Đặt vấn đề Cây mác púp, có tên khoa học là Ficus pumila L. Còn được gọi với các tên khác như sung thằn lằn, sộp, vảy ốc, trầu cổ. thuộc bộ Hoa hồng (Rosales), họ: Dâu tằm (Moraceae), chi: Sung (Ficus).vn/trau- co. Cây mác púp được biết là một loại cây được sử dụng trong y học dân gian để chữa các bệnh như liệt dương, đau lưng, đau đầu, chóng mặt, đau khớp, đau thần kinh tọa, nhức mỏi chân tay, kinh nguyệt không đều.
Theo dân gian, hạt mác púp vị ngọt, tính mát, có tác dụng tráng dương, lợi thấp, bổ thận, thông kinh lợi sữa, tiêu thũng giải độc, tốt cho đường tiêu hóa. và đặc biệt hạt mác púp không chỉ là vị thuốc mà còn được chế biến thành thạch trắng để giải khát trong những ngày hè hay mùa thu. Theo như người dân địa phương, thạch mác púp có nhiều tác dụng như: làm mát cơ thể, lợi tiểu, trị được chứng đau bụng. Sự hấp dẫn về loại thạch dân dã này đã cuốn hút nhiều du khách các tỉnh, thành phố tìm mua hạt tép khô quả mác púp để chế biến thạch (https://nongnghiepmienbac.com/tac- dung-chua-benh-than-ki-cua-day-trau-co-bv.
Hiện nay, cây mác púp chủ yếu mọc dại ở vùng có nhiều núi đá và có độ ẩm thích hợp tại Cao Bằng, nhưng tập trung nhiều ở huyện Trùng Khánh. Do giá trị về thực phẩm và dược liệu của cây mác púp rất tốt nên hiện nay xảy ra tình trạng người dân vào rừng khai thác, chặt phá mác púp một cách bừa bãi mà không chú ý đến việc bảo tồn chúng. Việc này có thể giải quyết phần nào những khó khăn trước mắt trong cuộc sống nhưng đây không phải là một biện pháp lâu dài. Nhận thức của người dân bản địa còn nhiều hạn chế nên việc khai thác mác púp hiện nay chủ yếu vẫn là khai thác trong tự nhiên mà không phải gây trồng làm ảnh hưởng tới môi trường sinh thái (http://nepfoods.com/Thuc-pham- rung/HAT-MAC-PUP.
111212 1 Cây mác púp trong tự nhiên bị chặt phá, khai thác rất nhiều bởi lợi ích kinh tế khá cao nên việc áp dụng kỹ thuật vào nhân giống và phát triển cây này là rất cần thiết, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, đề tài “Nghiên cứu kĩ thuật nhân giống cây mác púp bằng phương pháp giâm cành và gieo hạt” được triển khai. Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích Nghiên cứu phương pháp nhân giống cây mác púp, từ đó góp phần sản xuất giống cây mác púp để làm nguyên liệu cho ngành dược liệu và thực phẩm trong nước và ngoài nước. Yêu cầu Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây mác púp bằng phương pháp giâm cành xác định: - Ảnh hưởng của chất điều tiết sinh trưởng đến tỉ lệ sống và sinh trưởng của cành giâm mác púp - Ảnh hưởng vị trí cành giâm đến tỉ lệ sống và sinh trưởng của cành giâm mác púp - Ảnh hưởng của giá thể đến tỉ lệ sống và sinh trưởng của cành giâm mác púp - Ảnh hưởng của mức độ che sáng đến tỉ lệ sống và sinh trưởng của cành giâm mác púp Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống cây mác púp bằng phương pháp gieo hạt xác định: - Ảnh hưởng thời gian ngâm hạt đến tốc độ nảy mầm của hạt mác púp - Ảnh hưởng thời gian ngâm hạt đến tỉ lệ nảy mầm của hạt mác púp 111212 2 Phần II TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.
Nguồn gốc, phân bố và thực trạng gây trồng Mác púp 2. Nguồn gốc và phân bố Mác púp là tiếng của người Tày miền đông Cao Bằng. Cây mác púp mọc dại ở vùng có nhiều núi đá và có độ ẩm thích hợp tại Cao Bằng, Mác púp có nguồn gốc lừ Nhật Bản và Trung Quốc, phân bố tự nhiên từ Trung Quốc đến Việt Nam, Lào; cây còn được trồng rộng rãi khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á, để làm cảnh và làm thuốc, ở Việt Nam, cây phân bố gần như khắp nơi, trừ vùng núi cao trên 1500 m. Mác púp thường phụ sinh trên thân những cây gỗ ở vùng rừng thứ sinh, dọc theo các bờ sông suối, hay trên những cây cổ thụ ở vùng đồng bằng, trung du cũng như cây trồng lấy bóng mát ở các thành phố.
Cây còn mọc bám trên các tảng đá hay tường gạch xây lâu ngày. Lợi dụng khả năng này, người ta trồng mác púp cho leo lên các trụ cổng, tường rào và mặt ngoài tường các dinh thự cho thêm phần cổ kính (Lê Chí Thanh, 2018). Đây là loại cây dây leo nhỏ, mọc bám nhờ rễ phụ. Cành ngắn và mềm màu nâu, lúc non có lông sau nhẵn.
Lá mọc so le, lá ở cành sinh sản hình bầu dục hoặc hình trứng, dài 5 - 7 cm, rộng 2,5 - 4,5 cm, gốc tròn hoặc hơi hình tim, đầu tù hoặc hơi nhọn, hai mặt nhăn, méo nguyên, gân gốc 3-5, nổi rõ ở mặt dưới, gân phụ tạo thành mạng thưa; cuống lá dài 1,8 - 1,5 cm; có lông hung; lá có kèm lông; lá ở cành không sinh sản hình vảy ốc; gốc lệch mọc áp sát vào thân cây chủ, dài khoảng 2 - 2,5 cm, cuống ngắn 2-3 mm. Cụm hoa mọc ở kẽ lá; hoa đực rất nhiều, mọc tụ tập ở gần đỉnh, dài 23 răng, nhị 2, bao phấn hẹp; hoa cái có 4 lá dài không bằng nhau; bầu thuôn dài, cong. Quả phức to, hình chóp ngược, đầu bằng, dài 3,5 cm, dày 3 cm, nhẵn, màu tím nâu khi chín, cùi nạc và mềm xốp. Mùa hoa quả từ tháng 5 đến tháng 10 (https://hoibacsy.vn/tac-dung-chua-benh- cua-qua-trau-co-qua-vay-oc/) 111212 3 Mác púp là cây ưa sáng, sinh trưởng mạnh trong mùa mưa ẩm.
Về mùa đông, cây gần như ngừng sinh trưởng nhưng lá vẫn xanh. Cây ra hoa quả nhiều vào mùa hè – thu. Khi quả chín rụng xuống đất, phần thịt thối rữa, hạt phát tán ra xung quanh. Tuy nhiên, tất cả những cây mác púp phụ sinh trên thân cây gỗ là do chim ăn quả chín, hạt theo phân chim dính vào vỏ cây giá thể.
Mác púp có khả năng tái sinh dinh dưỡng khỏe (Lê Chí Thanh, 2018) 2. Thực trạng cây trồng mác púp ở Việt Nam - Nhu cầu về cây mác púp trên thị trường hiện nay Hiện nay nhu cầu dùng mác púp là cần thiết, với rất nhiều công dụng hạt mác púp vị ngọt, tính mát, có tác dụng tráng dương, lợi thấp, bổ thận, thông kinh lợi sữa, tiêu thũng giải độc, tốt cho đường tiêu hóa. Ngoài ra đặc biệt hạt mác púp không chỉ là vị thuốc mà còn được chế biến thành thạch trắng để giải khát trong những ngày hè hay mùa thu. Mác púp có giá trị kinh tế cao Vì rất nhiều công dụng nên nhu cầu cung cấp hạt mác púp là rất lớn cây mác púp đang hứa hẹn sẽ có một thị trường tiêu thụ rất lớn.
- Tình hình trồng mác púp hiện nay Hiện nay, cây mác púp chủ yếu mọc dại trong tự nhiên là chính cây mác púp trong tự nhiên bị chặt phá, khai thác rất nhiều bởi lợi ích kinh tế khá cao mà cây chủ yếu chỉ mọc dại chưa có hoặc rất ít cơ sở nhân giống .Nhìn chung cây mác púp chủ yếu được mọc dại trong tự nhiên là chính. Địa phương của tỉnh Cao Bằng đang phát triển tìm cách nhân giống mác púp. Việc áp dụng kỹ thuật vào nhân giống và phát triển cây này không những đáp ứng nhu cầu của thị trường, cung cấp dược liệu quý mà còn giảm gánh nặng khai thác, chặt phá bừa bãi cây mác púp trong tự nhiên, bảo tồn cây thuốc nam quý. Như vậy, vấn đề trồng và quy hoạch vùng trồng cây mác púp với mục đích kinh doanh đã bước đầu được thực hiện.
Song vẫn còn nhiều diện tích mà chúng ta có thể trồng mác púp cần được quy hoạch để đem lại hiệu quả kinh tế, đem lại thu nhập. Xóa đói giảm nghèo cho bà con nông dân địa phương. 111212 4 Bảo tồn, phát triển cây dược liệu, tiến tới quy hoạch vùng khai thác dược liệu tự nhiên bền vững đạt tiêu chuẩn GAP-WHO, trở thành cây trồng có giá trị thu nhập cao, các ngành chức năng của tỉnh đã khuyến khích, hỗ trợ, tạo điều kiện để các doanh nghiệp và các hộ dân phát triển nguồn dược liệu dưới tán rừng trồng, phát triển vùng dược liệu tại các huyện vùng cao, chuyển đổi diện tích đất nông nghiệp hiệu quả kinh tế thấp sang trồng cây dược liệu; chú trọng đào tạo phát triển nguồn nhân lực phục vụ cho ngành dược liệu từ khâu nuôi trồng, khai thác đến chế biến, sử dụng. Cây mác púp đang phải đối mặt với nạn khai thác quá mức của người dân.
Các thông tin liên quan đến thực trạng phân bố, kỹ thuâ ̣t nhân giố ng, gây trồ ng và các giải pháp quản lý, bảo tồn hiệu quả các loài cây có giá trị còn thiếu, dẫn đến nguy cơ bị khai thác không kiểm soát. Yêu cầu sinh thái Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới có khí hậu nóng ẩm, độ ẩm cao trên 80%, lượng mưa lớn, nhiệt độ trung bình khoảng 15 - 27°c. Đó là điều kiện rất thích hợp cho thực vật phát triển. Do vậy hệ thực vật Yiệt Nam vô cùng phong phú, đa dang với khoảng 12000 loài, trong đó có tới 4000 loài được nhân dân ta dùng làm thảo dược”.
Điều này có ý nghĩa quan trong trong sự phát triển của ngành y tế và một số ngành khác. Hệ thực vật phong phú trên được coi là tiền đề cho sự phát triển ngành hóa học các hợp chất thiên nhiên ở nước ta. Một số yêu cầu sinh thái đối với cây mác púp: Nhiệt độ thích hợp cho cây phát triển 20 - 30oC; Ánh sáng phù hợp trồng ngoài trời. Một số ít chịu râm mát.
Cây mác púp không yêu cầu về kết cấu, độ kết cấu tơi xốp như đất cát trấu hun, đất bạc màu… phù hợp cho cây sống. Cây mác púp chịu hạn khá tốt. Không chịu ngập úng tưới nước dưỡng ẩm hàng ngày ( http://chohoaonline.com/p/cay- trau-co-than-lan). Thành phần hóa học, tác dụng dược lý của cây mác púp a.
Hoạt tính sinh học Năm 1999, nghiên cứu được hợp chất tritecpen mới là neohopane thể hiện hoạt tính kháng vi sinh vật kiểm định trên các chủng Escherìchia coli, Pseudomonas aeruginosa, Bacỉllus subtỉlỉs và Candỉda albỉcans. Năm 2008, hợp chất rutin thể hiện hoạt tính chống oxi hóa mạnh nhất khi đánh giá khả năng thu dọn gốc tự do DPPH và superoxit. Hợp chất dehydrovomifoliol và (£)-3-oxo-retro- a-ionol(£)-3-oxo- retro-a-ionol thể hiện hoạt tính gây độc tế bào ung thư yếu trên các dòng tế bào Hela, MCF-7 và A549” (Phạm Thị Hóa & cs. Thành phần hóa học: Thành phần hóa học có trong cây Mác púp bao gồm các hợp chất: tritecpen (neohopane), sesquitecpen (pumilaside A–C; bezyl p–D- glucopyranoside…) flavonoid gluside (rutin, apigenin 6-neohesperidose, kaempferol 3-rutinoside…), norisoprenoid (3,9–dihydroxy dihydroactinidiolide.