CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Khái niệm và các hình thức phân công – hiệp tác lao động 1. Khái niệm Quá trình sản xuất bao gồm nhiều công đoạn phức tạp có tính đặc thù khác nhau vì vậy nó được phân ra thành các bộ phận nhỏ hơn như: công đoạn sản xuất, bước công việc; mỗi bước công việc lại được chia thành các thao tác, động tác, cử động. Việc tách nhỏ quá trình sản xuất chính là làm đơn giản hóa các công việc từng thực hiện theo từng mảng đặc thù, từ đó giao nhiệm vụ cho những người lao động sao cho phù hợp với khả năng thích ứng với công việc của họ.
Bên cạnh đó mỗi cá nhân, tổ nhóm lại phối kết hợp với nhau trong quá trình làm việc để có thể thực hiện được mục tiêu của các tổ nhóm, phòng ban và toàn thể công ty. Chính vì thế phân công và hiệp tác là hai mặt song song không thể tách rời. Phân công phải tính đến sự phù hợp, sự có thể trong hiệp tác và hiệp tác phải dựa trên cơ sở của sự phân công để đạt tới sự phù hợp nhất. Khái niệm phân công lao động Theo giáo trình Tổ chức lao động khoa học do PGS.TS Nguyễn Ngọc Quân biên soạn thì Phân công lao động được khái quát như sau: Trong mỗi nền kinh tế có ba hình thức phân công lao động.
Hình thức thứ nhất phân công lao động chung: phân công lao động trong nội bộ nền kinh tế quốc dân tức là chia các hoạt động của nền kinh tế thành các ngành độc lập, riêng biệt. Hình thức thứ hai phân công lao động đặc thù: phân công lao động trong một ngành thành các ngành hẹp hơn và phân công đến các doanh nghiệp trong một ngành. Hình thức thứ ba phân công lao động cá biệt: phân công lao động trong nội bộ của một doanh nghiệp, tức là sẽ hình thành nên các bộ phận sản xuất, các phòng ban trong một doanh nghiệp Phân công lao động trong một doanh nghiệp cũng được tác giả định nghĩa như sau: Phân công lao động là quá trình tách riêng các loại lao động khác nhau theo một tiêu thức nhất định trong một điều kiện xác định, mà thực chất là chia quá trình sản xuất – kinh doanh thành các bộ phận tổ thành và giao cho mỗi cá nhân phù hợp với năng lực sở trường và đào tạo của họ để tạo tiền đề nâng cao năng suất lao động và hiệu quả kinh tế trong sản xuất – kinh doanh. SV: Nguyễn Hải Anh Lớp: Quản trị nhân lực 54B Chuyên đề thực tập 5 GVHD: TS.
Nguyễn Vân Thùy Anh 1. Khái niệm hiệp tác lao động Theo giáo trình Tổ chức lao động khoa học do PGS.TS Nguyễn Ngọc Quân biên soạn: Hiệp tác lao động là một quá trình mà ở đó nhiều người cùng làm việc trong một quá trình sản xuất, hay ở nhiều quá trình sản xuất khác nhau nhưng có liên hệ mật thiết, chặt chẽ với nhau để nhằm một mục đích chung. Như vậy, có thể thấy rằng việc phối hợp trong quá trình sản xuất có quan hệ mật thiết với phân công lao động. Phân công lao động là nguồn gốc tạo ra các mối liên kết về chức năng, về hành động giữa các đơn vị, tổ nhóm và các cá nhân trong tổ.
Mục đích của việc hiệp tác lao động là tạo ra một quá trình sản xuất liền mạch, phối hợp nhịp nhàng để có thể đạt được mục tiêu mà toàn công ty hay các đơn vị tổ nhóm đang hướng đến. Các hình thức phân công và hiệp tác lao động 1. Các hình thức phân công lao động trong doanh nghiệp 1. Phân công lao động theo chức năng Là hình thức phân công lao động trong đó hệ thống công việc của doanh nghiệp được chia nhỏ thành những chức năng lao động nhất định dựa trên cơ sở vị trí, vai trò của từng loại công việc trong cả quá trình sản xuất sản phẩm, dịch vụ.
Khi đó mọi lao động của doanh nghiệp có thể phân loại thành các chức năng liên quan được chia thành hai nhóm chính như sau: Nhóm chức năng sản xuất: được phân chia thành hai chức năng nhỏ hơn là chức năng sản xuất chính và chức năng sản xuất phụ: Chức năng sản xuất chính: là những người lao động làm công việc trực tiếp tác động và làm thay đổi hình dạng, kích thước, tính chất lý hóa… của đối tượng lao động tạo ra sản phẩm tại các phân xưởng, tổ đội sản xuất. Những lao động đảm nhận chức năng này được gọi là công nhân trực tiếp. Chức năng sản xuất phụ: với vai trò là những người tạo điều kiện thuận lợi nhất cho công nhân chính sản xuất ra sản phẩm. Công việc của họ không trực tiếp làm biến đổi về đối tượng lao động mà làm những công việc như: sửa chữa, bảo dưỡng máy móc, vệ sinh nơi làm việc, vận chuyển nguyên nhiên vật liệu, thành phẩm… Những người lao động đảm nhận chức năng này được gọi là lao động gián tiếp.
SV: Nguyễn Hải Anh Lớp: Quản trị nhân lực 54B Chuyên đề thực tập 6 GVHD: TS. Nguyễn Vân Thùy Anh Nhóm chức năng quản lý sản xuất: mọi hoạt động của doanh nghiệp được phân thành các chức năng có liên quan tới quá trình sản xuất – kinh doanh. Chức năng quản lý chung: bao gồm thành phần ban lãnh đạo như tổng giám đốc, giám đốc, tổ trưởng, nhóm trưởng…có chức năng quản lý các hoạt động chung trong một doanh nghiệp, bao quát và quyết định mọi vấn đề trong tổ chức, có trách nhiệm đảm bảo hiệu quả hoạt động của tổ chức. Quản lý kỹ thuật – công nghệ: là những lao động chịu trách nhiệm về vấn đề kỹ thuật như: thiết kế, xây dựng quy trình công nghệ, kiểm tra thực hiện quy trình công nghệ.
Chức năng này chỉ có thể giao cho những người được đào tạo về chuyên ngành như: kỹ sư, kỹ thuật viên, nhân viên kỹ thuật đảm nhận. Chức năng thương mại – marketing: là những lao động chịu trách nhiệm về vấn đề đầu ra của sản phẩm, thực hiện các chức năng bán hàng, xây dựng các chiến lược, chương trình quảng cáo bao tiêu sản phẩm cho công ty. Chức năng tài chính – kế toán: là những lao động chịu trách nhiệm về vấn đề tài chính của doanh nghiệp, thực hiện hạch toán thu chi cho toàn bộ doanh nghiệp, lên kế hoạch và cố vấn cho ban giám đốc về những kế hoạch đầu tư tài chính tối ưu nhất. Chức năng cung ứng vật tư kỹ thuật: là những lao động chịu trách nhiệm về các nguyên nhiên vật liệu được sử dụng trong quá trình sản xuất đảm bảo đầy đủ, kịp thời về số lượng và chính xác về chất lượng.
Chức năng nhân lực: là những lao động chịu trách nhiệm về xây dựng, duy trì, phát triển đội ngũ nguồn nhân lực, đảm bảo đáp ứng được yêu cầu sản xuất của doanh nghiệp. Như vậy phân công lao động theo chức năng đã hình thành nên cơ cấu tổ chức bộ máy hoạt động của doanh nghiệp, hệ thống chức danh của cán bộ công nhân viên theo chức năng có quan hệ theo chiều dọc và chiều ngang. Phân công lao động theo công nghệ (theo nghề) Phân công lao động theo nghề là việc tách riêng các các loại công việc dựa vào tính chất của quy trình công nghệ. Khi đó mỗi lao động đảm nhận giai đoạn bất kỳ của quá trình sản xuất đều phải có những hiểu biết, kiến thức và có sự thực hành về giai đoạn đó.
SV: Nguyễn Hải Anh Lớp: Quản trị nhân lực 54B Chuyên đề thực tập 7 GVHD: TS. Nguyễn Vân Thùy Anh Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Quân hình thức phân công lao động này gồm các phân công cụ thể sau: Phân công lao động theo nghề: nghề là một hình thức phân công trong xã hội đòi hỏi người lao động phải có kiến thức lý thuyết và khả năng thực hành nhất định để thực hiện các công việc hay nhiệm vụ được giao Phân công lao động theo các giai đoạn công nghệ chủ yếu: trong mỗi quá trình sản xuất được chia nhỏ hơn thành các giai đoạn sản xuất khác nhau. Ví dụ quá trình chế tạo ra các sản phẩm cơ khí được phân thành nhiều giai đoạn nhỏ như tạo phôi, gia công – cắt gọt, lắp ráp thành phẩm. Phân công lao động theo bước nguyên công: Nguyên công là sư hợp thành của ba yếu tố tư liệu sản xuất, công cụ sản xuất và lao động sản xuất, khi một trong ba yếu tố trên thay đổi nghĩa là đã chuyển sang bước nguyên công khác.
Phân công lao động theo sản phẩm và chi tiết: người lao động chỉ tham gia làm một chi tiết hay một sản phẩm nhất định. Như vậy phân công theo nghề tạo ra đội ngũ lao động chuyên môn có tay nghề, đáp ứng yêu cầu công việc. Ngoài ra phân công lao động theo nghề cũng tạo ra các tổ nhóm sản xuất chuyên môn hóa. Phân công lao động theo trình độ chuyên môn (theo mức độ phức tạp của công việc) Phân công lao động theo trình độ chuyên môn được hiểu là hình thức tách riêng các hoạt động, các công việc khác nhau theo tính chất phức tạp của nó.
Mà thực chất là căn cứ vào độ phức tạp của các công việc để bố trí những người lao động có trình độ chuyên môn và lành nghề tương ứng (Bài giảng Tổ chức lao động khoa học – PGS.TS Nguyễn Ngọc Quân). Hình thức phân công lao động này lại là sự phát triển sâu hơn của hình thức phân công lao động theo nghề. Khi phân công lao động theo nghề thì bản thân công việc đã hình thành những đòi hỏi đối với người lao động thực hiện. Thì ở đây trong phân công lao động theo bậc là sự bố trí, sắp xếp phù hợp giữa mức độ phức tạp của công việc và trình độ lành nghề của người lao động để đạt năng suất lao động cao, tận dụng được khả năng, năng lực của công nhân.
Từ đó hình thành nên kết cấu người lao động theo các bậc khác nhau. Thông thường đối với các công nhân sản SV: Nguyễn Hải Anh Lớp: Quản trị nhân lực 54B Chuyên đề thực tập 8 GVHD: TS. Nguyễn Vân Thùy Anh xuất mức độ phức tạp của công việc được đánh giá từ bậc 1 tới bậc 5 hoặc bậc 1 tới bậc 7 tùy theo mỗi ngành nghề, theo đó mà cấp bậc của công nhân cũng được đánh thứ tự tương tự dựa trên trình độ, kinh nghiệm của mỗi người. Bậc của công việc được đánh giá dựa vào 3 yếu tố: mức độ phức tạp của quy trình công nghệ, mức độ chính xác về mặt kỹ thuật, mức độ quan trọng của công việc.