Kỹ Năng Sản Khoa: Tính Tuổi Thai, Khám Thai và Khám Chuyển Dạ

Kỹ năng sản khoa là một lĩnh vực quan trọng trong y học, đặc biệt là trong việc theo dõi và chăm sóc sức… 81 trang · Trường Đại học Y Dược Cần Thơ · 2021.

• Tác giả: Nguyễn Đức Hinh
• Trường học: Trường Đại học Y Dược Cần Thơ
• Chuyên ngành: Kỹ Năng Sản Khoa
• Đề tài: Kỹ Năng Sản Khoa: Tính Tuổi Thai và Khám Thai
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 5. CHƯƠNG V: KỸ NĂNG SẢN KHOA: TÍNH TUỔI THAI, KHÁM THAI (LEOPOLD), KHÁM CHUYỂN DẠ, KHÁM KHUNG CHẬU
• 5.1. Thông tin chung
• 5.2. Giới thiệu tóm tắt nội dung bài học
• 5.3. Mục tiêu học tập
• 5.4. Chuẩn đầu ra
• 5.5. Tài liệu giảng dạy
• 5.6. Tài liệu tham khảo
• 5.7. Yêu cầu cần thực hiện trước, trong và sau khi học tập
• 5.8. Nội dung chính
• 5.8.1. PHẦN 1: KHÁM THAI
• 5.8.1.1. Khám tổng quát
• 5.8.1.2. Khám sản khoa
• 5.8.1.2.1. Khám bụng
• 5.8.1.2.2. Khám khung chậu ngoài
• 5.8.1.2.3. Khám âm đạo
• 5.8.1.3. TÓM TẮT BỆNH ÁN
• 5.8.1.4. CHẨN ĐOÁN
• 5.8.1.5. BẢNG KIỂM KHÁM THAI
• 5.8.1.5.1. Bước 1 - Hỏi và lắng nghe
• 5.8.1.5.2. Bước 2 - Khám toàn thân
• 5.8.1.5.3. Bước 3 - Khám sản khoa
• 5.8.1.5.4. Bước 4 - Thử nước tiểu
• 5.8.1.5.5. Bước 5 - Tiêm phòng uốn ván
• 5.8.1.5.6. Bước 6 - Cung cấp/ hướng dẫn sử dụng thuốc
• 5.8.1.5.7. Bước 7 - Truyền thông/GDSK/tư vấn
• 5.8.1.5.8. Bước 8 - Ghi phiếu và sổ sách
• 5.8.1.5.9. Bước 9 - Kết luận, dặn dò
• 5.8.2. PHẦN 2: THEO DÕI CHUYỂN DẠ
• 5.8.2.1. Các giai đoạn của chuyển dạ
• 5.8.2.1.1. Giai đoạn 1: Xóa mở cổ tử cung
• 5.8.2.1.2. Giai đoạn 2: Sổ thai
• 5.8.2.1.3. Giai đoạn 3: sổ nhau
• 5.8.2.2. Đặc điểm cơn co chuyển dạ thật sự
• 5.8.2.3. Chẩn đoán
• 5.8.2.4. CÁC GIAI ĐOẠN CHUYỂN DẠ
• 5.8.2.4.1. Giai đoạn 1: Xóa mở cổ tử cung
• 5.8.2.4.1.1. Chia làm 2 thời kỳ
• 5.8.2.4.1.2. Theo dõi và xử trí trong giai đoạn 1
• 5.8.2.4.1.3. Thời gian co
• 5.8.2.4.1.4. Cường độ cơn co
• 5.8.2.4.1.5. Trương lực cơ bản
• 5.8.2.4.1.6. Xử trí
• 5.8.2.4.1.7. Tim thai
• 5.8.2.4.1.8. Xóa mở cổ tử cung
• 5.8.2.4.1.9. Ngôi thai
• 5.8.2.4.1.10. Tình trạng ối
• 5.8.2.4.2. Khám khung chậu
• 5.8.2.4.2.1. Vệ sinh và ăn uống
• 5.8.2.4.2.2. Giảm đau
• 5.8.2.4.3. Giai đoạn 2: Sổ thai
• 5.8.2.4.4. Giai đoạn 3: Sổ nhau
• 5.8.2.4.4.1. Theo dõi sau sổ thai
• 5.8.2.4.4.2. Làm nghiệm pháp bong nhau
• 5.8.2.4.4.3. Đỡ nhau
• 5.8.2.4.4.4. Kiểm tra nhau
• 5.8.2.4.4.5. Kiểm tra dây rốn
• 5.8.2.5. BẢNG KIỂM KHÁM NHẬN MỘT BÀ MẸ CHUYỂN DẠ Ở CƠ SỞ Y TẾ
• 5.8.2.5.1. Bước I: Hỏi bà mẹ
• 5.8.2.5.2. Bước II: Thăm khám ngoài
• 5.8.2.5.3. Bước III: Thăm khám âm đạo

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kỹ Năng Sản Khoa Tính Tuổi Thai

Kỹ năng sản khoa là một lĩnh vực quan trọng trong y học, đặc biệt là trong việc theo dõi và chăm sóc sức khỏe bà mẹ và thai nhi. Tính tuổi thai là một trong những kỹ năng cơ bản mà các bác sĩ sản khoa cần nắm vững. Việc xác định chính xác tuổi thai không chỉ giúp theo dõi sự phát triển của thai nhi mà còn hỗ trợ trong việc lập kế hoạch sinh nở và chăm sóc sau sinh.

1.1. Tại Sao Tính Tuổi Thai Quan Trọng

Tính tuổi thai giúp xác định thời điểm dự sinh, theo dõi sự phát triển của thai nhi và phát hiện sớm các vấn đề sức khỏe. Việc này cũng giúp bác sĩ đưa ra các quyết định điều trị kịp thời.

1.2. Các Phương Pháp Tính Tuổi Thai

Có nhiều phương pháp để tính tuổi thai, bao gồm tính theo ngày đầu tiên của kỳ kinh cuối, siêu âm thai và các chỉ số lâm sàng khác. Mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng.

II. Khám Thai Quy Trình và Kỹ Thuật Cần Thiết

Khám thai là một phần không thể thiếu trong quá trình chăm sóc sức khỏe bà mẹ và thai nhi. Quy trình khám thai bao gồm nhiều bước, từ việc thu thập thông tin đến các kỹ thuật khám lâm sàng. Việc thực hiện đúng quy trình sẽ giúp phát hiện sớm các vấn đề sức khỏe.

2.1. Các Bước Khám Thai Cơ Bản

Quy trình khám thai bao gồm việc hỏi bệnh sử, khám tổng quát, khám bụng và nghe tim thai. Mỗi bước đều có vai trò quan trọng trong việc đánh giá sức khỏe của bà mẹ và thai nhi.

2.2. Kỹ Thuật Khám Thai Leopold

Kỹ thuật khám thai Leopold là một phương pháp quan trọng để xác định vị trí và tình trạng của thai nhi trong bụng mẹ. Phương pháp này bao gồm bốn thủ thuật chính, giúp bác sĩ xác định ngôi thai và tình trạng tử cung.

III. Vấn Đề Thường Gặp Trong Khám Thai

Trong quá trình khám thai, có nhiều vấn đề có thể phát sinh, từ các triệu chứng bình thường đến các tình trạng bệnh lý nghiêm trọng. Việc nhận diện và xử lý kịp thời các vấn đề này là rất quan trọng.

3.1. Các Triệu Chứng Cần Lưu Ý

Các triệu chứng như ra máu, đau bụng, hoặc dấu hiệu bất thường khác cần được chú ý. Những triệu chứng này có thể chỉ ra các vấn đề nghiêm trọng cần can thiệp y tế ngay lập tức.

3.2. Các Biện Pháp Xử Trí Khi Có Vấn Đề

Khi phát hiện các vấn đề trong quá trình khám thai, bác sĩ cần có các biện pháp xử trí kịp thời, bao gồm theo dõi sát sao và có thể yêu cầu các xét nghiệm bổ sung.

IV. Theo Dõi Thai Kỳ Các Giai Đoạn Quan Trọng

Theo dõi thai kỳ là một phần quan trọng trong chăm sóc sức khỏe bà mẹ và thai nhi. Việc theo dõi này giúp phát hiện sớm các vấn đề và đảm bảo sự phát triển khỏe mạnh của thai nhi.

4.1. Các Giai Đoạn Của Thai Kỳ

Thai kỳ được chia thành ba giai đoạn chính: giai đoạn đầu, giữa và cuối. Mỗi giai đoạn có những đặc điểm và yêu cầu theo dõi khác nhau.

4.2. Các Kỹ Thuật Theo Dõi Thai Kỳ

Các kỹ thuật theo dõi thai kỳ bao gồm siêu âm, xét nghiệm máu và theo dõi nhịp tim thai. Những kỹ thuật này giúp bác sĩ đánh giá sức khỏe của thai nhi và bà mẹ.

V. Kết Luận Tương Lai Của Kỹ Năng Sản Khoa

Kỹ năng sản khoa, đặc biệt là trong việc tính tuổi thai và khám thai, đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo sức khỏe cho bà mẹ và thai nhi. Với sự phát triển của công nghệ y tế, các phương pháp và kỹ thuật trong sản khoa ngày càng được cải thiện.

5.1. Xu Hướng Mới Trong Kỹ Năng Sản Khoa

Các công nghệ mới như siêu âm 3D, theo dõi từ xa và các ứng dụng di động đang dần trở thành xu hướng trong chăm sóc sức khỏe sản khoa.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Đào Tạo Liên Tục

Đào tạo liên tục cho các bác sĩ và nhân viên y tế là rất cần thiết để cập nhật kiến thức và kỹ năng mới, đảm bảo chất lượng chăm sóc sức khỏe cho bà mẹ và thai nhi.

Nội dung chính

TỔNG QUAN VÀ PHÂN TÍCH HỌC THUẬT: GIÁO TRÌNH KỸ NĂNG Y KHOA (CHUYÊN ĐỀ SẢN KHOA VÀ HỒI SỨC SƠ SINH)

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình kỹ năng y khoa do PGS. Nguyễn Đức Hinh và PGS. Lê Thu Hoà chủ biên, được Nhà xuất bản Y học Hà Nội xuất bản năm 2021. Trong chương trình đào tạo y khoa và khoa học sức khỏe, giáo trình này giữ vị trí trọng tâm trong giai đoạn huấn luyện tiền lâm sàng, đóng vai trò cầu nối trung gian giữa khối kiến thức y học cơ sở (giải phẫu, sinh lý, bệnh học) và quá trình thực tập lâm sàng tại các bệnh viện phụ sản, khoa nhi và phòng cấp cứu.

Mục tiêu học tập của giáo trình được xác định rõ ràng qua chuẩn đầu ra: trang bị cho người học phương pháp và quy trình chuẩn hóa về kỹ năng thăm khám thai, theo dõi và chẩn đoán các giai đoạn chuyển dạ, đánh giá cấu trúc khung chậu sản khoa, thực hiện kỹ thuật đỡ đẻ ngôi chỏm kiểu chẩm vệ và chẩm cùng, thao tác cắt may tầng sinh môn đúng lớp giải phẫu, cùng phác đồ cấp cứu hồi sức sơ sinh và ngưng tuần hoàn hô hấp ở trẻ em.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo mô hình đào tạo y khoa dựa trên năng lực (Competency-Based Medical Education). Mỗi bài học bao gồm đầy đủ các cấu phần sư phạm: Thông tin chung, Mục tiêu học tập, Chuẩn đầu ra, Tài liệu giảng dạy và tài liệu tham khảo (tiêu biểu như bộ sách Tiền lâm sàng 1, 2 của PGS. Nguyễn Trung Kiên và TS. Nguyễn Thị Diễm, 2019, Đại học Y Dược Cần Thơ), Yêu cầu thực hiện trước - trong - sau bài học, Nội dung chuyên môn chi tiết, Bảng kiểm kỹ năng (Checklists) và Hướng dẫn tự học. Điểm đặc sắc của tài liệu là việc quy chuẩn hóa mọi thao tác khám và can thiệp thủ thuật thành các bước tuần tự có chỉ số đo lường định lượng, giúp người học dễ dàng đối chiếu và lượng giá kỹ năng.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

                             GIÁO TRÌNH KỸ NĂNG Y KHOA
  CHƯƠNG V: KHÁM THAI,             CHƯƠNG VI: ĐỠ ĐẺ NGÔI             CHƯƠNG VII: HỒI SỨC SƠ
  CHUYỂN DẠ & KHUNG CHẬU           CHỎM & CẮT MAY TSM               SINH & NGỪNG TUẦN HOÀN

Các chương/chủ đề chính

Chương V: Kỹ năng sản khoa: Tính tuổi thai, khám thai (Leopold), khám chuyển dạ, khám khung chậu (Trang 85–99)

Chương này cung cấp hệ thống thao tác khám thai toàn diện và theo dõi chuyển dạ:

• Khám thai tổng quát và sản khoa: Quy trình thăm khám sinh hiệu, thể trạng, đo bề cao tử cung; thực hiện 4 thủ thuật Leopold: Thủ thuật 1 xác định cực thai ở đáy tử cung; Thủ thuật 2 dùng hai lòng bàn tay xác định lưng và chi; Thủ thuật 3 nắn trên khớp vệ xác định cực thai dưới; Thủ thuật 4 quay mặt về phía chân sản phụ để xác định ụ đầu và độ lọt (hướng hội tụ khi chưa lọt, phân kỳ khi đã lọt).
• Khám khung chậu ngoài và trong: Đo đường kính trước - sau (Beaudelocque), đường kính lưỡng gai, lưỡng mào, lưỡng mấu và trám Michaelis. Khám khung chậu trong qua thăm âm đạo để đánh giá gờ vô danh (eo trên), mỏm nhô, hai gai hông (eo giữa), độ cong xương cùng và đường kính lưỡng ụ ngồi (eo dưới).
• Theo dõi chuyển dạ: Phân loại 3 giai đoạn chuyển dạ (Giai đoạn 1: Xóa mở cổ tử cung gồm thời kỳ tiềm thời 8 giờ và thời kỳ hoạt động 7 giờ; Giai đoạn 2: Sổ thai; Giai đoạn 3: Sổ nhau từ 5–30 phút). Ghi nhận các thông số cơn co tử cung (thời gian co 15–60 giây, thời gian nghỉ, cường độ 20–80 mmHg, trương lực cơ bản 10 mmHg) và theo dõi nhịp tim thai (120–160 lần/phút).
• Bảng kiểm kỹ năng: Cung cấp Bảng kiểm khám thai gồm 9 bước chuẩn hóa (từ tiếp đón, hỏi tiền sử, khám toàn thân, khám sản khoa, xét nghiệm nước tiểu, tiêm uốn ván, cấp phát thuốc sắt/axit folic, giáo dục sức khỏe, ghi phiếu và quản lý bảng "con tôm") và Bảng kiểm tiếp nhận sản phụ chuyển dạ 3 bước.

Chương VI: Kỹ năng sản khoa: Đỡ đẻ ngôi chỏm, cắt rốn và làm rốn sơ sinh, cắt may tầng sinh môn (Trang 100–111)

Nội dung chương tập trung vào kỹ thuật đỡ sinh đường âm đạo và xử lý phục hồi phần mềm:

• Đỡ đẻ ngôi chỏm kiểu chẩm vệ và chẩm cùng: Nguyên tắc vô khuẩn ngoại khoa, chỉ cho sản phụ rặn khi cổ tử cung mở trọn và có cơn co (thời gian rặn tối đa 60 phút ở con so, 30 phút ở con rạ). Thực hiện tuần tự thì đỡ đầu (giúp đầu cúi, tì hạ chẩm dưới khớp vệ, giúp đầu ngửa), thì đỡ vai (kéo thai theo trục rốn - cụt để sổ vai trước khi cơ Delta tì dưới khớp vệ, sau đó nâng lên sổ vai sau), thì đỡ thân chi. Kỹ thuật kẹp cắt rốn bằng 2 kẹp (kẹp thứ nhất cách rốn 15–20 cm, kẹp thứ hai cách kẹp một 2 cm) và xử trí tích cực giai đoạn 3 bằng tiêm bắp 10 đơn vị Oxytocin.
• Cắt may tầng sinh môn: Xác định chỉ định cắt vì lý do người mẹ (tầng sinh môn dày cứng, bệnh lý tim mạch, tiền sản giật) hoặc thai nhi (thai to, sinh non, ngôi bất thường). Kỹ thuật gây tê Lidocain 2% (2 ml pha 3 ml nước cất) và cắt chếch 45 độ tại vị trí 7 giờ với chiều dài 2–4 cm (tránh vị trí 9 giờ và đường giữa). Quy trình khâu 3 lớp phục hồi bằng chỉ vicryl rapid (khâu vắt niêm mạc âm đạo, khâu cơ dưới da và khâu luồn trong da).

Chương VII: Kỹ năng hồi sức sơ sinh, cấp cứu ngưng tuần hoàn ở trẻ em (Trang 112–134)

Chương này hệ thống hóa sinh lý bệnh và các bước can thiệp cấp cứu:

• Sinh lý học hô hấp - tuần hoàn sơ sinh: Quá trình chuyển tiếp tống dịch phế nang và dãn tiểu động mạch phổi sau sinh; cơ chế ngưng thở nguyên phát và ngưng thở thứ phát do thiếu oxy mô kéo dài.
• Hồi sức sơ sinh tại phòng sinh: Nhận diện các yếu tố nguy cơ (tiền sản giật, suy tim thai, vỡ ối > 12 giờ, non tháng < 34 tuần, già tháng > 42 tuần); thực hiện thông đường thở (hút phân su qua nội khí quản ở trẻ không khỏe theo cập nhật 2005); kích thích thở; thông khí áp lực dương qua bóng và mặt nạ (tần số 40–60 lần/phút); ép tim ngoài lồng ngực bằng kỹ thuật 2 ngón cái hoặc 2 ngón tay (tỉ lệ 3 lần ấn ngực / 1 lần thông khí, đạt 120 động tác/phút) khi nhịp tim < 60 lần/phút sau 30 giây thông khí; kỹ thuật đặt nội khí quản (cỡ ống = 6 + cân nặng) với thời gian thực hiện tối đa 20 giây.
• Cấp cứu ngưng thở ngưng tim ở trẻ em: Tiếp cận theo phác đồ A-B-C (Airway - Breathing - Circulation), nhận định tổn thương não không thể hồi phục sau 4–10 phút ngưng tuần hoàn; kỹ thuật ép tim ngoài lồng ngực với độ sâu 1/3 lồng ngực, tần số 100 lần/phút; phân định tỉ lệ ép tim/thổi ngạt ở cấp cứu cơ bản và nâng cao (áp dụng thủ thuật Sellick, dùng Adrenalin).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Cơ sở lý thuyết giải phẫu - sinh lý: Cấu trúc các mặt phẳng khung chậu, động học cơn co tử cung, sự tiến triển của ngôi thai và cơ chế chuyển tiếp sinh lý từ tuần hoàn bào thai sang tuần hoàn tự lập sau sinh.
• Nguyên lý vô khuẩn và an toàn ngoại khoa: Quy chuẩn chuẩn bị phòng sinh, vệ sinh ngoại khoa, mang găng vô khuẩn và khử khuẩn vùng can thiệp.
• Dược lý học sản khoa và cấp cứu: Chỉ định, liều dùng và đường dùng của thuốc co hồi tử cung (Oxytocin), thuốc gây tê cục bộ (Lidocain 2%) và thuốc vận mạch/hồi sức (Adrenalin, Natribicarbonate 4,2%).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng chuyên môn kỹ thuật (Technical skills): Thao tác chính xác 4 thủ thuật Leopold, đo các chỉ số khung chậu, thực hiện thuần thục các thì đỡ đẻ ngôi chỏm, kiểm soát lực giữ tầng sinh môn, cắt may tầng sinh môn 3 lớp, đặt nội khí quản sơ sinh và thao tác bóp bóng - ấn tim đúng tần số.
• Kỹ năng phân tích và đánh giá (Analytical skills): Phân tích tính chất cơn co tử cung, đánh giá biểu đồ chuyển dạ, chẩn đoán độ lọt ngôi thai theo thang điểm từ -3 đến +3, đánh giá chỉ số Apgar ở phút thứ 1 và thứ 5, phân biệt các dạng ngưng thở nguyên phát/thứ phát.
• Năng lực thực hành lâm sàng (Practical competencies): Khả năng đưa ra quyết định xử trí can thiệp kịp thời (bấm ối, cắt tầng sinh môn, bóc nhau nhân tạo khi chảy máu > 300g hoặc sau 30 phút nhau chưa bong), kỹ năng giao tiếp, hướng dẫn sản phụ rặn đẻ và trấn an tinh thần trong phòng sinh.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Giáo trình áp dụng phương pháp tiếp cận sư phạm y khoa hiện đại thông qua mô hình huấn luyện kỹ năng (Skills Lab Training):

                        QUY TRÌNH ĐÀO TẠO KỸ NĂNG Y KHOA

1. Phương pháp sư phạm dựa trên bảng kiểm (Checklist-based learning): Mọi quy trình can thiệp đều đi kèm bảng kiểm chi tiết. Giảng viên sử dụng bảng kiểm để làm mẫu (demonstration) và giám sát; sinh viên sử dụng bảng kiểm để thực hành cặp đôi (peer-assisted learning) và tự lượng giá. Các bảng kiểm được phân định mức độ hoàn thành rõ ràng (như thang điểm 0: Không thực hiện; 1: Có thực hiện nhưng chưa đạt; 2: Thực hiện tốt trong Bảng kiểm hồi sức sơ sinh).
2. Học tập qua mô phỏng và tình huống thực hành: Các bài học yêu cầu sinh viên thực hiện thao tác trực tiếp trên mô hình mô phỏng sản khoa và nhi khoa trước khi tiếp xúc bệnh nhân thật. Các tình huống biến cố lâm sàng (như cơn co cường tính, kẹt vai, trẻ sơ sinh ngạt có nước ối phân su, rách rải rác đường sinh dục) được lồng ghép để rèn luyện phản xạ xử trí.
3. Phương pháp đánh giá năng lực: Áp dụng hình thức thi Chạy trạm / Đánh giá kỹ năng lâm sàng có cấu trúc khách quan (OSCE). Tiêu chuẩn chấm điểm căn cứ vào tính chính xác của thao tác, kiểm soát vô khuẩn và thời gian thực hiện (ví dụ: giới hạn đặt nội khí quản trong 20 giây, theo dõi tim thai 15 phút/lần trong giai đoạn hoạt động).
4. Hướng dẫn tự học và nghiên cứu: Sinh viên được yêu cầu thực hiện chu trình học tập khép kín: chuẩn bị lý thuyết và tài liệu tham khảo trước giờ lên lớp; tích cực tham gia thảo luận nhóm và rèn luyện thao tác trong giờ thực hành; ôn tập, tự lượng giá theo bảng kiểm và liên hệ thực tế lâm sàng sau bài học.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Tích hợp các cập nhật y khoa quốc tế: Trong Chương VII, giáo trình cập nhật rõ sự thay đổi trong hướng dẫn hồi sức sơ sinh quốc tế: loại bỏ khuyến cáo hút mũi miệng thường quy ngay khi đầu thai vừa sổ (áp dụng năm 2000) và chuyển sang phác đồ năm 2005 chỉ thực hiện đặt nội khí quản hút phân su khi trẻ không khỏe (nhịp tim < 100 lần/phút, giảm trương lực cơ, thở yếu).
• Quy chuẩn hóa quy trình xử trí tích cực giai đoạn 3 (AMTSL): Hướng dẫn cụ thể can thiệp tiêm bắp 10 đơn vị Oxytocin ngay sau khi sổ thai kết hợp nghiệm pháp bong nhau cơ học và xoa đáy tử cung nhằm chủ động phòng ngừa biến chứng băng huyết sau sinh do đờ tử cung.
• Chuẩn hóa kỹ thuật phẫu thuật thực hành: Xác định rõ ràng vị trí cắt tầng sinh môn chếch 45 độ ở vị trí 7 giờ, đồng thời giải thích rõ cơ sở giải phẫu để chống chỉ định cắt hướng 9 giờ (tránh làm rách tuyến Bartholin và các mô xốp giàu mạch máu) và hướng đường giữa (tránh tổn thương nút thớ trung tâm đáy chậu và cơ thắt hậu môn).
• Tính thực tiễn và liên kết hệ thống y tế: Giáo trình kết hợp hướng dẫn quản lý thai sản tuyến ban đầu (hồ sơ, phiếu hẹn, bảng "con tôm", tiêm uốn ván, bổ sung vi chất) với các kỹ thuật cấp cứu chuyên sâu tại bệnh viện chuyên khoa, bảo đảm tính liên tục trong chăm sóc y tế.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

Nhóm đối tượng	Phạm vi và mục đích sử dụng
Sinh viên Y đa khoa (Năm 3 – Năm 6)	Học phần Tiền lâm sàng sản - nhi, rèn luyện kỹ năng trước khi đi thực tập lâm sàng tại bệnh viện phụ sản và nhi khoa.
Sinh viên Cử nhân Hộ sinh & Điều dưỡng	Giáo trình cốt lõi phục vụ rèn luyện kỹ năng theo dõi chuyển dạ, kỹ thuật đỡ đẻ thông thường, chăm sóc sơ sinh và làm rốn.
Học viên Sau đại học (BSNT, CKI, CKII)	Tài liệu chuẩn hóa kỹ năng can thiệp sản khoa, kỹ thuật cấp cứu ngừng tuần hoàn nâng cao và xử trí tai biến phòng sinh.
Giảng viên Y khoa & Cán bộ y tế cơ sở	Làm tài liệu chuẩn để thiết kế bài giảng Skills Lab, xây dựng bảng kiểm trạm thi OSCE và tra cứu quy trình chuyên môn tại cơ sở khám chữa bệnh.

Yêu cầu kiến thức tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu hiệu quả giáo trình, người học cần hoàn thành các học phần: Giải phẫu học người (cấu trúc vùng chậu, hệ sinh sản nữ, đường thở trẻ em), Sinh lý học (sinh lý chuyển dạ, tuần hoàn - hô hấp sơ sinh), Dược lý học (thuốc gây tê, thuốc co bóp tử cung, dịch truyền và thuốc cấp cứu) và Điều dưỡng cơ bản (nguyên tắc vô khuẩn ngoại khoa, kỹ thuật đo dấu hiệu sinh tồn).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng nào?

Giáo trình được thiết kế chuẩn mực cho sinh viên đại học ngành Y đa khoa, cử nhân Hộ sinh, học viên sau đại học chuyên ngành Sản - Nhi, cũng như làm tài liệu chuẩn hóa kỹ năng cho cán bộ y tế công tác tại các khoa sản, khoa cấp cứu và trung tâm y tế.

2. Cần kiến thức nền tảng nào để học tốt giáo trình?

Người học cần nắm vững kiến thức giải phẫu khung chậu và hệ sinh dục nữ, sinh lý học chuyển dạ và thích ứng sau sinh của thai nhi, các nguyên tắc vô khuẩn trong ngoại khoa và dược lý cơ bản của các thuốc thường dùng trong sản khoa (Oxytocin, Lidocain, Adrenalin).

3. Điểm khác biệt của tài liệu này so với sách bệnh học thông thường là gì?

Tài liệu không đi sâu vào bệnh học lý thuyết đơn thuần mà tập trung mô tả chi tiết từng thao tác cơ học (cách đặt tay trong 4 thủ thuật Leopold, hướng kéo thai khi đỡ vai, các mũi khâu vắt 3 lớp tầng sinh môn) và chuẩn hóa quá trình lượng giá bằng các bảng kiểm kỹ năng (Checklists).

4. Phương pháp tự học giáo trình này như thế nào để đạt hiệu quả cao?

Người học cần áp dụng phương pháp tự học dựa trên bảng kiểm: đọc hiểu lý thuyết thao tác, xem video hướng dẫn chuẩn, thực hành lặp lại nhiều lần trên mô hình tại phòng thực hành tiền lâm sàng (Skills Lab) và nhờ bạn học chấm điểm đối chiếu theo từng tiêu chí trong bảng kiểm.

5. Giáo trình có những tài liệu bổ trợ nào được trích dẫn kèm theo?

Tài liệu tham khảo bổ trợ trực tiếp được trích dẫn trong giáo trình là bộ sách Tiền lâm sàng 1, 2 (2019) do PGS. Nguyễn Trung Kiên và TS. Nguyễn Thị Diễm biên soạn (Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, Nhà xuất bản Y học), cùng hệ thống biểu đồ chuyển dạ và phiếu quản lý thai sản theo quy định hiện hành.

---

Kết luận

Giáo trình kỹ năng y khoa (2021) do PGS. Nguyễn Đức Hinh và PGS. Lê Thu Hoà chủ biên là tài liệu học thuật tiêu chuẩn, cung cấp các hướng dẫn chi tiết và bảng kiểm chuẩn mực về kỹ năng khám thai, theo dõi chuyển dạ, đỡ đẻ ngôi chỏm, cắt may tầng sinh môn và cấp cứu hồi sức sơ sinh - nhi khoa.

Lộ trình học tập hiệu quả đòi hỏi người học đi từ việc nắm vững cơ sở lý thuyết giải phẫu - sinh lý, rèn luyện thuần thục kỹ năng thao tác trên mô hình mô phỏng tiền lâm sàng thông qua hệ thống bảng kiểm, sau đó chuyển tiếp áp dụng an toàn và chuẩn xác trên lâm sàng bệnh viện. Để hoàn thiện kiến thức, người học nên kết hợp tra cứu giáo trình cùng tài liệu tham khảo Tiền lâm sàng 1, 2 (NXB Y học, 2019) và các hướng dẫn chuyên môn của Bộ Y tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG V KỸ NĂNG SẢN KHOA: TÍNH TUỔI THAI, KHÁM THAI (LEOPOLD), KHÁM CHUYỂN DẠ, KHÁM KHUNG CHẬU 5. Thông tin chung 5. Giới thiệu tóm tắt nội dung bài học Bài học cung cấp kiến thức tổng quát về Kỹ năng sản khoa: Tính tuổi thai, Khám thai (Leopold), Khám chuyển dạ, khám khung chậu. Mục tiêu học tập 1.

Trình bày cách tính tuổi thai trên lâm sàng 2. Trình bày các bước thăm khám thai và trong chuyển dạ 3. Trình bày các nội dung thăm khám khung chậu trong sản khoa 5. Chuẩn đầu ra Áp dụng vào thăm khám và điều trị trên lâm sàng.

Tài liệu giảng dạy 5.1 Giáo trình PGS. Nguyễn Đức Hinh, PGS. Lê Thu Hoà, 2021, Giáo trình kỹ năng y khoa, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.2 Tài liệu tham khảo PGS. Nguyễn Trung Kiên, TS.

Nguyễn Thị Diễm, 2019, Tiền lâm sàng 1,2, Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, Nhà xuất bản Y học. Yêu cầu cần thực hiện trước, trong và sau khi học tập Sinh viên đọc trước bài giảng, tìm hiểu các nội dung liên quan đến bài học, tích cực tham gia thảo luận và xây dựng bài học, ôn tập, trả lời các câu hỏi, trình bày các nội dung cần giải đáp và tìm đọc các tài liệu tham khảo. Nội dung chính PHẦN 1: KHÁM THAI 1. Khám tổng quát - Sinh hiệu: Mạch, huyết áp, nhiệt độ, nhịp thở, nước tiểu, phản xạ gân xương.

- Chiều cao: ……………………………………………………… - Cân nặng: ………………………………………………………. Giáo trình môn học: Giáo trình kỹ năng y khoa, Nhà xuất bản Y học (2021) 85 Chủ biên: Nguyễn Đức Hinh, Lê Thu Hòa - Tổng trạng (mập, trung bình, gầy), da – niêm mạc (dấu hiệu phù, thiếu máu…) - Các cơ quan: hạch, tuyến giáp, gan, phổi, tim, lách…. Khám sản khoa 1. Khám bụng Nhìn: - Hình dạng và tư thế của tử cung (thường là hình trứng, trục dọc).

Đo: - Bề cao tử cung ngoài cơn co tử cung (từ bờ trên xương vệ → đáy tử cung). Khám: 4 thủ thuật Leopold: - Chuẩn bị sản phụ: ▪ Sản phụ nằm trên bàn khám ở tư thế sản phụ khoa, bộc lộ vùng bụng. ▪ Người khám: người khám đứng bên phải sản phụ, trong 3 thủ thuật đầu mặt người khám hướng về mặt sản phụ. Thủ thuật thứ 4 người khám xoay mặt về phía chân sản phụ.

- Thủ thuật 1: người khám dùng các đầu ngón tay sờ nắn nhẹ nhàng đáy tử cung nhằm xác định cực thai ở đáy tử cung. - Thủ thuật 2: người khám dùng 2 lòng bàn tay ấn nhẹ nhàng nhưng sâu 2 bên bụng để xác định bên nào là lưng, bên nào là chi thai nhi. - Thủ thuật 3: người khám dùng ngón cái và các ngón còn lại của 1 bàn tay nắn nhẹ nhàng vùng bụng dưới của sản phụ ngay trên xương vệ nhằm xác định cực thai ở đoạn dưới tử cung. - Thủ thuật 4: người khám xoay về phía chân sản phụ.

Dùng các đầu ngón tay ấn sâu trên xương vệ theo hướng trục eo trên. Nếu là ngôi đầu, 1 bàn tay sẽ bị chặn lại bởi một khối ụ tròn (ụ đầu), trong khi bàn tay kia xuống được sâu hơn. Ụ đầu cùng bên với chi trong ngôi chỏm và ngược bên với chi trong ngôi mặt. Đầu càng xuống thấp trong tiểu khung, sờ ụ đầu càng khó.

Khi đầu chưa lọt, 2 bàn tay có hướng hội tụ, khi đầu đã lọt, 2 bàn tay có hướng phân kì. Bắt cơn co TC: thường bắt ở vùng đáy tử cung, ngang rốn. Bắt tối thiểu 3 cơn co hay trong 10 phút và ghi nhận: o Thời gian co o Thời gian nghỉ o Cường độ cơn co Ước lượng lượng nước ối. Nghe tim thai: ghi nhận o Vị trí nghe (thường nghe rõ ở mỏm vai).

Giáo trình môn học: Giáo trình kỹ năng y khoa, Nhà xuất bản Y học (2021) 86 Chủ biên: Nguyễn Đức Hinh, Lê Thu Hòa o Đều hay không đều. o Tần số (nhịp tim thai/phút): bình thường từ 120 – 160 lần/phút. Khám khung chậu ngoài Cho những trường hợp nghi ngờ khung chậu méo hoặc hẹp. Đo bằng thước Beaudelocque.

- ĐK trước – sau (Beaudelocque): điểm giữa bờ trên khớp vệ - gai sống thắt lưng 5. - ĐK lưỡng gai: đường nối giữa 2 gai chậu trước trên. - ĐK lưỡng mào: đường nối giữa 2 điểm xa nhất của 2 mào chậu. - ĐK lưỡng mấu: đường nối giữa 2 mấu chuyển xương đùi.

- Hình trám Michaelis: ▪ Đỉnh trên: gai sống thắt lưng 5. ▪ Đỉnh dưới: đỉnh rãnh liên mông. ▪ Hai bên: 2 gai chậu sau trên.3 Khám âm đạo - Âm hộ: có sang thương gì đặc biệt hay không (Herpes, Condylome…) - Tầng sinh môn: dày chắc hay mềm, dễ dãn. Sẹo cắt tầng sinh môn cũ có gì đặc biệt không? - Đặt mỏ vịt: trong trường hợp cần thiết (có ra huyết ra nước âm đạo bất thường) phải đặt mỏ vịt để quan sát.

▪ Thành âm đạo (bình thường hay có vách ngăn…) ▪ Dịch âm đạo (máu, nhầy, nước ối…): lượng, tính chất dịch (màu, mùi…). Tất cả trường hợp dịch âm đạo nghi ngờ, phải lấy mẫu thử vi trùng học. ▪ Quan sát cổ tử cung ghi nhận: trơn láng hay lộ tuyến sung huyết. Tất cả những trường hợp cổ tử cung nghi ngờ đòi hỏi phải kiểm tra sau sanh.

- Thăm âm đạo:  Cổ tử cung ▪ Hướng.  Ối: còn hay vỡ (thời gian vỡ) ▪ Ối còn: phồng hay dẹt (sát). ▪ Ối vỡ: còn màng, hoàn toàn, lượng, tinh chất (màu, mùi…). Giáo trình môn học: Giáo trình kỹ năng y khoa, Nhà xuất bản Y học (2021) 87 Chủ biên: Nguyễn Đức Hinh, Lê Thu Hòa  Ngôi thai: ▪ Ngôi gì.

 Khung chậu trong (xem them bài khám khung chậu) Eo trên - Đường kính ngang: khám gờ vô danh (bình thường chỉ sờ được 1/2 trước của gờ vô danh). - Đường kính trước sau: khám mỏm nhô, nếu sờ được mỏm nhô thì đo đường kính nhô – hạ vệ (thường không sờ đụng mỏm nhô) Eo giữa - Hai gai hông (tù hay nhọn, khoảng cách giữa hai gai hông) - Độ cong của xương cùng. Eo dưới - Góc vòm vệ - Đường kính lưỡng ụ ngồi. TÓM TẮT BỆNH ÁN - Tuổi bệnh nhân, tiền thai, tuổi thai.

- Lý do nhập viện. - Những vấn đề chính. CHẨN ĐOÁN - Con lần thứ mấy. - Đã chuyển dạ chưa, chuyển dạ giai đoạn nào.

- Những vấn đề bệnh lý đi kèm. Giáo trình môn học: Giáo trình kỹ năng y khoa, Nhà xuất bản Y học (2021) 88 Chủ biên: Nguyễn Đức Hinh, Lê Thu Hòa BẢNG KIỂM KHÁM THAI Làm Làm Không TT Nội dung đủ, chưa làm đúng đủ Chào hỏi - Đón tiếp 1. Chào hỏi niềm nở tạo cảm giác thoải mái cho bà mẹ. Đưa bà mẹ vào phòng khám, mời ngồi và thực hiện 2.

các việc cần thiết để đảm bảo tính riêng tư, giúp bà mẹ yên tâm (đóng cửa ra vào, kéo màn che cửa sổ. Bước 1- Hỏi và lắng nghe 3. Về thủ tục hành chính: Họ tên, tuổi, nơi ở, nghề nghiệp (cho lần khám đầu tiên). Thăm hỏi sơ lược về hoàn cảnh gia đình và mức sống (cho lần khám đầu tiên).

Ngày kinh cuối cùng và tình trạng kinh nguyệt trước đó (cho lần khám đầu tiên). Tiền sử bệnh tật nội, ngoại, phụ khoa. Tiền sử sản khoa (cho lần khám đầu tiên). Tình trạng nghén (cho lần khám đầu tiên).

Các biện pháp KHHGĐ đã áp dụng (cho lần khám đầu tiên). Diễn biến đặc biệt gì từ khi có thai (hoặc từ lần khám trước) đến nay. Có phải dùng thuốc gì từ khi có thai (hoặc từ lần khám trước). Bước 2- Khám toàn thân 12.

Quan sát: dáng đi, hình dạng cơ thể 13. Quan sát da niêm mạc mắt, môi, đầu móng tay phát hiện thiếu máu. Giáo trình môn học: Giáo trình kỹ năng y khoa, Nhà xuất bản Y học (2021) 89 Chủ biên: Nguyễn Đức Hinh, Lê Thu Hòa Làm Làm Không TT Nội dung đủ, chưa làm đúng đủ 15. Hỏi/ Khám để phát hiện các tình trạng bệnh lý: tim phổi, vú, da, hạch, bụng, các chi.

Khám phát hiện phù. Bước 3- Khám sản khoa 20. Nắn bụng tìm đáy tử cung và đo chiều cao tử cung. Nắn bụng phát hiện các phần của thai nhi.

Nghe tim thai (bằng ống nghe sản khoa hay máy). Thăm âm đạo (khi có vấn đề bất thường) Bước 4- Thử nước tiểu 25. Bằng giấy thử, thuốc thử hay bằng cách đốt. Bước 5- Tiêm phòng uốn ván 26.

Tiêm ngay hoặc hẹn tiêm vào ngày tiêm chủng mở rộng của cơ sở theo đúng lần quy định. Bước 6- Cung cấp/ hướng dẫn sử dụng thuốc 27. Viên sắt và axit folic (cấp hoặc hướng dẫn bà mẹ mua). Thuốc phòng sốt rét (nếu có chỉ định).

Thuốc chữa bệnh khác (nếu có chỉ định). Bước 7- Truyền thông/GDSK/tư vấn 30. Tuỳ theo lần khám và phát hiện khi khám, thực hiện tư vấn phù hợp. Giáo trình môn học: Giáo trình kỹ năng y khoa, Nhà xuất bản Y học (2021) 90 Chủ biên: Nguyễn Đức Hinh, Lê Thu Hòa Làm Làm Không TT Nội dung đủ, chưa làm đúng đủ Bước 8- Ghi phiếu và sổ sách 31.

Ghi sổ khám thai theo quy định của cơ sở y tế. Ghi phiếu khám thai và/hoặc phiếu hẹn cho bà mẹ. Chuyển phiếu lưu hay phiếu hẹn sang đúng ô (túi) của tháng hẹn lần khám sau. Lập “con tôm” gắn trên bảng quản lý thai sản đúng vị trí (cho lần khám đầu tiên).

Bước 9- Kết luận, dặn dò 35. Thông báo cho bà mẹ biết kết quả thăm khám thai, tuổi thai và dự kiến ngày sinh. Nhắc nhở kỳ hẹn khám lần sau. Nhắc nhở/ hỏi lại bà mẹ các điều cần thực hiện/ dấu hiệu cần phát hiện trong thời gian mang thai.

Giải thích và hướng dẫn bà mẹ đến cơ sở y tế khám thai nếu có nguy cơ. T Khi khám thai tháng cuối: tư vấn cho bà mẹ về việc chuẩn bị sinh và phương án cấp cứu nếu bà mẹ có nguy cơ xảy ra trong chuyển dạ đẻ. Chào tạm biệt và hẹn gặp lại theo lịch hẹn hoặc bất cứ lúc nào bà mẹ cần giúp đỡ. PHẦN 2: THEO DÕI CHUYỂN DẠ 1.

Các giai đoạn của chuyển dạ: 3 giai đoạn Giai đoạn 1: Xóa mở cổ tử cung - Từ khi có chuyển dạ thật sự đến khi cổ tử cung mở trọn. - Đối với con so khoảng 9h đến 18h (95%). Con rạ từ 6h đến 13h.