Nghiên cứu kỹ thuật in vitro tái sinh giống rau sắng Melientha Suavis đạt chất lượng cao

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật phân tích nghiên cứu kỹ thuật tái sinh giống rau sắng melientha suavis chất lượng cao bằng kỹ thuật in vitro, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Nguyễn Việt Đức
• Người hướng dẫn: ThS. Vi Đại Lâm
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Công nghệ sinh học
• Đề tài: Nghiên cứu tái sinh giống rau Sắng (Melientha suavis) chất lượng cao bằng kỹ thuật in vitro
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỤC LỤC
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2. Yêu cầu đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiến của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Giới thiệu chung về cây rau Sắng
• 2.2. Đặc điểm của cây rau Sắng
• 2.3. Giá trị của cây rau Sắng
• 2.3.1. Giá trị dinh dưỡng
• 2.3.2. Giá trị kinh tế
• 2.3.3. Giá trị dược liệu
• 2.4. Tình hình nghiên cứu cây rau Sắng ở trong nước và trên thế giới
• 2.4.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2.4.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.5. Khái niệm và cơ sở khoa học của nuôi cấy mô tế bào thực vật
• 2.5.1. Khái niệm
• 2.5.2. Cơ sở khoa học của nuôi cấy mô tế bào thực vật
• 2.5.2.1. Tính toàn năng của tế bào thực vật
• 2.5.2.2. Sự phân hóa tế bào
• 2.5.2.3. Sự phản phân hóa tế bào
• 2.6. Một số yếu tố ảnh hưởng đến nuôi cấy mô tế bào thực vật
• 2.6.1. Vật liệu nuôi cấy
• 3. PHẦN 3: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2.1. Địa điểm nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Nội dung 1: Nghiên cứu ảnh hưởng của một số chất khử trùng đến khả năng vô trùng mẫu rau Sắng
• 3.4.2. Nội dung 2: Nghiên cứu ảnh hưởng của một số chất điều tiết sinh trưởng đến khả năng tái sinh chồi rau Sắng
• 3.5. Xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của một số chất khử trùng đến khả năng vô trùng mẫu rau Sắng
• 4.2. Kết quả nghiên cứu ảnh hưởng của một số chất điều hòa sinh trưởng đến khả năng tái sinh chồi rau Sắng
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Kỹ thuật in vitro và tái sinh giống rau sắng Melientha Suavis

Kỹ thuật in vitro là phương pháp nuôi cấy mô tế bào thực vật trong điều kiện vô trùng, được áp dụng để tái sinh giống cây trồng, đặc biệt là rau sắng Melientha Suavis. Phương pháp này giúp tạo ra số lượng lớn cây giống đồng đều, chất lượng cao trong thời gian ngắn. Nuôi cấy mô là cơ sở khoa học của kỹ thuật này, dựa trên tính toàn năng của tế bào thực vật, cho phép tế bào phát triển thành cây hoàn chỉnh. Thực vật học và công nghệ sinh học là hai lĩnh vực chính hỗ trợ nghiên cứu này.

1.1. Cơ sở khoa học của nuôi cấy mô

Nuôi cấy mô dựa trên nguyên lý tính toàn năng của tế bào thực vật, được Gottlieb Haberlandt đề xuất năm 1902. Mỗi tế bào đều chứa toàn bộ thông tin di truyền và có khả năng phát triển thành cơ thể hoàn chỉnh. Quá trình này bao gồm sự phân hóa và phản phân hóa tế bào, giúp tạo ra các mô chuyên hóa hoặc quay lại trạng thái phân chia. Thực vật học và công nghệ sinh học là nền tảng để hiểu rõ cơ chế này.

1.2. Phương pháp tái sinh giống

Phương pháp tái sinh giống trong kỹ thuật in vitro bao gồm các bước: chọn mẫu cấy, khử trùng, nuôi cấy trong môi trường dinh dưỡng và tái sinh cây. Rau sắng Melientha Suavis được tái sinh từ chồi non, sử dụng các chất điều hòa sinh trưởng như kinetin và BAP. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự kết hợp giữa kinetin và IAA hoặc IBA mang lại hiệu quả cao trong việc tái sinh chồi.

II. Ứng dụng và ý nghĩa của kỹ thuật in vitro

Kỹ thuật in vitro không chỉ giúp tái sinh giống mà còn góp phần cải thiện giống cây trồng, đặc biệt là rau sắng Melientha Suavis. Phương pháp này giúp bảo tồn và nhân giống các loài cây quý hiếm, đồng thời tạo ra nguồn cây giống chất lượng cao phục vụ sản xuất. Nông nghiệp công nghệ cao là lĩnh vực hưởng lợi lớn từ kỹ thuật này, giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm.

2.1. Bảo tồn và nhân giống

Rau sắng Melientha Suavis là loài cây quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng cao. Kỹ thuật in vitro giúp bảo tồn và nhân giống loài cây này bằng cách tạo ra số lượng lớn cây giống đồng đều, chất lượng cao. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc phục hồi và phát triển các loài cây đặc hữu, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

2.2. Ứng dụng trong nông nghiệp công nghệ cao

Nông nghiệp công nghệ cao là lĩnh vực ứng dụng rộng rãi kỹ thuật in vitro. Phương pháp này giúp tạo ra các giống cây trồng có chất lượng cao, kháng bệnh tốt và năng suất cao. Rau sắng Melientha Suavis được nhân giống bằng kỹ thuật này sẽ cung cấp nguồn nguyên liệu dồi dào cho thị trường, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng và xuất khẩu.

III. Thực nghiệm in vitro và kết quả nghiên cứu

Thực nghiệm in vitro được tiến hành để đánh giá hiệu quả của các chất khử trùng và chất điều hòa sinh trưởng trong quá trình tái sinh giống rau sắng Melientha Suavis. Kết quả nghiên cứu cho thấy dung dịch H2O2 5% và HgCl2 0,1% có hiệu quả cao trong việc khử trùng mẫu cấy. Các chất điều hòa sinh trưởng như kinetin và BAP kết hợp với IAA hoặc IBA giúp tăng khả năng tái sinh chồi.

3.1. Ảnh hưởng của chất khử trùng

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả của các chất khử trùng như H2O2, HgCl2 và viên khử trùng Johnson. Kết quả cho thấy dung dịch H2O2 5% và HgCl2 0,1% có tỷ lệ khử trùng cao nhất, đảm bảo mẫu cấy sạch vi khuẩn và nấm. Điều này là bước quan trọng trong quá trình nuôi cấy mô để đạt được kết quả tối ưu.

3.2. Ảnh hưởng của chất điều hòa sinh trưởng

Các chất điều hòa sinh trưởng như kinetin, BAP, IAA và IBA được sử dụng để kích thích tái sinh chồi. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự kết hợp giữa kinetin và IAA hoặc IBA mang lại hiệu quả cao nhất, giúp tăng số lượng chồi và rễ. Điều này khẳng định vai trò quan trọng của các chất điều hòa sinh trưởng trong phương pháp tái sinh giống.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Cây rau Sắng (tên khoa học: Melientha suavis Pierre), hay còn gọi là rau Ngót Rừng, thuộc bộ Đàm Hương (Santalales), là một trong hai loài thuộc chi Melientha phân bố hẹp tại khu vực Đông Dương và Thái Lan. Tại Việt Nam, rau Sắng phân bố tự nhiên chủ yếu ở các vùng núi đá vôi, rừng thưa và thung lũng ven suối tại các tỉnh miền Bắc và miền Trung như Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Phú Thọ (Vườn Quốc gia Xuân Sơn), Hòa Bình, Hà Nội (khu vực rừng Hương Sơn - Mỹ Đức), Ninh Bình (Cúc Phương), kéo dài tới Kon Tum, Gia Lai, Lâm Đồng và Bà Rịa - Vũng Tàu. Cây thuộc dạng gỗ nhỏ, cao 4 - 8 m, lá non mềm có vị ngọt tự nhiên. Theo các dẫn liệu khoa học do tác giả trích dẫn, chồi non và lá rau Sắng sở hữu giá trị dinh dưỡng cao với hàm lượng protit đạt từ 6,5 - 8,2 g/100 g, vượt trội so với nhiều loại rau ăn thông thường, đồng thời cung cấp các acid amin không thay thế (như lysin 0,23 g, methionin 0,19 g, tryptophan 0,08 g, phenylalanin 0,25 g, threonin 0,45 g, valin 0,22 g, leucin 0,26 g, isoleucin 0,23 g), vitamin C (11,5 mg) và caroten (0,6 mg). Về mặt kinh tế, giá rau Sắng thương phẩm trên thị trường đạt khoảng 200.000 đồng/kg đối với cây thân gỗ và khoảng 70.000 đồng/kg đối với cây thân leo; sau 5 năm canh tác thân gỗ có thể đạt thu nhập khoảng 80 triệu đồng/ha.

Tuy nhiên, trong một thời gian dài, cây rau Sắng trong tự nhiên bị khai thác theo phương thức tận thu nghiêm trọng mà không đi kèm các biện pháp bảo tồn, khiến loài này đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng và đã được đưa vào Sách đỏ Việt Nam (2007). Đặc tính sinh học của rau Sắng là cây thân gỗ sinh trưởng chậm, chu kỳ nhân giống tự nhiên kéo dài. Phương pháp nhân giống truyền thống bằng hạt gặp nhiều trở ngại: phải chờ hạt chín theo mùa (tháng 6 - 8), mỗi hạt chỉ phát triển thành một cây con, tỷ lệ nảy mầm và độ đồng đều của cây giống thấp, không đáp ứng kịp thời nhu cầu bảo tồn và mở rộng diện tích trồng thương phẩm. Do đó, việc ứng dụng công nghệ nuôi cấy mô tế bào thực vật (in vitro) được đặt ra nhằm tạo nguồn cây giống sạch bệnh, đồng nhất về mặt di truyền với số lượng lớn trong thời gian ngắn.

Từ thực tiễn trên, tác giả Nguyễn Việt Đức đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp với đề tài: "Nghiên cứu tái sinh giống rau Sắng (Melientha suavis) chất lượng cao bằng kỹ thuật in vitro" tại Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên.

Mục đích nghiên cứu:

• Nghiên cứu ảnh hưởng của một số chất khử trùng đến khả năng vô trùng mẫu và tái sinh cây rau Sắng chất lượng cao bằng kỹ thuật in vitro.

Yêu cầu cụ thể của đề tài được phân định thành 02 nhiệm vụ:

1. Xác định ảnh hưởng của một số chất khử trùng đến khả năng vô trùng mẫu rau Sắng.
2. Xác định được ảnh hưởng của một số chất điều tiết sinh trưởng đến khả năng tái sinh chồi rau Sắng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Giống cây rau Sắng (Melientha suavis) thu thập tại địa bàn tỉnh Thái Nguyên; mẫu cấy sử dụng là các đoạn cành chứa mầm ngủ và mắt ngủ đỉnh sinh trưởng.
• Phạm vi không gian: Phòng thí nghiệm nuôi cấy mô thuộc Bộ môn Công nghệ Tế bào, Viện Khoa học Sự Sống, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Đề tài được triển khai thực hiện từ ngày 01/12/2014 đến ngày 31/05/2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng nội dung nghiên cứu dựa trên các cơ sở lý luận sinh học tế bào thực vật và kỹ thuật vi nhân giống:

• Thuyết tính toàn năng của tế bào thực vật (Cell Totipotency) do Gottlieb Haberlandt khởi xướng năm 1902, khẳng định mỗi tế bào thực vật riêng lẻ đều chứa đựng toàn bộ hệ thống thông tin di truyền của cơ thể và có tiềm năng tái sinh thành một cá thể hoàn chỉnh trong điều kiện môi trường dinh dưỡng và vật lý phù hợp.
• Cơ chế phân hóa tế bào (từ tế bào phôi sinh thành tế bào chuyên hóa) và phản phân hóa tế bào (tế bào chuyên hóa quay trở lại trạng thái phân chia hoạt động như mô phân sinh để phát sinh hình thái mới).
• Mối tương quan điều hòa hình thái của phytohormone: Học thuyết cân bằng giữa Auxin và Cytokinin (Skoog và Miller, 1957; Das, 1958; Nitsch, 1968). Khi tỷ lệ Cytokinin/Auxin cao sẽ kích thích sự hình thành và nhân chồi; ngược lại tỷ lệ Auxin/Cytokinin cao sẽ định hướng tạo rễ; tỷ lệ tương đương thúc đẩy hình thành mô sẹo (callus).
• Khung môi trường nuôi cấy: Khóa luận sử dụng môi trường dinh dưỡng khoáng cơ bản Murashige & Skoog (1962 - ký hiệu MS), kết hợp đường saccharose (nguồn carbon hữu cơ), myo-inositol, chất làm đông agar, điều chỉnh pH trong khoảng 5,6 - 5,8.
• Các chất điều hòa sinh trưởng được khảo nghiệm bao gồm nhóm Cytokinin: Kinetin (6-furfurylaminopurine), BAP (6-benzylaminopurine); và nhóm Auxin: IAA (indole-3-acetic acid), IBA (indole-3-butyric acid).
• Các chất khử trùng bề mặt mẫu cấy: Dung dịch oxy già (H2O2) nồng độ 5%, viên khử trùng Johnson nồng độ 2,5 mg/l (tương đương 2,5 ppm), và dung dịch thăng hoa Thủy ngân clorua (HgCl2) nồng độ 0,1%.

Phương pháp bố trí thí nghiệm và xử lý số liệu:

• Bố trí thí nghiệm: Các thí nghiệm được thiết kế theo khối ngẫu nhiên hoàn toàn (Completely Randomized Design - CRD). Thí nghiệm vô trùng mẫu cấy được lặp lại 3 lần với 20 mẫu cho mỗi lần nhắc lại (tổng số 60 mẫu/công thức). Thí nghiệm tái sinh chồi được lặp lại 3 lần với 15 mẫu cho mỗi lần nhắc lại (tổng số 45 mẫu/công thức).
• Quy trình chuẩn bị mẫu cấy: Cành non cắt bỏ lá, rửa xà phòng dưới vòi nước chảy, xịt cồn đưa vào buồng cấy vô trùng, cắt đoạn chứa mắt ngủ, lắc qua cồn 70 độ từ 30 giây đến 1 phút, tráng nước cất vô trùng 1 - 2 lần trước khi đưa vào các dung dịch hóa chất khử trùng thí nghiệm, cuối cùng tráng lại 4 - 5 lần bằng nước cất vô trùng rồi cấy vào môi trường MS.
• Thu thập chỉ tiêu: Đánh giá tỷ lệ mẫu sạch (%), tỷ lệ mẫu nhiễm (%), tỷ lệ mẫu chết do hóa chất (%) sau 20 ngày nuôi cấy; theo dõi tỷ lệ mẫu bật chồi (%), hệ số bật chồi (lần) và phẩm chất chồi sau 60 ngày nuôi cấy.
• Xử lý số liệu: Dữ liệu thực nghiệm được tính toán giá trị trung bình trên Microsoft Excel và phân tích phương sai, so sánh sai khác giữa các công thức bằng phần mềm thống kê chuyên ngành IRISTAT 4.0 dựa trên phép thử sai khác có ý nghĩa nhỏ nhất (Least Significant Difference - LSD) ở mức xác suất tin cậy 95% (p = 0,05) cùng hệ số biến động (CV%).

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ giá trị thực tiễn của cây rau Sắng: một loại rau rừng đặc sản có hàm lượng dinh dưỡng và acid amin cao, công dụng dược liệu tốt cho tiêu hóa, nhưng đang bị suy giảm nghiêm trọng trong tự nhiên do tập quán khai thác kiệt quệ. Đặt trong bối cảnh các phương pháp nhân giống hữu tính truyền thống bằng hạt bị hạn chế bởi tốc độ sinh trưởng chậm và tính không đồng đều, khóa luận xác định việc xây dựng quy trình vi nhân giống in vitro là hướng đi tất yếu. Phần này làm rõ mục đích, 02 yêu cầu nghiên cứu cụ thể, chỉ rõ ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung tài liệu kỹ thuật nuôi cấy mô cho nhóm cây dược liệu thân gỗ bản địa, và ý nghĩa thực tiễn phục vụ công tác bảo tồn, cung cấp cây giống đồng nhất cho sản xuất nông lâm nghiệp.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Tác giả hệ thống hóa các tư liệu khoa học liên quan đến đối tượng nghiên cứu và kỹ thuật nuôi cấy mô tế bào thực vật:

• Đặc điểm thực vật học, sinh thái và phân loại học của chi Melientha: Rau Sắng có hai dạng sinh trưởng thân gỗ và thân leo; mô tả chi tiết hình thái thân, vỏ, cấu tạo lá, hoa đơn tính/tạp tính, cấu trúc cụm hoa chuỳ dài 13 cm, mùa hoa tháng 3 - 4 và quả chín tháng 6 - 8 dạng quả hạch hóa gỗ chuyển từ xanh bạc sang vàng tươi.
• Dẫn liệu về thành phần hóa học, dinh dưỡng và giá trị y học cổ truyền (Đỗ Tất Lợi, 2004; Sách đỏ Việt Nam, 2007; Naomi Walston & David Ashwell, 2008; Montra Chairat, 2009 về hoạt chất flavonoid trong rễ).
• Điểm luận tình hình nghiên cứu cây rau Sắng trong nước (Dự án khôi phục giống tại Hương Sơn của Sở Nông nghiệp và PTNT Hà Nội năm 2011; mô hình trồng tại Ba Sao và Thanh Liêm - Hà Nam với diện tích 45.180 m2; luận văn Thạc sĩ Nông nghiệp của Vũ Văn Trung năm 2013 về giâm hom thân leo xử lý GA3 100 ppm cho tỷ lệ xuất vườn 73,67%) và tài liệu quốc tế (các nghiên cứu thực vật học ở Vân Nam, Ấn Độ, Vườn thực vật Hoàng gia Anh).
• Lý luận kỹ thuật nuôi cấy mô: Phân tích cơ sở sinh học (tính toàn năng, phân hóa và phản phân hóa tế bào), vai trò của môi trường dinh dưỡng (khoáng đa lượng N, P, K, Ca, Mg, S; khoáng vi lượng Fe-NaEDTA, Mn, B, Mo; nguồn carbon; vitamin nhóm B; myo-inositol; than hoạt tính; agar; pH), vai trò của các nhóm phytohormone (Auxin, Cytokinin, Gibberellin) cùng các rào cản kỹ thuật thường gặp trong nuôi cấy in vitro gồm biến dị di truyền, nhiễm tạp vi sinh vật và hiện tượng hóa thủy tinh thể (vitrification).

Phần 3: Vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết về xuất xứ vật liệu thực vật (nguồn mầm ngủ cây rau Sắng tại Thái Nguyên), hóa chất tinh khiết và trang thiết bị phòng thí nghiệm (cân phân tích, nồi hấp tiệt trùng, tủ sấy, tủ cấy vô trùng Laminar Air Flow). Phần này mô tả thiết kế chi tiết của 07 thí nghiệm cụ thể:

• Nhóm thí nghiệm khử trùng bề mặt mẫu (Thí nghiệm 1, 2, 3): Khảo sát ảnh hưởng của thời gian khử trùng (0, 5, 10, 15, 20 phút) đối với 3 loại hóa chất: H2O2 5%, viên khử trùng Johnson 2,5 mg/l và HgCl2 0,1%.
• Nhóm thí nghiệm tái sinh chồi đơn yếu tố (Thí nghiệm 4, 5): Đánh giá nồng độ Kinetin (0; 0,5; 1,0; 1,5; 2,0 mg/l) và nồng độ BAP (0; 0,5; 1,0; 1,5; 2,0 mg/l) bổ sung trên nền môi trường MS cơ sở có 30 g/l saccharose, 6 g/l agar, 0,1 g/l myo-inositol, pH 5,6 - 5,8.
• Nhóm thí nghiệm kết hợp phytohormone (Thí nghiệm 6, 7): Sử dụng nồng độ Cytokinin tối ưu từ các thí nghiệm trước kết hợp với IAA (0; 0,1; 0,2; 0,3; 0,4 mg/l) hoặc IBA (0; 0,1; 0,2; 0,3; 0,4 mg/l).
• Mô tả công thức tính toán tỷ lệ phần trăm mẫu sạch, mẫu nhiễm, mẫu chết do hóa chất, tỷ lệ bật chồi, hệ số bật chồi và phương pháp phân tích thống kê trên IRISTAT 4.0.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu

Phần này phản ánh toàn bộ số liệu thu thập qua 07 thí nghiệm, kèm đồ thị biểu diễn và phân tích thống kê:

• Khảo nghiệm khử trùng mẫu bằng H2O2 5%: Thời gian xử lý 15 phút đạt tỷ lệ mẫu sạch cao nhất (53,33%), tỷ lệ chết 23,33%; khi kéo dài lên 20 phút, tỷ lệ sạch giảm xuống 40,00% do tỷ lệ mô chết tăng mạnh lên 48,33%.
• Khảo nghiệm khử trùng bằng viên Johnson 2,5 mg/l: Hiệu quả khử trùng nhìn chung không cao, công thức xử lý 15 phút đạt tỷ lệ mẫu sạch cao nhất nhưng chỉ đạt 31,67%, trong khi tỷ lệ nhiễm vẫn ở mức 38,33% và tỷ lệ chết 30,00%, chứng minh hoạt tính diệt khuẩn/nấm của viên Johnson quá yếu đối với mô rau Sắng tự nhiên.
• Khảo nghiệm khử trùng bằng HgCl2 0,1%: Xử lý trong thời gian 10 phút mang lại kết quả vượt trội với tỷ lệ mẫu sạch đạt 65,00%, tỷ lệ nhiễm 30,00% và tỷ lệ mẫu chết rất thấp (5,00%).
• Khảo nghiệm tái sinh chồi bằng Kinetin: Bổ sung Kinetin kích thích sự bật chồi rõ rệt so với đối chứng không bổ sung (chỉ đạt 42,22% chồi gầy yếu). Ở nồng độ Kinetin 1,0 mg/l, tỷ lệ bật chồi đạt đỉnh 93,33%, hệ số bật chồi đạt 3,00 lần, chồi phát triển khỏe, mập và xanh đậm. Nồng độ tăng lên 1,5 - 2,0 mg/l làm giảm tỷ lệ nảy chồi xuống còn 88,89% và 62,22%.
• Khảo nghiệm tái sinh chồi bằng BAP: Nồng độ BAP 1,5 mg/l cho kết quả tốt nhất trong thang nồng độ khảo sát (tỷ lệ bật chồi 88,89%, hệ số 2,02 lần), tuy nhiên hiệu quả này vẫn thấp hơn rõ rệt so với công thức sử dụng Kinetin 1,0 mg/l. Do đó Kinetin 1,0 mg/l được lựa chọn làm công thức nền (CT*) cho các thí nghiệm tiếp theo.
• Khảo nghiệm kết hợp Kinetin 1,0 mg/l với Auxin (IAA hoặc IBA): Việc bổ sung thêm IAA hoặc IBA ở các nồng độ từ 0,1 đến 0,4 mg/l không mang lại hiệu ứng cộng hưởng tích cực. Ngược lại, nồng độ Auxin càng tăng thì tỷ lệ bật chồi và hệ số nhân chồi càng sụt giảm nghiêm trọng (khi kết hợp IAA 0,4 mg/l, tỷ lệ bật chồi giảm còn 37,78%, hệ số 1,22 lần; khi kết hợp IBA 0,4 mg/l, tỷ lệ bật chồi giảm còn 42,22%, hệ số 1,07 lần), phẩm chất chồi chuyển sang dạng mảnh và sinh trưởng kém hơn so với đối chứng chỉ dùng Kinetin 1,0 mg/l.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tác giả đúc kết các thông số kỹ thuật tối ưu đã xác lập được từ thực nghiệm và đề xuất các định hướng nghiên cứu tiếp theo để hoàn thiện quy trình công nghệ.

Kết quả và đóng góp

Số liệu thực nghiệm tổng hợp

Các kết quả thực nghiệm sau 20 ngày theo dõi khử trùng mẫu (quy mô 60 mẫu/công thức) và sau 60 ngày theo dõi tái sinh chồi (quy mô 45 mẫu/công thức) được tổng hợp chi tiết trong các bảng số liệu sau:

Bảng 1: So sánh hiệu quả vô trùng mẫu cành rau Sắng giữa các chất khử trùng ở các công thức tối ưu (sau 20 ngày)

Loại hóa chất khử trùng	Nồng độ	Thời gian xử lý (phút)	Tỷ lệ mẫu sạch (%)	Tỷ lệ mẫu nhiễm (%)	Tỷ lệ mẫu chết do hóa chất (%)	LSD0,05	CV (%)
Đối chứng (không xử lý)	0	0	0,00	100,00	0,00	-	-
H2O2	5%	15	53,33*	23,33	23,33	3,65	6,8
Viên Johnson	2,5 mg/l	15	31,67*	38,33	30,00	3,22	9,7
HgCl2	0,1%	10	65,00*	30,00	5,00	3,44	5,8

(Ghi chú: * Sai khác có ý nghĩa thống kê ở độ tin cậy 95% so với đối chứng).

Bảng 2: Ảnh hưởng của nồng độ Kinetin và BAP đến khả năng tái sinh chồi rau Sắng (sau 60 ngày)

Phytohormone khảo nghiệm	Nồng độ (mg/l)	Số mẫu theo dõi	Tỷ lệ mẫu bật chồi (%)	Hệ số bật chồi (lần)	Phẩm chất chồi
Đối chứng (MS cơ bản)	0,0	45	42,22	0,78 - 0,80	(+) Chồi gầy, xanh nhạt, yếu
Kinetin	0,5	45	82,22*	1,40*	(++) Chồi gầy, xanh đậm, khỏe
Kinetin	1,0	45	93,33*	3,00*	(+++) Chồi mập, xanh đậm, khỏe
Kinetin	1,5	45	88,89*	1,80*	(+++) Chồi mập, xanh đậm, khỏe
Kinetin	2,0	45	62,22*	1,53*	(+++) Chồi mập, xanh đậm, khỏe
BAP	0,5	45	62,22*	1,40 (ns)	(++) Chồi gầy, xanh đậm, khỏe
BAP	1,0	45	75,56*	1,53 (ns)	(+++) Chồi mập, xanh đậm, khỏe
BAP	1,5	45	88,89*	2,02*	(+++) Chồi mập, xanh đậm, khỏe
BAP	2,0	45	51,11*	1,78*	(+++) Chồi mập, xanh đậm, khỏe

(Ghi chú: LSD0,05 đối với Kinetin: tỷ lệ bật chồi = 5,84, hệ số = 0,12; LSD0,05 đối với BAP: tỷ lệ bật chồi = 5,84, hệ số = 0,97).

Bảng 3: Ảnh hưởng của việc phối hợp Kinetin 1,0 mg/l với Auxin (IAA, IBA) đến tái sinh chồi (sau 60 ngày)

Công thức phối hợp	Nồng độ Auxin (mg/l)	Tỷ lệ mẫu bật chồi (%)	Hệ số bật chồi (lần)	Phẩm chất chồi
Kinetin 1,0 mg/l (ĐC)	0,0	93,29 - 93,30	2,98 - 3,02	(+++) Chồi mập, xanh đậm, khỏe
Kinetin 1,0 + IAA	0,1	88,89 (ns)	1,84*	(++) Chồi gầy, xanh đậm, khỏe
Kinetin 1,0 + IAA	0,2	68,89*	1,40*	(++) Chồi gầy, xanh đậm, khỏe
Kinetin 1,0 + IAA	0,3	51,11*	1,51*	(++) Chồi gầy, xanh đậm, khỏe
Kinetin 1,0 + IAA	0,4	37,78*	1,22*	(++) Chồi gầy, xanh đậm, khỏe
Kinetin 1,0 + IBA	0,1	84,44*	2,04*	(+++) Chồi mập, xanh đậm, khỏe
Kinetin 1,0 + IBA	0,2	68,89*	1,71*	(++) Chồi gầy, xanh đậm, khỏe
Kinetin 1,0 + IBA	0,3	57,78*	1,44*	(++) Chồi gầy, xanh đậm, khỏe
Kinetin 1,0 + IBA	0,4	42,22*	1,07*	(++) Chồi gầy, xanh đậm, khỏe

Giải pháp và kiến nghị kỹ thuật của tác giả

1. Xử lý mẫu cành rau Sắng bằng dung dịch HgCl2 0,1% trong thời gian 10 phút sau khi đã xử lý sơ bộ bằng xà phòng và nhúng cồn 70 độ từ 30 giây đến 1 phút. Đây là công thức khử trùng tối ưu nhất, hạn chế tối đa nguy cơ độc tế bào làm chết mẫu mô.
2. Ứng dụng môi trường nhân chồi cơ bản gồm: khoáng MS bổ sung 30 g/l saccharose, 6 g/l agar, 0,1 g/l myo-inositol, pH 5,6 - 5,8 kết hợp duy nhất chất điều tiết sinh trưởng Kinetin ở nồng độ 1,0 mg/l.
3. Không phối hợp các chất thuộc nhóm Auxin (IAA, IBA) vào môi trường ở giai đoạn cảm ứng tái sinh chồi vì sự hiện diện của Auxin gây ức chế quá trình bật chồi và làm giảm hệ số nhân chồi của mẫu cấy rau Sắng.

Đóng góp của đề tài

Khóa luận đã bổ sung các dẫn liệu thực nghiệm cụ thể về nồng độ và thời gian xử lý các chất khử trùng cũng như định lượng tác động của hai loại Cytokinin (Kinetin, BAP) đối với cây rau Sắng - một đối tượng thực vật thân gỗ có nồng độ chất thứ sinh cao, mầm bệnh ngoại sinh phức tạp và rất khó nhân giống in vitro. Kết quả này tạo tiền đề khoa học thực chứng để xây dựng hoàn chỉnh quy trình công nghệ vi nhân giống phục vụ bảo tồn và phát triển nguồn gen cây rau Sắng bản địa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận phản ánh một số điểm giới hạn xuất phát từ phạm vi nghiên cứu và thời gian thực hiện đề tài:

• Nghiên cứu mới dừng lại ở hai mắt xích đầu tiên của quy trình vi nhân giống: giai đoạn vô trùng mẫu khởi đầu và giai đoạn cảm ứng bật chồi (tái sinh chồi in vitro). Tác giả chưa triển khai các giai đoạn tiếp theo gồm: giai đoạn nhân nhanh chồi qua các thế hệ cấy chuyền, giai đoạn cảm ứng ra rễ (in vitro rooting) để tạo cây hoàn chỉnh, và giai đoạn thuần hóa cây con ra ngôi ngoài vườn ươm (ex vitro).
• Nguồn mẫu cấy thu thập chỉ giới hạn trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, chưa đối chiếu so sánh phản ứng tái sinh giữa các xuất xứ địa lý khác nhau của loài Melientha suavis (như Hương Sơn - Hà Nội, Cúc Phương - Ninh Bình hay vùng núi đá vôi miền Trung).
• Chưa khảo sát phối hợp các chất khử trùng với nhau hoặc khảo sát các chất thuộc nhóm Cytokinin thế hệ mới (như TDZ - thidiazuron hay zeatin) nhằm tìm kiếm khả năng nâng cao hệ số nhân chồi vượt trên mức 3,00 lần.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất:

• Tiếp tục nghiên cứu bổ sung các công thức kích thích ra rễ cho chồi rau Sắng in vitro bằng cách sử dụng các auxin sinh rễ (NAA, IBA) ở các nồng độ và phương thức xử lý thích hợp.
• Nghiên cứu xác định giá thể (đất, cát, xơ dừa, trấu hun...), độ ẩm, ánh sáng và chế độ dinh dưỡng phục vụ giai đoạn đưa cây con từ ống nghiệm ra thích nghi ngoài điều kiện vườn ươm tự nhiên.
• Hoàn thiện trọn vẹn quy trình công nghệ vi nhân giống cây rau Sắng đạt tiêu chuẩn phục vụ sản xuất cây giống quy mô công nghiệp.

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận là tài liệu học thuật có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Công nghệ sinh học, Nông học, Sinh học thực nghiệm và Quản lý tài nguyên rừng quan tâm đến kỹ thuật nuôi cấy mô tế bào thực vật, đặc biệt là nhóm cây gỗ rừng khó tái sinh hoặc cây dược liệu đặc hữu.
• Kỹ thuật viên tại các phòng thí nghiệm nuôi cấy mô: Cung cấp trực tiếp các thông số kỹ thuật đã được kiểm chứng bằng phân tích phương sai (LSD và CV%) về nồng độ hóa chất khử trùng (HgCl2 0,1% trong 10 phút) và môi trường tái sinh chồi (MS + 1,0 mg/l Kinetin), giúp rút ngắn thời gian thử sai khi xây dựng quy trình vô trùng cho các loài cây thân gỗ hoang dại tương tự.
• Các dự án và cơ sở bảo tồn nguồn gen thực vật bản địa quý hiếm đang triển khai chương trình nhân giống khôi phục các loài cây có tên trong Sách đỏ Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Chất khử trùng nào mang lại hiệu quả tạo mẫu sạch tốt nhất cho mầm ngủ cây rau Sắng và tại sao viên khử trùng Johnson không được lựa chọn?
Dung dịch HgCl2 nồng độ 0,1% với thời gian khử trùng 10 phút mang lại hiệu quả tốt nhất, đạt tỷ lệ mẫu sạch 65,00%, tỷ lệ nhiễm 30,00% và tỷ lệ mẫu chết do hóa chất chỉ 5,00% (sau 20 ngày nuôi cấy). Ngược lại, viên khử trùng Johnson (2,5 mg/l) có hoạt tính diệt khuẩn và nấm yếu trên mẫu mô thân gỗ tự nhiên, công thức tốt nhất của viên Johnson (15 phút) chỉ đạt tỷ lệ mẫu sạch 31,67%, trong khi tỷ lệ mẫu nhiễm vẫn rất cao (38,33%) và tỷ lệ chết lên tới 30,00%, do đó không đáp ứng yêu cầu tạo mẫu sạch in vitro.

2. Giữa Kinetin và BAP, chất nào kích thích tái sinh chồi rau Sắng tốt hơn và nồng độ tối ưu là bao nhiêu?
Kinetin cho hiệu quả tái sinh chồi vượt trội hơn so với BAP. Ở nồng độ tối ưu 1,0 mg/l Kinetin, tỷ lệ mẫu bật chồi đạt 93,33%, hệ số bật chồi đạt 3,00 lần và chồi sinh trưởng mập, xanh đậm, khỏe mạnh sau 60 ngày nuôi cấy. Trong khi đó, nồng độ tối ưu của BAP là 1,5 mg/l chỉ cho tỷ lệ bật chồi đạt 88,89% và hệ số bật chồi đạt 2,02 lần.

3. Tác động của việc phối hợp thêm Auxin (IAA hoặc IBA) vào môi trường chứa Kinetin 1,0 mg/l diễn ra như thế nào?
Việc bổ sung thêm Auxin (IAA hoặc IBA) ở các nồng độ từ 0,1 đến 0,4 mg/l vào môi trường chứa Kinetin 1,0 mg/l đều làm giảm sút nghiêm trọng khả năng tái sinh chồi của rau Sắng. Cụ thể, khi tăng nồng độ IAA từ 0,1 lên 0,4 mg/l, tỷ lệ bật chồi giảm dần từ 88,89% xuống 37,78% và hệ số nhân chồi giảm từ 1,84 xuống 1,22 lần. Tương tự, khi tăng nồng độ IBA từ 0,1 lên 0,4 mg/l, tỷ lệ bật chồi giảm từ 84,44% xuống 42,22% và hệ số nhân chồi giảm từ 2,04 xuống 1,07 lần, đồng thời chất lượng chồi kém hơn so với công thức đối chứng chỉ sử dụng Kinetin 1,0 mg/l đơn độc.

4. Môi trường cơ sở và các điều kiện vật lý nuôi cấy chồi rau Sắng được tác giả thiết lập như thế nào?
Môi trường cơ sở được sử dụng là môi trường khoáng MS (Murashige & Skoog, 1962) bổ sung 30 g/l đường saccharose, 6 g/l agar, 0,1 g/l myo-inositol, pH điều chỉnh ở mức 5,6 - 5,8. Điều kiện phòng nuôi cấy duy trì nhiệt độ ổn định 25 ± 2 độ C, cường độ chiếu sáng 2000 - 3000 lux từ hệ thống đèn huỳnh quang đặt cách bình nuôi cấy 20 - 25 cm, thời gian chiếu sáng duy trì từ 12 - 18 giờ/ngày.

5. Cơ sở dữ liệu và công cụ thống kê nào được sử dụng để khẳng định độ tin cậy của các kết quả nghiên cứu?
Toàn bộ các thí nghiệm được bố trí theo kiểu ngẫu nhiên hoàn toàn (CRD) với 3 lần nhắc lại. Số liệu thu thập được tính toán trung bình trên phần mềm Microsoft Excel và xử lý phân tích phương sai trên chương trình thống kê sinh học IRISTAT 4.0. Độ tin cậy của kết quả được xác định thông qua chỉ số sai khác có ý nghĩa nhỏ nhất ở mức xác suất 95% (LSD0,05 đạt từ 3,22 đến 3,65 đối với thí nghiệm vô trùng mẫu; LSD0,05 đạt từ 5,84 đến 6,69 đối với thí nghiệm bật chồi) cùng hệ số biến động CV% luôn duy trì ở mức thấp (từ 2,8% đến 9,7%).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Nguyễn Việt Đức đã giải quyết trọn vẹn 02 nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, xác lập các thông số kỹ thuật cốt lõi cho giai đoạn khử trùng và tái sinh chồi giống rau Sắng (Melientha suavis) bằng kỹ thuật in vitro. Kết quả thực nghiệm khẳng định việc xử lý mầm ngủ bằng dung dịch HgCl2 0,1% trong thời gian 10 phút mang lại hiệu quả vô trùng cao nhất với tỷ lệ mẫu sạch đạt 65,00% và tỷ lệ chết chỉ 5,00%. Trên nền môi trường MS bổ sung 1,0 mg/l Kinetin, khả năng tái sinh chồi đạt tối ưu với tỷ lệ bật chồi 93,33%, hệ số nhân chồi đạt 3,00 lần và chất lượng chồi phát triển khỏe mạnh mà không cần phối hợp thêm các chất kích thích sinh trưởng thuộc nhóm Auxin. Toàn bộ dẫn liệu trong khóa luận đóng vai trò là cơ sở khoa học thực chứng quan trọng, góp phần phục vụ công tác bảo tồn nguồn gen thực vật nguy cấp và định hướng xây dựng quy trình nhân giống vô tính quy mô lớn cho loài rau đặc sản này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rau Sắng hay còn gọi là rau Ngót Rừng có tên khoa học Melientha suavis thuộc bộ Đàm Hƣơng là một trong hai loài duy nhất của chi Melientha có sự phân bố không rộng ở Đông Dƣơng và Thái Lan. Rau Sắng thuộc loại cây gỗ nhỏ, cao 4 - 8 m, nhẵn ở tất cả các phần. Vỏ cây dày, màu xám nhạt và hoá bẩn, mềm, nứt dọc thành những răng sâu. Gỗ trắng cành và lá non màu lục, rũ xuống, mềm, dễ nứt, có vị ngọt của mì chính.

Cây mọc nhiều trong các khu rừng thƣa, thung lũng, chân và đất núi đá vôi, có khi ven các con suối. Ở Việt Nam rau Sắng mọc nhiều ở Lài Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn (Hữu Lũng), Quảng Ninh, Bắc Thái, Hà Bắc, Vĩnh Phú, Hà Tây (Mỹ Đức: Chùa Hƣơng), Ninh Bình (Cúc Phƣơng), Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Nam-Đà Nẵng, Kontum, Gia Lai, Lâm Đồng, Sông Bé, Bà Rịa Vũng Tàu (núi Đinh Gân Bà Rịa (Sách đỏ Việt nam, 2007) [18]. Rau Sắng có nhiều công dụng: Giải nhiệt, giải độc, lợi tiểu, nhuận tràng, bổ huyết…. Lá, chồi non của cây Sắng có hàm lƣợng protit và acid amin cao hơn hẳn các loại rau khác.

Trong 100g rau Sắng có khoảng 6,5 - 8,2g protit, 0,23g lysin, 0,19g methionin, 0,08g tryptophan, 0,25g phenylanalin, 0,45g treonin, 0,22g valin, 0,26g leucin và 0,23g isoleucin, 11,5 mg vitamin C, 0,6mg caroten,.gấp nhiều lần rau ngót thƣờng và đậu ván. Bởi vậy, đây là loại rau nấu canh ăn rất ngọt nƣớc. Vì dinh dƣỡng rất cao, ngon ngọt đậm đà, rau Sắng ăn rất bổ cho những phụ nữ mới sinh và ngƣời mới ốm dậy, nó còn đƣợc coi là một vị thuốc chữa bệnh đƣờng ruột rất tốt vì trong rau Sắng có chứa rất nhiều chất xơ ngăn ngừa táo bón, tăng khẳ năng hấp thụ chất béo và thải ra ngoài giúp đào thải mỡ thừa, giúp bạn e 2 giảm cân hiệu quả lại an toàn cho sức khỏe, đặc biệt phụ nữ cho con bú (Đỗ Tất Lợi, 2004) [6]. Trƣớc kia cây rau Sắng chỉ mọc hoang dã và bị ngƣời dân khai thác kiểu tận thu mà không có bảo tồn, chăm sóc, phát triển nên là một trong những loại cây có nguy cơ tuyệt chủng cao, đƣợc đƣa vào Sách đỏ Việt Nam.

Để khôi phục và phát triển cây rau Sắng, năm 2011, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hà Nội đã phê duyệt dự án "Khôi phục, cải tạo và phát triển một số cây đặc sản quý hiếm, đặc hữu tại rừng đặc dụng Hƣơng Sơn" trong đó có cây rau Sắng, đƣợc triển khai trong ba năm (Sách đỏ Việt Nam, 2007) [18]. Do đặc thù cây thân gỗ nên thời gian sinh trƣởng và phát triển của cây rau Sắng khá dài và chậm. Với cách làm nhân giống thông thƣờng là sử dụng hạt đã chín đem ƣơm nảy mầm ra bầu và xuống đất sẽ mất thời gian khá lâu. Không những thế ta cần phải chờ và thu hạt chín, đồng thời mỗi hạt chỉ cho 1 cây.

Mặt khác, cây con khi lên sẽ không đảm bảo đƣợc tính đồng đều. Vì vậy muốn có một số lƣợng cây con nhiều trong thời gian ngắn bằng phƣơng pháp ƣơm truyền thống là rất khó. Bên cạnh đó hiện nay nhân giống bằng phƣơng pháp nuôi cấy mô đang rất thành công, cho kết quả cao cả về số lƣợng, chất lƣợng và hiệu quả kinh tế, làm sạch bệnh virut để phục tráng những giống thoái hóa và góp phần làm phong phú vật liệu di truyền cho công tác chọn tạo giống. Sản phẩm cho ra những cây giống khỏe mạnh, đồng đều về chất lƣợng và mang nhƣng đặc tính mong muốn (Trần Thị Lệ và cs, 2008) [4].

Qua phân tích và đánh giá từ thực tế để đáp ứng nhu cầu từ thị trƣờng chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu kỹ thuật tái sinh giống rau Sắng (Melientha suavis) chất lượng cao bằng kỹ thuật in vitro”. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu ảnh hƣởng của một số chất khử trùng đến khả năng vô trùng mẫu và tái sinh cây rau Sắng chất lƣợng cao bằng kĩ thuật in vitro. Yêu cầu đề tài - Xác định ảnh hƣởng của một số chất khử trùng đến khả năng vô trùng mẫu rau Sắng. - Xác định đƣợc ảnh hƣởng của một số chất điều tiết sinh trƣởng đến khả năng tái sinh chồi rau Sắng.

Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiến của đề tài 1. Ý nghĩa khoa học Quá trình nghiên cứu sẽ đƣa ra đƣợc một số kĩ thuật góp phần xây dựng và hoàn thiện tái sinh giống rau Sắng bằng kĩ thuật in vitro. Từ đó đánh giá đƣợc ảnh hƣởng của một số chất điều tiết sinh trƣởng đến kĩ thuật tái sinh giống rau Sắng bằng phƣơng pháp in vitro. Kết quả nghiên cứu góp phần phát triển việc nghiên cứu kĩ thuật nhân giống in vitro cây dƣợc liệu nói chung.

Ý nghĩa thực tiễn. Từ các kết quả nghiên cứu bổ sung nguồn tài liệu tham khảo phục vụ cho các nghiên cứu, giảng dạy và kĩ thuật tái sinh giống rau Sắng có chất lƣợng cao bằng phƣơng pháp in vitro. Góp phần bảo tồn và nhân giống rau Sắng, tạo ra một số lƣợng cây giống lớn, đồng đều có chất lƣợng cao cung cấp cho sản xuất và thị trƣờng tiêu dùng. e 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.

Giới thiệu chung về cây rau Sắng 2. Đặc điểm của cây rau Sắng Rau Sắng thuộc loại cây gỗ nhỏ, cao 4 - 8 m, nhẵn ở tất cả các phần. Vỏ cây dày, màu xám nhạt và hoá bẩn, mềm, nứt dọc thành những răng sâu. Gỗ trắng cành và lá non màu lục, rũ xuống, mềm, dễ nứt, có vị ngọt cuả mì chính.

Lá có phiến hình mác, nhẵn bóng, dày, dài 7 - 12cm, rộng 3-6 cm; gốc và đầu lá tù, gân bậc hai có 4 - 5 đôi không rõ ở hai mặt, mép lá nguyên, cuống lá dài 1 - 2mm. Cụm hoa chùy hoặc bông kép, dài 13cm, mọc dày đặc trên thân và cành già. Hoa hình cầu, cao 2mm, tạp tính, rất thơm, dài nhỏ, hơi nạc, không có thùy rõ ràng (Sách đỏ Việt Nam, 2007) [18], (Trần Minh Hợi và cs, 2008) [1]. Tràng gồm 4 - 5 phiến hình mác, hợp với nửa dƣới.

Nhị 4 - 5, mọc đối với thùy tràng và ngắn hơn. Chỉ nhị rất ngắn, đính trên sống tràng. Bao phân hình bầu dục, lõm ở đầu, dài 1,5mm. Đĩa của hoa đực gồm 4 - 5 tuyến, mọc xen với cánh hoa, nạc, hình nêm.

Nhụy lép hình trứng, không có núm rõ ràng. Ở hoa cái, tuyến đĩa hình trứng ngƣợc, dẹt, ngắn hơn bầu. Bầu 1 ô, gân hình cầu, nhỏ, không có cuống, đƣờng kính 2mm, vòi không có núm, hình khôi nạc, hơi chia thùy, quả hạch, hóa gỗ, hình thuôn hay hình trứng, dài 2,5cm, đƣờng 1,3-1,5cm, màu lục nhạt, nhẵn, vị ngọt, hơi ngứa. Quả hình thái giống quả nhót, khi còn non và xanh quả có màu xanh bạc, khi chính quả có màu vàng tƣơi.

Hoa nở tập trung vào tháng 3-4 sau đó kết quả và chín vào tháng 6-8 hằng năm (Trần Minh Hợi và cs, 2008) [1]. Phân bố - Là cây nhỏ, thân bụi, loại thảo dạng gỗ nhỡ ƣa ẩm, đất tơi xốp giàu dinh dƣỡng, mọc tự nhiên ở khu vực rừng núi đá vôi, ven suối Đông Dƣơng và Thái Lan, ở Việt Nam phân bố chủ yếu ở các tỉnh phía bắc Việt Nam e 5 nhƣ Hà tây (chùa Hƣơng-Mỹ đức), Cao Bằng, Hoà Bình, Phú Thọ (vƣờn Quốc Gia Xuân Sơn). Tên thƣờng gọi là cây rau Sắng hoặc cây Mì chính, Tắc Sắng. Phân loại - Rau Sắng có tên khoa học Melientha suavis thuộc bộ Đàm Hƣơng là một trong hai loài duy nhất của chi Melientha chia thành 2 loại: Thân gỗ và thân dây leo.

suavis Họ rau Sắng có 29 chi với khoảng 600-900 loài khác nhau (Hoàng Thị Sản, 2006) [8]. Giá trị của cây rau Sắng 2. Giá trị dinh dưỡng - Rau Sắng có nhiều công dụng: Giải nhiệt, giải độc, lợi tiểu, nhuận tràng, bổ huyết… Lá, chồi non của cây Sắng trông xanh thẫm, óng ả, mỡ màng, có hàm lƣợng protit và acid amin cao hơn hẳn các loại rau khác. Trong 100g rau Sắng có khoảng 6,5 - 8,2g protit, 0,23g lysin, 0,19g methionin, 0,08g tryptophan, 0,25g phenylanalin, 0,45g treonin, 0,22g valin, 0,26g leucin và 0,23g isoleucin, 11,5 mg vitamin C, 0,6 mg caroten v.v…gấp nhiều lần rau ngót thƣờng và đậu ván.

Bởi vậy, đây là loại rau nấu canh ăn rất ngọt nƣớc. Vì dinh dƣỡng rất cao, ngon ngọt đậm đà, rau Sắng ăn rất bổ cho những phụ nữ mới sinh và ngƣời mới ốm dậy (Đỗ Tát Lợi, 2004) [6]. Giá trị kinh tế Rau Sắng có giá trị dinh dƣỡng cao với thời gian trồng và thu hoạch nhanh. Đặc biệt có thể trồng một lần mà thu hoạch cả đời.

Thời gian bắt đầu đƣợc thu hoạch là từ 2-3 năm từ khi trồng, tập trung vào tháng 3,4 hàng năm, đến tháng 6 thụ hoạch quả chín (Vũ Văn Trung, 2013) [13]. Giá rau Sắng trên thị trƣờng bây giờ có giá vào khoảng 200.000 đồng/kg (đối với cây thân gỗ) và 70. Trồng cây rau Sắng không yêu cầu quá cao về mặt kĩ thuật và ít công chăm sóc do cây thuộc giống tự nhiên vì thế sẽ tiết kiệm chi phí tăng hiệu quả kinh tế tối đa. Theo tính toán, 1ha rau Sắng thân leo sau năm thứ 2 cho thu hoạch bình quân khoảng 61 triệu đồng/ha; sau 5 năm đối với cây thân gỗ cho thu nhập khoảng 80 triệu đồng/ ha (Trần Minh Hợi và cs, 2008) [1].

Giá trị dược liệu - Rau Sắng đƣợc coi là một vị thuốc chữa bệnh đƣờng ruột rất tốt vì trong rau Sắng có chứa rất nhiều chất xơ ngăn ngừa táo bón, tăng khẳ năng hấp thụ chất béo và thải ra ngoài giúp đào thải mỡ thừa, giúp bạn giảm cân hiệu quả lại an toàn cho sức khỏe, đặc biệt phụ nữ cho con bú (Đỗ Tất Lợi, 2004) [6]. - Ngoài ra nó còn chứa một lƣợng lớn các axit amin không thể thay thế, có vai trò rất lớn trong quá trình sinh tổng hợp protein của cơ thể nhƣ: Lisin, methyonin, triptophan, phenilalanin, treonin, valin, leuxin, iso leuxin… Rễ đƣợc sử dụng chữa sán (Đỗ Tất Lợi, 2004) [6]. Tình hình nghiên cứu cây rau Sắng ở trong nƣớc và trên thế giới 2. Tình hình nghiên cứu trong nước Trƣớc kia cây sắng chỉ mọc hoang dã và bị ngƣời dân khai thác kiểu tận thu mà không có bảo tồn, chăm sóc, phát triển nên là một trong những loại cây có nguy cơ tuyệt chủng cao, đƣợc đƣa vào Sách đỏ Việt Nam.

Nếu không có biện pháp bảo tồn thì khó có thể giữ đƣợc giống cây quý hiếm này.