phát triển kinh tế, xã hội một cách bền vững ở ngƣời Cơ ho Srê sinh sống nói riêng và các dân tộc thiểu số Tây Nguyên nói chung. Đó chính là vấn đề có tính cấp thiết mà đề tài quan tâm hƣớng đến. 3 Từ các lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Những chuyển biến kinh tế, xã hội của người Cơ ho Srê ở tỉnh Lâm Đồng từ năm 1975 đến năm 2015” làm đề tài luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2.1 Các công trình nghiên cứu về DTTS có đề cập ngƣời Cơ ho Srê trƣớc năm 1975 Đầu thế kỷ XIX, trong bộ Đại Nam nhất thống chí có ghi chép về các DTTS sống ở miền núi huyện Tuy Phong (tƣơng đƣơng với huyện Tuy Phong và Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận hiện nay - TG), với tên gọi chung là Man hoang (Mọi), trong đó khái quát các DTTS phía Tây Bắc của huyện (vùng Đức Trọng, Di Linh, tỉnh Lâm Đồng hiện nay - TG) nhƣ đi 16 ngày mới đến, có sông Dã Dƣơng (Đạ Dâng - TG), ngƣời Man có đóng thuế và thỉnh thoảng đi lại buôn bán (Quốc sử quán triều Nguyễn, 2006, tr. Tác phẩm Les Jungles Moi được Henri Maitre công bố tại Paris năm 1912 đã dịch sang tiếng Việt với tựa đề Rừng người Thượng và đƣợc Viện Viễn Đông Bác cổ, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và NXB Tri thức hợp tác xuất bản, đã phác thảo một cách cơ bản lƣợc sử Tây Nguyên, đề cập nhiều tộc ngƣời trong đó có Cơ ho (Maitre, H. Jacques Dournes có thời gian khá lâu sống ở Di Linh (từ 1947 - 1954) nên những hiểu biết của ông về nhóm Cơ ho Srê là hết sức tin cậy, Dicsionaire Srê (Köho) - Francais (Từ điển Srê (Cơ ho) - Pháp) bản tiếng Pháp, đƣợc hoàn thành năm 1949, xuất bản năm 1950, đề cập lịch sử tộc ngƣời, ngôn ngữ, kinh tế (Dournes J. Miền đất huyền ảo - Các dân tộc miền núi Nam Đông Dương (1950), Nguyên Ngọc dịch và xuất bản năm 2003 (bản tiếng Pháp Les pooulations montagnardes de Sud - Indochinois, Saigon, 1950, France Asie, No 45 - 50) đề cập nhiều nội dung liên quan đến đời sống kinh tế và tổ chức xã hội truyền thống của ngƣời Cơ ho chủ yếu tập trung vào nhóm Cơ ho Srê ở Di Linh (Dournes, J.

Sau đó, năm 1953 ông cùng Bouchet G. hiệu đính và bổ sung Từ điển Srê – Pháp, trong Lexique polyglotte Viêtnamien - Köho - Röglay - Francais, (tiếng Pháp) xuất 4 bản tại Sài Gòn, trình bày kỹ hơn một số vấn đề của văn hóa Cơ ho Srê (Bouchet,G. Có thể nói, Jacques Dournes là ngƣời có công đầu đối với việc nghiên cứu về tộc ngƣời Cơ ho, tập trung nhất là nhóm Cơ ho Srê. Sau 1954, khi Nhóm Cố vấn về Việt Nam của Đại học Michigan Hoa Kỳ và Chi vụ An ninh công cộng phái bộ viện trợ kinh tế Hoa Kỳ tại Việt Nam, làm thẻ căn cƣớc cho ngƣời từ 18 tuổi trở lên ở Việt Nam, đòi hỏi phải nghiên cứu về tên họ ngƣời Thƣợng ở Tây Nguyên.

Tác phẩm A Study of Montagnard Names in Vietnam (1962) của E. Adkins ra đời trong bối cảnh đó, và nó đề cập đến nhiều tộc ngƣời Tây Nguyên, trong đó có ngƣời Cơ ho (Adkins, E. Năm 1964, để phục vụ cho công cuộc can thiệp vào miền Nam Việt Nam của ngƣời Mỹ, trƣờng Chiến tranh đặc biệt của quân đội Mỹ (Army Special Warfare School (U.) xuất bản tác phẩm Montagnard Tribal Groups of the Republic of South Viet-Nam (Các nhóm ngƣời Thƣợng của Cộng hòa Nam Việt Nam), đã dành chƣơng 8 (The Koho tribe), trình bày ngắn gọn về địa bàn cƣ trú, lịch sử, kinh tế, xã hội, tập tục của ngƣời Cơ ho (Army Special Warfare School (U. Trong Minority Groups in The Republic of Vietnam (Các nhóm thiểu số ở Việt Nam Cộng hòa) với một chƣơng gần 50 trang (từ tr.435) miêu tả về sinh hoạt kinh tế, tổ chức xã hội, đời sống văn hóa truyền thống của ngƣời Cơ ho tập trung nhiều vào Cơ ho Srê.

Phần lớn tƣ liệu trình bày đƣợc dựa vào nguồn tƣ liệu của các nhà nghiên cứu ngƣời Pháp trƣớc đó (American University (Washington, D. Nhà nhân học ngƣời Mỹ Gerald C.Hickey trong The highland people of South Vietnam: social and economic development (1967) (Các cƣ dân miền núi ở miền Nam Việt Nam: sự phát triển kinh tế và xã hội) đã đề cập đến nhóm Cơ ho Srê trong bối cảnh chung của các dân tộc Tây Nguyên (Hickey, C. Trƣớc 1975, các học giả miền Nam cũng nghiên cứu các DTTS Tây Nguyên nói chung và Lâm Đồng nói riêng, trong tác phẩm Địa phương chí hai khu vực Bảo Lộc và Di Linh (1968), Ngô Tằng Giao có đề cập đến các “sắc dân Thƣợng” tại Lâm Đồng (gồm 2 quận Di Linh và Bảo Lộc), trong đó ông có đề cập đến dân số, 5 phong tục (chủ yếu là hôn nhân) của ngƣời Cơ ho (thực chất là nhóm Srê) ở Di Linh (Ngô Tằng Giao, 1968). Ngoài ra, có các công trình khảo cứu về Tây Nguyên trong đó có giới thiệu về ngƣời Cơ ho Srê nhƣ: Các sắc tộc thiểu số tại Việt Nam (1970); Nguyễn Trắc Dĩ với Đồng bào các sắc tộc thiểu số Việt Nam (nguồn gốc và phong tục) (1973); Cửu Long Giang - Toan Ánh, Cao Nguyên miền Thượng (1974).

tất cả đƣợc xuất bản tại Sài Gòn. Trƣớc năm 1975, ở phía Bắc các nhà khoa học cũng có một số công trình nghiên cứu về ngƣời DTTS trong đó có ngƣời Cơ ho, nhƣng còn khá sơ sài: Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam (1959) của các tác giả Lã Văn Lô, Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đƣờng, Bước đầu tìm hiểu các dân tộc thiểu số Việt Nam trong sự nghiệp giữ nước (1973) của Lã Văn Lô.