Luận văn thạc sĩ điều tra đánh giá và đề xuất giải pháp khai thác sử dụng hợp lý cây có ích nhằm góp phần phát triển kinh tế xã hội của đồng bào dân tộc pakô và vân kiều ở 3 xã cùng đệm thuộc khu bảo tồn thiên nhiên đakrông tỉnh quảng trị

Luận văn thạc sĩ đánh giá và đề xuất giải pháp khai thác cây có ích cho phát triển kinh tế xã hội đồng bào Pakô, Vân Kiều tại Đakrông.

• Người hướng dẫn: TS. Ninh Khác Bản
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Giải Pháp Khai Thác Cây Có Ích Cho Phát Triển Kinh Tế - Xã Hội Tại Khu Bảo Tồn Đakrông
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu về thực vật dân tộc học
• 1.2. Tình hình nghiên cứu cây có ích trên Thế giới
• 1.3. Những xuất bản và nghiên cứu về cây có ích ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Giới thiệu về khu bảo tồn Đakrông

Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông nằm ở phía Tây tỉnh Quảng Trị, có diện tích rừng khoảng 68.499 ha, chiếm 39,9% tổng diện tích rừng của tỉnh. Đây là nơi có hệ thực vật phong phú, đa dạng và hệ sinh thái điển hình của vùng núi Trường Sơn. Khu bảo tồn không chỉ có giá trị về kinh tế mà còn về khoa học và văn hóa. Đakrông là vùng rừng phòng hộ đầu nguồn, có vai trò quan trọng trong việc cung cấp và điều tiết nước cho các con sông lớn trong khu vực. Dân cư sống xung quanh khu bảo tồn chủ yếu là các cộng đồng dân tộc thiểu số như Van Kiểu và Pa Ko, chiếm tỷ lệ lớn trong dân số địa phương. Việc khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên tại đây cần được thực hiện một cách hợp lý nhằm bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái và đa dạng sinh học

Khu bảo tồn Đakrông sở hữu một hệ sinh thái phong phú với nhiều loài thực vật quý hiếm. Đặc biệt, đây là nơi sinh sống của nhiều loài động vật hoang dã, có nguy cơ tuyệt chủng. Việc nghiên cứu và bảo tồn các loài thực vật có ích trong khu vực này không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn giúp nâng cao nhận thức về giá trị của tài nguyên thiên nhiên. Đặc biệt, các cộng đồng dân tộc thiểu số có nhiều kinh nghiệm trong việc sử dụng thực vật để phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày, từ thực phẩm đến thuốc chữa bệnh. Chính vì vậy, việc khai thác hợp lý các loài cây có ích sẽ tạo ra cơ hội phát triển kinh tế cho người dân địa phương, đồng thời bảo vệ môi trường sống của họ.

II. Tình trạng khai thác cây có ích hiện nay

Tình trạng khai thác cây có ích tại khu bảo tồn Đakrông hiện nay đang gặp nhiều khó khăn. Mặc dù cộng đồng dân cư xung quanh có nhiều kinh nghiệm trong việc sử dụng thực vật, nhưng việc khai thác vẫn diễn ra một cách tự phát và thiếu tổ chức. Nền sản xuất nông nghiệp còn lạc hậu, dẫn đến việc sử dụng tài nguyên không bền vững. Nhiều loài cây có ích như cây thuốc, cây thực phẩm và cây lấy gỗ chưa được nghiên cứu và khai thác đúng mức. Điều này không chỉ làm giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn ảnh hưởng đến đời sống của người dân. Do đó, cần có các giải pháp cụ thể để khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên thực vật, nhằm nâng cao giá trị kinh tế cho cộng đồng dân tộc thiểu số trong khu vực.

2.1. Những thách thức trong khai thác

Một trong những thách thức lớn trong việc khai thác cây có ích tại khu bảo tồn Đakrông là sự thiếu thông tin và kiến thức về các loài thực vật. Nhiều người dân chưa nhận thức được giá trị của các loài cây có ích và cách thức khai thác bền vững. Bên cạnh đó, tình trạng khai thác không có tổ chức dẫn đến việc cạn kiệt nguồn tài nguyên. Việc bảo vệ môi trường cũng chưa được chú trọng, dẫn đến tình trạng suy giảm đa dạng sinh học. Do đó, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của thực vật có ích và cách thức khai thác bền vững là vô cùng cần thiết.

III. Giải pháp phát triển bền vững

Để phát triển kinh tế xã hội tại khu bảo tồn Đakrông thông qua khai thác cây có ích, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, việc nâng cao nhận thức cho cộng đồng về giá trị của tài nguyên thực vật là rất quan trọng. Các chương trình đào tạo và hội thảo có thể được tổ chức để chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm. Thứ hai, cần xây dựng các mô hình kinh tế bền vững, trong đó khai thác cây có ích gắn liền với bảo tồn đa dạng sinh học. Các sản phẩm từ thực vật như dược liệu, thực phẩm có thể được chế biến và tiêu thụ tại thị trường địa phương và xa hơn. Cuối cùng, việc hợp tác giữa chính quyền địa phương, các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp trong việc phát triển kinh tế xã hội bền vững tại khu bảo tồn Đakrông.

3.1. Tăng cường hợp tác và phát triển mô hình kinh tế

Tăng cường hợp tác giữa các bên liên quan là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển bền vững tại khu bảo tồn Đakrông. Các tổ chức phi chính phủ có thể hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho các mô hình phát triển kinh tế dựa trên khai thác cây có ích. Đồng thời, việc xây dựng các hợp tác xã có thể giúp người dân tiếp cận các nguồn lực và thị trường. Đặc biệt, cần chú trọng đến việc phát triển các sản phẩm đặc trưng của khu vực, từ đó nâng cao giá trị kinh tế và tạo việc làm cho người dân địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông, tỉnh Quảng Trị, với diện tích rừng khoảng 68.499 ha, chiếm gần 40% tổng diện tích rừng của tỉnh, là vùng sinh thái đặc trưng của dãy núi Trường Sơn. Nơi đây có hệ thực vật phong phú, đa dạng về thành phần loài và hệ sinh thái, đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ nguồn nước, điều hòa khí hậu và duy trì đa dạng sinh học. Đồng thời, khu vực này là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, trong đó dân tộc Pa Ko và Van Kiểu chiếm khoảng 80% dân số vùng đệm gồm ba xã Tà Long, Húc Nghì và A Bung.

Cuộc sống của đồng bào các dân tộc này phụ thuộc nhiều vào tài nguyên rừng, đặc biệt là các loài cây có ích phục vụ cho nhu cầu thuốc chữa bệnh, thực phẩm, nhuộm màu, xây dựng và thủ công mỹ nghệ. Tuy nhiên, do trình độ văn hóa, nhận thức về bảo vệ môi trường còn hạn chế, cùng với áp lực khai thác tài nguyên chưa hợp lý, nguồn tài nguyên cây có ích đang đứng trước nguy cơ suy giảm và mất mát tri thức bản địa quý giá.

Mục tiêu nghiên cứu là điều tra, đánh giá tiềm năng và hiện trạng sử dụng tài nguyên cây có ích của đồng bào dân tộc Pa Ko và Van Kiểu tại ba xã vùng đệm, từ đó đề xuất các giải pháp khai thác và sử dụng hợp lý nhằm góp phần phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn đa dạng sinh học và tri thức bản địa. Nghiên cứu được thực hiện trong khuôn khổ năm 2008, tập trung tại các xã Tà Long, Húc Nghì và A Bung thuộc huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, phát triển kinh tế bền vững và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc thiểu số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên lý thuyết Thực vật dân tộc học (Ethnobotany), một lĩnh vực khoa học đa ngành nghiên cứu mối quan hệ giữa con người và thực vật trong các cộng đồng dân tộc. Lý thuyết này nhấn mạnh vai trò của tri thức bản địa trong việc sử dụng, bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật, đồng thời đề cao sự kết hợp giữa khoa học thực vật học, dược học, hóa học và khảo cổ học để đánh giá giá trị khoa học và ứng dụng của các loài cây có ích.

Ngoài ra, mô hình phân tích và phát triển thị trường (MA&D) được áp dụng để hiểu cấu trúc hệ thống thị trường cây có ích trong khu vực, từ khâu khai thác, thu mua đến tiêu thụ sản phẩm, nhằm đề xuất các giải pháp phát triển kinh tế phù hợp.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Cây có ích: Các loài thực vật được sử dụng phục vụ nhu cầu thuốc, thực phẩm, xây dựng, nhuộm màu, thủ công mỹ nghệ.
• Tri thức bản địa: Kinh nghiệm, tập quán và phương thức sử dụng thực vật truyền thống của đồng bào dân tộc.
• Đa dạng sinh học: Sự phong phú về loài, thành phần và hệ sinh thái trong khu vực nghiên cứu.
• Phát triển bền vững: Sử dụng tài nguyên thiên nhiên hợp lý, bảo tồn môi trường và nâng cao đời sống cộng đồng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp điều tra thực địa kết hợp với thu thập mẫu thực vật và phỏng vấn người dân địa phương. Cỡ mẫu gồm 70 hộ gia đình người dân tộc Pa Ko và Van Kiểu tại ba xã Tà Long, Húc Nghì và A Bung, được lựa chọn ngẫu nhiên có phân tầng theo điều kiện kinh tế và địa lý.

Phương pháp thu thập dữ liệu bao gồm:

• Phương pháp đánh giá nông thôn có người dân tham gia (PRA): Phỏng vấn mở, bán cấu trúc, có cấu trúc, phỏng vấn tái diễn và thảo luận nhóm nhằm thu thập tri thức bản địa về sử dụng cây có ích.
• Phương pháp phân tích và phát triển thị trường (MA&D): Phỏng vấn các đối tượng trong chuỗi cung ứng cây có ích như người khai thác, thu mua, đại lý và cơ sở sản xuất để đánh giá thị trường và đề xuất giải pháp phát triển.
• Thu mẫu thực vật: Thu thập mẫu cây có đầy đủ bộ phận (cành, lá, hoa, quả) để định danh khoa học, lập danh lục và phân tích đa dạng loài.
• Xử lý số liệu: Sử dụng giá trị trung bình cộng để phân tích các chỉ số về thu nhập, số lượng loài, tỷ lệ sử dụng theo nhóm cây và bộ phận sử dụng.

Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm 2008, tập trung khảo sát thực địa, phỏng vấn và thu thập mẫu tại ba xã vùng đệm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thu nhập từ khai thác lâm sản ngoài gỗ chiếm tỷ trọng lớn trong thu nhập hộ gia đình
   Qua khảo sát 70 hộ, có khoảng 69,4% hộ gia đình có thu nhập từ rừng, chiếm từ 25,7% đến 51,4% tổng thu nhập tùy xã. Hộ nghèo phụ thuộc nhiều vào khai thác lâm sản ngoài gỗ, với thời gian vào rừng từ 20 đến 28 ngày/tháng.

2. Đa dạng sinh học cây có ích phong phú với 255 loài thuộc 203 chi, 79 họ
   Ngành Magnoliophyta chiếm ưu thế với 248 loài (97,2%). Các họ giàu loài nhất gồm Fabaceae (21 loài), Arecaceae (18 loài), Euphorbiaceae (17 loài), Asteraceae (14 loài), Poaceae (12 loài). Chi Calamus có 7 loài, chi Ficus 5 loài.

3. Phân bố sinh cảnh chủ yếu trong rừng tự nhiên (64,3%) và hệ thống nông lâm kết hợp (14,4%)
   Trong 255 loài, 185 loài là cây hoang dại, 70 loài cây trồng, cho thấy mức độ phụ thuộc lớn vào tài nguyên tự nhiên.

4. Nhóm cây sử dụng nhiều nhất là cây làm thuốc với 214 loài (66,5%)
   Các nhóm cây ăn được (lương thực, thực phẩm, gia vị) chiếm 18,4%, cây độc tính 4,2%, cây nhuộm màu 1,8%, cây thủ công mỹ nghệ 5,1%. Cây thuốc được sử dụng để điều trị 9 nhóm bệnh, phổ biến nhất là bệnh tiêu hóa (40 loài), ngoài da (35 loài), và hệ vận động (33 loài).

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy đồng bào Pa Ko và Van Kiểu có tri thức phong phú về sử dụng cây có ích, đặc biệt là cây thuốc, phản ánh sự gắn bó mật thiết với môi trường tự nhiên. Việc khai thác lâm sản ngoài gỗ đóng vai trò quan trọng trong sinh kế, nhất là với hộ nghèo, nhưng cũng đặt ra thách thức về bảo tồn tài nguyên.

So sánh với các nghiên cứu khác, tỷ lệ sử dụng cây thuốc và đa dạng loài tương đồng với các cộng đồng dân tộc thiểu số khác ở miền núi Việt Nam. Tuy nhiên, việc khai thác bộ phận rễ, củ và cả cây còn phổ biến ở một số loài có giá trị kinh tế cao, gây nguy cơ suy giảm nguồn gen.

Việc sử dụng cây nhuộm màu và cây thủ công mỹ nghệ còn hạn chế, phản ánh sự thay đổi văn hóa và ảnh hưởng của thị trường hàng hóa nhập khẩu. Tri thức bản địa về cây thuốc và cây ăn được vẫn được truyền lại nhưng có nguy cơ mai một do thiếu hệ thống bảo tồn và nhân rộng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố tỷ lệ các nhóm cây có ích, bảng thống kê số loài theo họ và chi, cũng như biểu đồ thu nhập hộ gia đình theo nguồn thu từ rừng và nông nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng chương trình bảo tồn và phát triển cây thuốc truyền thống
   Tổ chức thu thập, lưu giữ và truyền dạy tri thức sử dụng cây thuốc cho thế hệ trẻ, đồng thời phát triển mô hình trồng và khai thác bền vững các loài cây thuốc có giá trị kinh tế cao trong vòng 3-5 năm, do các cơ quan quản lý lâm nghiệp và y tế phối hợp thực hiện.

2. Phát triển mô hình nông lâm kết hợp và đa dạng hóa sinh kế
   Khuyến khích người dân áp dụng kỹ thuật trồng rừng kết hợp với canh tác nông nghiệp, tăng diện tích rừng trồng và hệ thống nông lâm kết hợp nhằm giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên, nâng cao thu nhập hộ gia đình trong 5 năm tới, do chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ hỗ trợ.

3. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ tài nguyên và môi trường
   Triển khai các chương trình giáo dục, tập huấn về bảo tồn đa dạng sinh học, sử dụng hợp lý tài nguyên cây có ích, đặc biệt nhấn mạnh tác hại của khai thác quá mức và mất tri thức bản địa, thực hiện liên tục hàng năm, do các cơ quan giáo dục và lâm nghiệp chủ trì.

4. Phát triển thị trường sản phẩm từ cây có ích và thủ công mỹ nghệ
   Hỗ trợ xây dựng chuỗi giá trị, kết nối người khai thác với thị trường tiêu thụ, phát triển sản phẩm đặc trưng từ cây thuốc, cây nhuộm màu và thủ công mỹ nghệ nhằm nâng cao giá trị kinh tế, thực hiện trong 3 năm, do các doanh nghiệp địa phương và tổ chức phát triển kinh tế thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Lâm nghiệp, Sinh thái học và Dược học
   Luận văn cung cấp dữ liệu thực địa phong phú về đa dạng sinh học và tri thức bản địa, hỗ trợ nghiên cứu bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật.

2. Cơ quan quản lý tài nguyên thiên nhiên và phát triển nông thôn
   Thông tin về hiện trạng sử dụng tài nguyên và đề xuất giải pháp giúp hoạch định chính sách quản lý bền vững, phát triển kinh tế vùng dân tộc thiểu số.

3. Các tổ chức phi chính phủ và dự án phát triển cộng đồng
   Cơ sở để xây dựng chương trình bảo tồn tri thức bản địa, phát triển sinh kế bền vững và nâng cao nhận thức bảo vệ môi trường.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực dược liệu và sản phẩm nông lâm kết hợp
   Thông tin về nguồn nguyên liệu cây có ích đa dạng, tiềm năng phát triển sản phẩm mới từ thực vật dân tộc học, mở ra cơ hội đầu tư và hợp tác phát triển.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu về cây có ích của đồng bào dân tộc Pa Ko và Van Kiểu lại quan trọng?
   Vì đây là nguồn tri thức bản địa quý giá, giúp bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng dân tộc thiểu số, đồng thời góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống.

2. Phương pháp thu thập dữ liệu chính trong nghiên cứu là gì?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp phỏng vấn có người dân tham gia (PRA), thu mẫu thực vật, phân tích thị trường (MA&D) và xử lý số liệu thống kê để đảm bảo tính khách quan và toàn diện.

3. Nhóm cây có ích nào được sử dụng nhiều nhất trong khu vực nghiên cứu?
   Nhóm cây làm thuốc chiếm tỷ lệ cao nhất với 214 loài, tiếp theo là nhóm cây ăn được (61 loài), cây độc tính, cây nhuộm màu và cây thủ công mỹ nghệ.

4. Các giải pháp đề xuất nhằm bảo tồn và phát triển tài nguyên cây có ích là gì?
   Bao gồm bảo tồn tri thức bản địa, phát triển mô hình nông lâm kết hợp, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển thị trường sản phẩm từ cây có ích.

5. Làm thế nào để giảm áp lực khai thác rừng tự nhiên trong vùng?
   Thông qua phát triển rừng trồng, đa dạng hóa sinh kế, áp dụng kỹ thuật canh tác bền vững và tăng cường quản lý, giám sát tài nguyên rừng kết hợp với tuyên truyền nâng cao nhận thức.

Kết luận

• Nghiên cứu đã xác định được 255 loài cây có ích được đồng bào Pa Ko và Van Kiểu sử dụng, trong đó nhóm cây thuốc chiếm ưu thế với 214 loài.
• Thu nhập từ khai thác lâm sản ngoài gỗ đóng vai trò quan trọng trong sinh kế, đặc biệt với hộ nghèo, chiếm tới gần 70% số hộ khảo sát.
• Tri thức bản địa về sử dụng cây có ích phong phú nhưng đang đứng trước nguy cơ mai một do khai thác không bền vững và thay đổi văn hóa.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn tri thức, phát triển mô hình nông lâm kết hợp, nâng cao nhận thức và phát triển thị trường sản phẩm cây có ích nhằm phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
• Nghiên cứu mở ra hướng đi cho các bước tiếp theo trong bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển cộng đồng dân tộc thiểu số tại vùng đệm Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông.

Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng để bảo vệ và phát huy giá trị tài nguyên cây có ích trong khu vực.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I TONG QUAN TÀI LIỆU 1. Lịch sử nghiên cứu về thực vật dân tộc học “Thuật ngữ Thực vật dân tộc học (Ethnobotany) được sử dụng lần đầu tiên vào năm 1895 trong bài giảng của TS. John Harshberger ở Philadenphia. cho rằng thực vật học dan tộc là nghiên cứu “Các cây được sử dung bởi người thuỷ và các thé dan”, Một năm sau đó (1896), trong bài thuyết trình đầu tiên của mình về Thực vật dân tộc học, Harshberger đã chỉ ra rằng, day là lĩnh vực nghiên cứu làm sáng tỏ *Vị thế văn hoá của các bộ lạc đã sử dụng thực vật để làm thực phẩm, nơi cư trú và quân áo”.

Như vậy, đến lúc này, các nhà thực vật dân tộc học mới chỉ xem xét tới ba nhóm cây có giá trị quan trọng là cây ăn được (làm lương thực - thực phẩm); cây làm nhà, lêu trại và các cây có sợi. Ngoài ra, đối tượng của các nghiên cứu được xác định là "bộ lạc”, "thổ dan” và “người nguyên thuỷ" [9], Sau đó, thuật ngữ *Thực vật dân tộc” được thừa nhận và sử dụng rộng rãi trong nhiều công trình nghiên cứu. Tuy nhiên, vào những năm đầu thế kỷ 20, các công trình nghiên cứu đã tập trung vào việc điều tra, ghỉ chép vé thành phản cây có ích và cách sử dung của chúng, Đến năm 1916, các nhà nghiên cứu Thực vật dan tộc học đã nhận thức được sự cẩn thiết phải bổ sung lý thuyết và phương pháp luận cho lĩnh vực nhiên cứu mới này. Khi đó, Thực vật dan tộc học không chỉ là sự thu thập nhiều hơn nữa các tri thức mà còn phải đánh giá vẻ giá tị khoa học của các phương pháp sử dụng trong điều tra và tính xác thực của kết quả.

Nam 1941, Thực vat dan tộc học đã có một bước tiến mới về nhận thức và mục tiêu nghiên cứu. Lúc này, nó không chỉ bao gồm các nghiên cứu liên quan tới kinh nghiệm sử dụng thực vật của các nhóm người nguyên thuỷ mà còn nghiên cứu mối liên quan giữa người nguyên thuỷ và giới thực vật. Các nhà nghiên cứu đã mô tả sự phụ thuộc của đời sống vat chất, tinh than của các cộng đồng dân cư vào giới thực vật địa phương, đã đưa ra các luận chứng khoa học về bảo tổn, truyền thống văn hoá của các cộng đồng trên cơs cùng tồn tại hài hoà với giới thực vật [9] Năm 1978 là thời kỳ có sự thay đồi lớn nhất vẻ nghiên cứu Thực vật dan tộc học, Rechand Ford đưa ra quan niệm “Sy tổng hợp mới của Thực vật dân tộc học” [47]. Theo quan niệm này, các nhà thực vật dân tộc học cần phải có năng lực để nhận biết các loài cây có ý nghĩa gì làm cơ sở cho sự phân chia chúng trên cơ sở các nén văn hoá khác nhau.

Xác định được dân cư của các. nên văn hoá đã nhận thức chúng, sử dụng chúng và phụ thuộc vào chúng như thế nào. Để thực hiện được các nội dung của mình, Thực vật dân tộc học đã thực sự trở thành một bộ môn khoa học đa ngành, vì thế nó cũng chấp nhận nhiều lý thuyết và phương pháp nghiên cứu của các ngành khoa học khác có liên quan như thực vật học, dược học, hóa học, khảo cổ học. Tình hình nghiên cứu cay có ích trên Thế giới và 1.

Tình hành nghiên cứu về cây có ích trên thế giới 12/11. iy có ích trong đời sống nhân loại. Lịch sử phát triển, tiến hoá của loài người gắn liền với quá trình sử dung tài nguyên thiên nhiên trên trai đất, trong đó, cây cỏ luôn là đối tượng được con người sử dụng đầu tiên và nhiều nhất. Ban đầu ct lẻ đáp ứng các nhu.

cầu vẻ cái ăn và nơi cư trú. Nhưng din dan trong quá trình tiến hoá, con người lại biết gieo trồng, cham sóc, thu hái, cất giữ và chế biến những loại cây mang lại nhiều lợi ích cho đời sống của mình. Để thích nghỉ và tổn tại, con người phải chống chịu với thiên nhiên lúc này xuất hiện nhu cầu vẻ thuốc chữa bệnh và chất độc để săn bắt. Vì vậy, vai trò của cây cỏ gần như bao trùm toàn bộ đời sống con người (lương thực - thực phẩm, nơi cư trú, thuốc, may mặc, săn cả các nghĩ lễ tôn giác).

Xã hội loài người phát triển hơn thì các nhu cầu xã hội khác cũng hình thành theo, lúc này họ không chỉ đời hỏi được an đẩy đủ mà phải được an ngon, họ không còn để cơ thể mình một cách tự nhiên nữa mà phải có cái che thân, rồi mặc đẹp do vậy, cây cỏ không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh học của con người mà còn là nguồn nguyên liệu cho các mục đích khác. Tất cả quá trình đồ cứ xảy ra dân dân, qua đó người dan tích lug lại các kinh nghiệm thực tế. Những kinh nghiệm này được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua việc học hỏi lẫn nhau giữa những người cùng một thế hệ và kinh nghiệm tự tích luỹ được của mỗi cá nhân qua quá trình lao dong [50] Những tài liệu ghi lại việc sử dụng thực vật của người phương Tây là vào khoảng 1770 năm trước công nguyên của người Neanderthal và khoảng 1550 nam trước Công nguyên của người Ai cập cổ đại. Người Ai Cập cổ tin tưởng vào giá tị của cây cỏ không chỉ cho người sống mà nó còn cổ tác động mạnh mẽ tới các vị vua Ai Cập cổ (Pharaohs) đã chết.

Trong các ngôi mộ cổ Ai Cap, xác chết được ngâm tẩm bởi nhiều loại dầu, hương liệu thực vật và được quấn bằng vải cây lanh. Điều đó chứng tỏ, người Ai Cập chắc chin biết cất tinh dâu và dệt vải. Cũng trong thời gian này lịch sử nền y học Trung Quốc, Ấn Độ đều ghi nhận về việc sử dung các cây cỏ làm thuốc cách đây khoảng 3000- 5000 năm. “Từ 3000 năm trước đây, Kinh Về Da, Ấn Độ đã nói về hương hoa để cúng bái ‘Trung Quốc là một trong những nước phát hiện và sử dụng nhiều dược thio xớm nhất thế giới.

Theo truyền thuyết của Vua Thần Nông tức Viêm Đế (3320 — 3080 trước công nguyên) thì Thần Nông đã nếm hàng trăm loại cây cỏ, phân loại dược tính của thảo mộc và soạn ra sách “Thin Nông bản thảo”. Cuốn “Thain Nông bản thảo” đã thống kê được 365 vị thuốc có giá tri [43]. ‘Tir thời Tam quốc (222-265 CN), danh y Hoa Đà đã sit đụng Đàn hương, Tit đỉnh hương để chế hương nang (túi thơm), sử dung hương thơm của chúng.để chống lại bệnh lao phổi và bệnh ly. Ong còn dùng hoa Cúc, Kim ngân phơi khô cho vào chiếc gối để gối đầu (Hương chim) để điều trị đau đầu, mất ngủ, cao huyết ấp.

6 châu Âu, vào những nam 1960 cũng đã phát t in phương pháp dùng hương thơm chữa bệnh (Phương hương té liệu pháp - Aromathérapie) là một bộ phận của Hoa trị liệu pháp. Thời kỳ đầu của giai đoạn này, giới Y học Pháp võ tình phát hiện một hiện tượng đặc biệt: Các nữ công nhân trong xưởng nước hoa không ai bị bệnh phổi. Xưởng chế tạo đó sau này trở thành xưởng xản xuất hoá học về chất thơm từ thực vật và chế tạo nước hoa [11]. Ngoài tác dung chữa bệnh, hoa còn là một nhân tố quan trong trong văn hóa ẩm thực đồng thời để bồi bổ sức khoẻ.

Dùng hoa làm thức ăn (Hoa thực) là một môn nghệ thuật với các cách chế biến khác nhau thành các. xắc- mùi vị hấp dẫn, tăng hứng thú vị giác, thi giác và khứu giác. Y học hiện đại đã tứng minh mau sắc của hoa có ic dụng nhất định đối với điều tiết chức năng chuyển hoá trong cơ thé. Hoa Kim cúc có tác dụng giải độc.

Màu sắc của thức ăn nói chung và của hoa nói riêng có tắc dụng làm cho ngon miệng (thực dục) và còn có tác động đến tâm sinh lý: màu đỏ làm tăng hưng phấn than kinh trong bữa ăn; màu vàng làm cho thích ăn, vui vẻ; trên bàn an có hoa màu trắng làm cho người an có cảm giác thong thả, thư. giãn; màu xanh lục làm cho hô hấp và mạch dap ổn định, hạ huyết áp một cách tương đối Sử dung thực vat gin lién với lịch sử phat triển của loài người. Trải qua nghìn năm, một số lượng lớn ác loài thực vật bậc cao đã và đang được con người sử dụng làm thuốc chữa bệnh. Theo thống kế của UNESCO năm.

1992, ở các vùng nông thôn của các nước đang phát triển, các sản phẩm làm. lương thực- thực phẩm có nguồn gốc thực vật chiếm tỷ lệ 90- 93%; các sản phẩm làm thuốc có tỷ lệ là 70- 80%. Theo thống kê của tổ chức Y tế thế giới (WHO) thì đến năm 1985 đã có gắn 20.000 loài thực vật (trong tổng số 250.000 loài đã biết) được sử dụng làm thuốc hoặc cung cấp các hoạt chất để chế biến thuốc. Trong đó ở Ấn Độ có khoảng 6.000 loài, Trung Quốc 5.000 loài, Vùng nhiệt đới châu Mỹ hơn 1.900 loài, mức độ sử dụng thuốc ngày càng cao, Trung Quốc tiêu thụ hằng năm khoảng 700.000 tấn được liệu trong tổng số khoảng 1.000 tấn trên thế giới [53].

Sản phẩm thuốc Y học ‘dan tộc đạt giá trị hơn 1,7 tỉ USD năm 1986. Tổng giá trị thuốc có nguồn gốc thực vật trên thị trường Âu- Mỹ và Nhật Bản năm 1985 là trên 43 tỉ USD. Riêng ở Nhật Bản, lượng dược liệu nhập khẩu năm 1979 là 21.000 tấn, đến năm 1980 lên đến 22.640 tấn, tương dương 50 triệu USD [54] Tuy vay, những con số liên quan tới y học chưa thống kê được còn lớn hơn nhiều. Một số lượng lớn các loài thực vật.

được thầy lang chữa bệnh theo vi lượng đồng căn hoặc các nhà nghiên cứu thảo mộc dùng để sản xuất *Thuốc thực vat” hoặc "Thuốc thảo mộc”. Những sản phẩm này được bán nhiều trong các cửa hang “Thue phẩm thức an”, các siêu thị và các cơ sở dược phẩm ở nhiều nước trên thế giới (Lewington,1993). Một con số rất lớn cây thuốc được sử dụng để sản xuất “Chè thảo mộc”, "Chè thuốc”, Ngoài ra người ta còn quan tâm tới giá trị tử dung của ie dịch chiết từ thực vat và cây thuốc. An xuất thực phẩm chức năng, làm gia vị và sử dụng trong ngành công nghiệp mỹ phẩm.

Thành nu và xu hướng nghiên cứu cây có ích của các dân tộc “Trong quá trình khai thác tự nhiên phục vụ cho các nhu cầu của cuộc xống, các cộng đồng dân tộc đã tích luỹ riêng cho mình những trí thức, kinh nghiệm sử dụng thực vật. Nhìn chung, các trì thi về thực vật, kinh nghiệm sử. dung và các tập đoàn cây có ích truyền thống chỉ lưu truyền trong những phạm vi hẹp.