phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo đề tài 3 đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng sau: Chƣơng 1: Cở sở lý luận và thực tiễn phát triển kinh tế biển Chƣơng 2: Thực trạng phát triển kinh tế biển tại huyện đảo Bạch Long Vĩ, thành phố Hải Phòng Chƣơng 3: Biện pháp phát triển kinh tế biển tại huyện đảo Bạch Long Vĩ, thành phố Hải Phòng 4 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của kinh tế biển 1. Khái niệm kinh tế biển Ngay trong giai đoạn đầu của lịch sử phát triển, trƣớc bản năng sinh tồn, con ngƣời đã biết khai thác TNB bằng phƣơng thức đánh bắt ven bờ; quá trình đó từng bƣớc đƣợc phát triển, không gian sống đƣợc mở rộng bằng việc vƣơn ra biển. Tuy nhiên trong giai đoạn này cả trong tâm thức và sự tồn tại thực tế, việc khai thác tiềm năng biển để kiếm sống mới chủ yếu ở cấp độ sinh tồn tối thiểu, do vậy khi đó biển chƣa thực sự là đối tƣợng của những nỗ lực khám phá và chinh phục để phát triển.
Giai đoạn từ sau Chiến tranh thế giới II đến nay, cuộc cách mạng KH- CN hiện đại đã tạo ra các bƣớc đột phá quan trọng trong công nghệ thông tin, công nghệ vật liệu mới, công nghệ sinh học, công nghệ năng lƣợng,… qua đó tạo ra những điều kiện vô cùng tốt để con ngƣời tích tụ đƣợc đầy đủ các yếu tố giúp nâng cao hiệu quả khám phá và khai thác nguồn TNB. Thực tiễn phát triển mạnh mẽ đó đã và đang là “lực hút” lớn thu hút các nhà khoa học nghiên cứu, khám phá và chinh phục; trong quá trình đó, các học giả kinh tế đã đƣa ra những quan niệm khác nhau về KTB. Các hoạt động kinh tế diễn ra trên biển, chủ yếu gồm: kinh tế Hàng hải (vận tải biển và DVCB); hải sản (đánh bắt và nuôi trồng hải sản); khai thác dầu khí ngoài khơi; DLB; làm muối; dịch vụ tìm kiếm, cứu hộ, cứu nạn; kinh tế đảo. Các hoạt động kinh tế trực tiếp liên quan đến KTB nhƣ công nghiệp chế biến dầu khí; công nghiệp chế biến thủy sản, hải sản; cung cấp dịch vụ biển; thông tin liên lạc biển; nghiên cứu KH- CN biển; đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển KTB; điều tra cơ bản về tài nguyên - môi trƣờng biển.
Đây là quan niệm về KTB theo nghĩa rộng. Do vậy, “KTB đƣợc quan niệm là toàn bộ các hoạt động kinh tế diễn ra trên biển và các hoạt động kinh tế diễn ra trên đất liền trực tiếp liên quan đến 5 khai thác TNB” [3]. KTB hải đảo đặc thù so với KTB nói chung, đƣợc tách bạch trên hải đảo và cũng bao gồm các hoạt động kinh tế diễn ra trên hải đảo. Đặc điểm kinh tế biển KTB là một lĩnh vực kinh tế đa ngành, đa lĩnh vực, bao gồm nhiều ngành nhiều nghề khác nhau và có quan hệ mật thiết, tác động lẫn nhau.
KTB bao gồm nhiều ngành nhƣ nuôi trồng, khai thác đánh bắt thủy sản, DLB, giao thông vận tải, sửa chữa đóng tàu,… Những ngành này luôn có mối quan hệ với nhau, không bao giờ đứng riêng lẻ bởi chúng luôn hỗ trợ với nhau nhƣ có nuôi trồng, đánh bắt thủy sản thì mới có nền dDLBu lịch biển tốt hơn, chất lƣợng hơn về hải sản tại nơi du lịch; sửa chữa đóng tàu giúp cho giao thông vận tải biển hoạt động đều đặn, thƣờng xuyên. Nếu nhƣ không có tàu thuyền thì không thể duy trì giao thông vận tải biển, cũng nhƣ không có những nghề nuôi trồng hải sản, làm muối thì sẽ không thể cung cấp đầy đủ dịch vụ cho DLB đúng nghĩa. Quá trình phát triển của KTB phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện về vị trí địa lí, tiềm năng TNB và vùng ven biển, thời tiết và khí hậu. Một quốc gia có lợi thế về biển đảo thì sẽ mang đến một nền KTB phát triển hơn những quốc gia khác.
Thậm chí đối với hai quốc gia hay hai vùng đều có biển nhƣng một nơi lại có tiềm năng lớn hơn nhƣ nhiều bãi biển đẹp, nguồn hải sản phong phú, thời tiết khí hậu mát mẻ quanh năm,… thì chắc chắn rằng quốc gia ấy sở hữu một nền KTB phát triển hơn quốc gia còn lại. Chính vì vậy quá trình phát triển của KTB luôn phụ thuộc vào điều kiện vị trí địa lí, nguồn tài nguyên hay thời tiết khí hậu của từng vùng và quá trình phát triển này luôn khác nhau giữa các vùng trên thế giới. KTB chịu sự tác động rất lớn của thiên nhiên, bão lũ, quá trình phát triển kinh tế biển phụ thuộc vào thời tiết khí hậu cũng chính là chịu tác động của thiên nhiên bão lũ vì thời tiết khí hậu ở mỗi quốc gia khác nhau và thƣờng xảy ra bão lũ, thiên tai khác nhau. Đối với những vùng thƣờng xuyên chịu ảnh 6 hƣởng của gió bão, thiên tai sẽ gặp nhiều khó khăn trong phát triển KTB và ngƣợc lại.
KTB là ngành kinh tế chủ yếu nhờ vào việc khai thác tài nguyên, khoáng sản là chính. Khai thác dầu khí, du lịch, đánh bắt thủy sản, nguồn TNB vô cùng phong phú và nếu biết cách khai thác hiệu quả thì nó sẽ vô tận cho con ngƣời, vì vậy kinh tế biển phát triển nhất đối với việc khai thác tài nguyên nhƣ dầu khí, hải sản, du lịch bởi chúng mang lại lợi ích lớn cho nền kinh tế. Hoạt động KTB mang tính liên vùng, biểu hiện thông qua vận tải biển, khai thác đánh bắt thủy sản không chỉ dừng lại trong phạm vi vùng biển của địa phƣơng mà diễn ra trên phạm vi thềm lục địa thuộc chủ quyền Việt Nam. Vùng biển đảo của quốc gia này nhƣng lại liền kề với quốc gia khác nên luôn có sự liên kết với nhau.
Hơn nữa, muốn có giao thƣơng, vận tải thì tất nhiên không thể chỉ diễn ra trong nƣớc mà còn tầm quốc tế, chính vì vậy, phạm vi của hoạt động KTB liên vùng trên nhiều quốc gia, vùng biển khác. Có sự giao thƣơng, trao đổi buôn bán trên biển giữa các quốc gia hay giữa các vùng thì mới có sự phát triển kinh tế nói chung và KTB nói riêng. KTB là ngành kinh tế mà ở đó mọi hoạt động chủ yếu diễn ra trên biển và ven biển. Do vậy, tác động rất lớn đến môi trƣờng sinh thái biển.
Khi con ngƣời khai thác đánh bắt nuôi trồng thủy sản hay du DLB, dịch vụ đóng tàu, sửa chữa,… đều liên quan đến biển và ven biển gây nên tác động không nhỏ đến biển, đại dƣơng. Môi trƣờng sinh thái biển chính là nơi bị ảnh hƣởng trực tiếp và lớn nhất, có thể gây ra hậu quả khôn lƣờng đối với tất cả những gì liên quan đến biển cả. Vai trò của kinh tế biển KTB là một bộ phận quan trọng trong cơ cấu kinh tế, góp phần thúc đẩy KT-XH phát triển. Trong thế kỷ XXI, KTB đã thực sự trở thành một bộ phận quan trọng của cơ cấu kinh tế.
7 Sự phát triển nhanh của nền kinh tế đã và đang đặt ra nhu cầu sử dụng rất lớn nguồn tài nguyên khoáng sản; trong khi nguồn tài nguyên trên đất liền đang ngày một cạn kiện, nguồn TNB rất phong phú nhƣng mới đƣợc khai thác rất ít do vậy tiềm năng là rất lớn. Do vậy, KTB sẽ giúp giải đƣợc bài toán trên để tạo ra nguồn lực lớn đóng góp vào sự phát triển chung của nền kinh tế. KTB góp phần xây dựng sức mạnh quốc gia trên biển đồng thời tạo ra vị thế mở rộng và tăng cƣờng hợp tác quốc tế song phƣơng, đa phƣơng trên biển góp phần bảo đảm an ninh, quốc phòng giữ vững chủ quyền biển đảo của Tổ quốc. Trong giai đoạn hiện nay, Đảng và Nhà nƣớc ta đã và đang rất quan tâm đầu tƣ xây dựng CSHT tại các huyện đảo, xây dựng các cơ sở hậu cần nghề cá để ngƣ dân yên tâm làm ăn lâu dài ở vùng biển xa, góp phần thực hiện chủ trƣơng đánh bắt cá xa bờ, kết hợp bảo vệ chủ quyền vùng biển.
Phát triển kinh tế biển 1. Khái niệm phát triển kinh tế biển “Phát triển KTB là quá trình tác động làm cho nền kinh tế của khu vực lãnh thổ biển đảo thay đổi theo chiều hƣớng tăng về quy mô và chất lƣợng của nền kinh tế” [5]. Đối với ngành kinh tế hàng hải, dựa vào lợi thế của biển là có mạng lƣới giao thông liên hoàn nối liền với nhiều quốc gia, đáp ứng đƣợc khối lƣợng vận tải lớn, trong khi chi phí vận tải lại vào diện thấp nhất nên kinh tế hàng hải đã góp phần quan trọng thúc đẩy phát triển thƣơng mại giữa các địa phƣơng và các quốc gia, góp phần giảm tải giao thông đƣờng bộ và đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nƣớc trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. Đối với ngành kinh tế thủy sản, tỷ trọng đóng góp của ngành kinh tế này vào sự phát triển chung của nền kinh tế đang ngày càng tăng và càng giữ vai trò quan trọng.
Trong đó, đối với lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, lĩnh vực khai thác thủy hải sản, tỷ trọng xuất khẩu của KTB ngày càng tăng lên và hình thành một một số ngành và sản phẩm mũi nhọn, tạo nguồn tích lũy lớn cho nền kinh tế quốc dân. Với những đóng góp trên, có thể thấy rõ ngành nuôi 8 trồng và đánh bắt thủy hải sản ở nƣớc ta đang ngày càng giữ vai trò quan trọng trong Chiến lƣợc phát triển kinh tế chung của cả nƣớc. Các ngành kinh tế DLB, dầu khí, khai thác khoáng sản cũng đã và đang phát huy các lợi thế và nguồn tài nguyên sẵn có của biển để phát triển và đóng góp vai trò rất quan trọng vào sự phát triển KT-XH. Trong giai đoạn hiện nay, hợp tác quốc tế cũng sẽ góp phần làm tăng cƣờng hiểu biết về lợi ích chung trong việc giữ hoà bình, ổn định ở Biển Đông và hợp tác giải quyết một số vấn đề cấp thiết mà thực tiễn đang đặt ra nhƣ: Điều tra địa chất công trình và địa chất khảo cổ các vùng biển; chính sách, luật pháp biển, tăng cƣờng năng lực KH-CN biển và QLNN về biển, hải đảo và kiểm soát môi trƣờng biển, hải đảo.
Nội dung phát triển kinh tế biển Một là, phát triển KTB về số lƣợng Phát triển KTB về số lƣợng là sự phát triển các chỉ số về quy mô và tốc độ gia tăng của các ngành KTB.