Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ LIÊN KẾT KINH TẾ TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TRÊN ĐỊA BÀN VÙNG 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TIÊU BIỂU CỦA CÁC TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ LIÊN KẾT KINH TẾ TRONG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TRÊN ĐỊA BÀN VÙNG 1. Những công trình nghiên cứu có liên quan về vấn đề phát triển du lịch cộng đồng 1. Những công trình nghiên cứu về vai trò, lợi ích của việc phát triển du lịch cộng đồng Quyển sách “Du lịch cộng đồng: Lý thuyết và vận dụng” của tác giả Võ Quế (2006) đề cập đến những lợi ích mà du lịch cộng đồng mang lại khi cộng đồng địa phương trực tiếp cung cấp sản phẩm, dịch vụ cho du khách.
Đồng thời, các thành viên khác trong cộng đồng cũng được hưởng lợi từ những đóng góp của du lịch. Loại hình du lịch này đã góp phần bảo vệ môi trường, bảo tồn tài nguyên, văn hóa, giúp cộng đồng địa phương hưởng lợi từ sự phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội và cải thiện môi trường [98]. Quyển sách “Du lịch cộng đồng” của tác giả Bùi Thị Hải Yến và cộng sự (2012) cũng nhấn mạnh vai trò và lợi ích của loại hình du lịch này, bao gồm: bảo tồn, tôn tạo và phát huy tài nguyên du lịch; đa dạng hóa, nâng cao chất lượng và giảm giá thành sản phẩm du lịch; góp phần xóa đói, giảm nghèo và thúc đẩy sự phát triển của cộng đồng địa phương [149]. Xung quanh khía cạnh vai trò và lợi ích của việc phát triển du lịch cộng đồng, nhiều tác giả cho rằng loại hình du lịch này có thể góp phần phát triển kinh tế, giảm nghèo và bảo tồn văn hóa.
Theo Trọng Hoàng (2010) trong bài viết “Mối lo về sức hấp dẫn của du lịch cộng đồng” [40] cho rằng khi phát 10 triển du lịch cộng đồng, nếu kết hợp với các chính sách pháp luật phù hợp, có thể giúp giảm nghèo nhanh chóng. Các hộ gia đình tham gia vào loại hình du lịch này có mức thu nhập cao hơn từ 2 đến 2,5 lần so với các hộ thuần nông. Tác giả Tuệ Nam (2011), trong bài viết “Du lịch cộng đồng - Hướng đi mới cho nông dân” [75], nhận định rằng loại hình du lịch này không chỉ là một hướng phát triển kinh tế đầy tiềm năng mà còn góp phần tạo việc làm, nâng cao dân trí, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, gìn giữ giá trị truyền thống văn hóa và nét đẹp sinh hoạt cổ xưa. Tác giả Đỗ Thúy Mùi (2015), trong bài viết “Những giải pháp về nguồn lao động cho phát triển du lịch cộng đồng vùng Tây Bắc” [72], nhấn mạnh rằng loại hình du lịch này có vai trò quan trọng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, phát triển hạ tầng, hạ tầng du lịch, giúp người dân hưởng lợi và cải thiện sinh kế.
Đồng thời, nâng cao ý thức bảo tồn giá trị văn hóa, làng nghề truyền thống và bảo vệ môi trường. Sự phát triển của du lịch cũng thúc đẩy đầu tư vào hạ tầng nông thôn, góp phần thay đổi diện mạo nông thôn. Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Văn Lưu (2015), trong bài viết “Du lịch và sự phát triển của cộng đồng” [66], cho rằng để du lịch cộng đồng thực sự góp phần giảm nghèo và nâng cao thu nhập cho người dân, cần phải phát triển theo hướng bền vững, có trách nhiệm, đảm bảo lợi ích lâu dài cho cộng đồng. Ngoài ra, du lịch cộng đồng còn là sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên tham gia, hướng đến lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường cho địa phương, đồng thời đáp ứng nhu cầu trải nghiệm của du khách.
Nhờ đó, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương được thực hiện một cách hiệu quả (Dương Thị Hồng Nhung, 2010, “Giải pháp nhằm phát triển du lịch có trách nhiệm tại Việt Nam” [81]). Bàn về các lợi ích của trong việc phát triển loại hình du lịch này, tác giả Thái Thảo Ngọc (2016), trong bài viết “Lợi ích và các định hướng sự phát triển du lịch cộng đồng tại Quảng Nam” cho rằng loại hình du lịch này có thể 11 tạo thu nhập bền vững; nâng cao nhận thức của con người trong việc bảo vệ môi trường và gìn giữ tài nguyên thiên nhiên; bảo tồn, phát huy truyền thống văn hóa [78]. Cũng từng đề cập đến vai trò và lợi ích, tác giả Andrea Giampiccoli and Janet Hayward Kalis (2012), trong bài viết “Tourism, Food, and Culture: Community-Based Tourism, Local Food, and Community Development in Mpondolan” (Du lịch, Ẩm thực và Văn hóa: du lịch cộng đồng, Thực phẩm Địa phương và Phát triển Cộng đồng ở Mpondolan) [151] nhận định: Du lịch thường được coi là công cụ giảm nghèo, như một chiến lược khả thi để phát triển các cộng đồng nghèo. Có thể định vị du lịch cộng đồng trong một chiến lược tổng thể hơn về hoạt động sinh kế nông thôn.
Hộ nghèo ở khu vực nông thôn sẽ đảm bảo nhu cầu thông qua sự kết hợp của các chiến lược sinh kế và xem đây là cách thức để thực hiện. Bên cạnh đó, văn hóa địa phương trở thành một nguồn tài nguyên du lịch sử dụng thực phẩm, nghệ thuật và thủ công làm điểm thu hút du lịch. Ở một nghiên cứu khác, tác giả Amran Hamzah (2014), trong bài viết “Chapter 47: Critical Success Factors for Creating Community - Based Tourism” (Chương 47: Các yếu tố thành công quan trọng để tạo ra du lịch cộng đồng) [150] cho rằng du lịch cộng đồng được xem là hoạt động tương tác giữa du khách và cộng đồng địa phương, góp phần mang lại lợi ích kinh tế, đồng thời bảo tồn văn hóa cộng đồng và môi trường tự nhiên. Loại hình du lịch này đã được nhiều chính phủ ở các nước chấp nhận phát triển do tính tương thích của nó với các chương trình nghị sự xóa đói, giảm nghèo của các quốc gia.
Vì thế nên quan tâm nhiều hơn lợi ích phân phối; cộng đồng có thể hưởng lợi từ du lịch mà không phải trực tiếp tham gia và không cần phải sở hữu hoặc kiểm soát các doanh nghiệp. Những công trình nghiên cứu về hình thức du lịch cộng đồng Bàn về hình thức du lịch cộng đồng, các tác giả thường đề cập đến các hình thức phát triển mạnh, thu hút được đông đảo người tham gia ở Việt Nam 12 như: du lịch miệt vườn, sinh thái, nông nghiệp, homestay (Tuệ Nam (2011), “Du lịch cộng đồng hướng đi mới cho nông dân”) [75]. Ngoài ra, còn một số hình thức đặc trưng như: du lịch văn hóa, lịch sử, môi trường, du lịch tái sáng tạo,… (Đào Thị Minh Hương (2009), “Du lịch cộng đồng và phát triển”). Trong bài viết này, tác giả Đào Thị Minh Hương còn chỉ ra thông qua du lịch cộng đồng đã hình thành các dịch vụ như: dịch vụ dẫn đường cho khách du lịch, dịch vụ cho khách chụp ảnh cùng, dịch vụ biểu diễn văn nghệ dân tộc, dịch vụ nghỉ trọ, dịch vụ cung cấp lương thực, thực phẩm… [51].
Quyển sách “Những điều cần biết về phát triển du lịch cộng đồng” của Nguyễn Bảo Thoa (2015) đề cập đến ba hình thức tham gia tự nguyện: (1) Toàn bộ cộng đồng tham gia trực tiếp; (2) Chỉ một số hộ gia đình hoặc một bộ phận trong cộng đồng tham gia; (3) Sự liên kết giữa một số thành viên với đối tác kinh doanh hoặc giữa các thành viên trong cộng đồng. Trong quá trình này, các hộ gia đình và doanh nghiệp du lịch phối hợp sản xuất hàng hóa, cung cấp dịch vụ và bán cho du khách, sau đó phân chia lợi ích trong cộng đồng. Tuy nhiên, do thiếu kiến thức và kỹ năng, nhiều hộ chưa đạt hiệu quả tối ưu [115]. Tác giả Salem Al-Oun and Majd Al-Homoud (2008), trong bài viết “The Potential for Developing Community-based Tourism among the Bedouins in the Badia of Jordan” (Tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng của những người Bedouin ở Badia of Jordan) [164] đề cập đến việc thiết lập hình thức du lịch này có sự tham gia của cư dân bản địa nhằm phát huy và sử dụng các văn hóa dân gian, khảo cổ học, xây dựng nhà nghỉ, xây dựng một ngôi làng di sản.
Điều đó sẽ tạo ra thu nhập và mang lại cho cộng đồng có thêm nguồn thu, từ đó tác động tích cực đến kinh tế khu vực và quốc gia. Những công trình nghiên cứu về nội dung và tiêu chí đánh giá sự phát triển du lịch cộng đồng 13 Tác giả Đặng Trung Kiên (2020), trong bài viết “Vận dụng lý thuyết nấc thang nhu cầu của Maslow đối với sự phát triển sản phẩm du lịch cộng đồng tiểu vùng Tây Bắc” đã xác lập được một bộ thước đo đánh giá sự phát triển du lịch cộng đồng cho tiểu vùng Tây Bắc. Nhân tố dịch vụ điểm đến, kết cấu hạ tầng được đánh giá trên ba khía cạnh là hạ tầng, dịch vụ cơ bản; dịch vụ lưu trú, hạ tầng, dịch vụ bổ sung. Hai tiêu chí đánh giá là: có điểm tiếp đón và hướng dẫn du khách tại đầu mỗi bản (cho biến hạ tầng và dịch vụ cơ bản) và các thông tin về sản phẩm địa phương được trích dẫn rõ ràng trên từng sản phẩm (cho biến hạ tầng và dịch vụ bổ sung) [56].
Tiếp cận tiêu chí đánh giá sự phát triển du lịch cộng đồng, tác giả Seweryn Zielinski, Seong-il Kim, Camilo Botero and Andrea Yanes (2020), trong bài viết “Factors that facilitate and inhibit community-based tourism initiatives in developing countries” (Các yếu tố tạo điều kiện và hạn chế các sáng kiến du lịch cộng đồng trong việc phát triển các khu vực) [165] đã dựa trên 77 yếu tố thu được, phương pháp luận nhằm đánh giá các sáng kiến du lịch cộng đồng được đề xuất có thể dùng làm khuôn khổ để: (1) Đánh giá các sáng kiến về tính khả thi của chúng đối với du lịch cộng đồng, hiệu suất và các vấn đề cần thực hiện của cấp quản lý; (2) So sánh hiệu suất của các sáng kiến khác nhau; (3) Ưu tiên yếu tố cho sự thành công của du lịch cộng đồng; (4) Thống kê, phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố. Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù một số nghiên cứu trước đây đã đưa ra các yếu tố thành công và các rào cản đối với du lịch cộng đồng, nhưng có rất ít công trình được công bố để tạo ra một khuôn khổ chung để đánh giá các sáng kiến du lịch cộng đồng.