Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm cơ bản về nuôi con bằng sữa mẹ Nuôi con bằng sữa mẹ: là cách nuôi dưỡng trong đó trẻ trực tiếp bú sữa mẹ hoặc uống sữa từ vú mẹ vắt ra [69]. Bú sớm: là cho trẻ bú ngay trong vòng 1 giờ sau khi sinh [71]. Bú sớm giúp trẻ tận dụng được sữa non là loại sữa tốt chỉ tiết trong những ngày đầu sau đẻ, hoàn hảo về dinh dưỡng và các chất sinh học thích ứng với cơ thể non nớt vừa ra đời của đứa trẻ.
Nuôi con bằng sữa mẹ hoàn toàn: là đứa trẻ chỉ được bú sữa mẹ từ mẹ hoặc từ vú nuôi hoặc từ vú mẹ vắt ra, ngoài ra không ăn thêm bất kỳ loại thức ăn, nước uống nào khác kể cả nước lọc, trừ các dạng vitamin, khoáng chất bổ sung hoặc thuốc theo chỉ định của thầy thuốc [69]. Khuyến nghị của WHO cho tất cả các bà mẹ cho con BMHT trong 6 tháng đầu. Bú mẹ chủ yếu: là cách nuôi dưỡng trong đó nguồn dinh dưỡng chính là sữa mẹ, tuy nhiên trẻ có thể được cho ăn thêm nước uống đơn thuần hoặc một số thức ăn, đồ uống dạng lỏng như nước hoa quả, nước đường, ORS hoặc các loại thức ăn lỏng cổ truyền với số lượng ít [69]. Bú bình: là cho trẻ bú bằng bình sữa, bất kể sữa gì kể cả sữa mẹ vắt ra cho vào bình [69].
Cho trẻ bú sớm sau sinh: việc trẻ được bú mẹ trong vòng 1 giờ đầu sau sinh[71]. Hiện tượng xuống sữa: là hiện tượng số lượng sữa nhiều hơn làm 2 bầu vú bà mẹ đầy, căng cứng [71]. Tỷ lệ trẻ dưới 6 tháng tuổi được bú mẹ hoàn toàn: được tính bằng tỷ số giữa số trẻ dưới 6 tháng tuổi được bú mẹ hoàn toàn trong 24 giờ trên tổng số trẻ 6 tháng[70]. 9 Cai sữa: là sự chuyển giao vai trò cung cấp năng lượng từ sữa mẹ sang các thực phẩm trong bữa ăn gia đình để kết thúc thời kỳ bú mẹ [70].
Theo khuyến cáo của WHO, sau thời gian bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, cho trẻ ăn thức ăn bổ sung hợp lý và vẫn tiếp tục cho bú mẹ đến 24 tháng hoặc lâu hơn. Như vậy thời gian cai sữa khuyến nghị là 24 tháng hoặc hơn [8]. Cách ngậm bắt vú đúng của trẻ: - Tư thế của trẻ: + Đầu, thân trẻ nằm trên một đường thẳng + Thân trẻ áp sát vào người mẹ + Trẻ được đỡ đầu và cổ + Mặt trẻ quay vào vú mẹ, mũi trẻ đối diện với núm vú - Tình trạng vú: + Tình trạng tốt + Không đau, không khó chịu + Các ngón tay đặt xa núm vú để đỡ vú - Ngậm bắt vú: + Quầng vú ở trên miệng trẻ còn nhiều hơn + Miệng trẻ mở rộng + Môi dưới dướng ra ngoài + Cằm trẻ chạm vào vú mẹ - Bú: + Bú chậm, sâu, có lúc ngừng nghỉ + Má căng phồng khi bú + Trẻ tự nhả vú khi bú xong + Bà mẹ nhận thấy các dấu hiệu của phản xạ oxytocin 10 Hình 1: So sánh tư thế ngậm bắt vú đúng và không đúng 1. Các thành phần cơ bản trong sữa mẹ Sữa mẹ là thức ăn tự nhiên, lý tưởng nhất phù hơp với trẻ nhỏ.
Sữa mẹ có đủ Protein, Lipid, Vitamin và Khoáng chất với tỷ lệ thích hợp và dễ hấp thu đáp ứng với từng giai đoạn phát triển của trẻ. Sữa mẹ còn chữa các chất miễn dịch, kháng thể giúp trẻ chống các bệnh nhiễm khuẩn, dị ứng, suy dinh dưỡng béo phì và một số bệnh tật khác [71]. Thành phần Protein, lipid, glucid trong sữa mẹ Lượng protein trong sữa mẹ ít hơn sữa động vật nhưng lại có đủ các axit amin cần thiết với tỷ lệ cân đối đồng thời lại dễ hấp thu. Protein của sữa mẹ gồm nhiều casein kết cầu mềm dễ hấp thụ hơn so với sữa động vật.
Thành phần Lipid trong sữa mẹ gồm nhiều acid béo cần thiết chuỗi dài, không no dễ hấp thu cho trẻ. Đặc biệt, sữa mẹ có nhiều acid béo đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển và hoàn thiện hệ thần kinh ở trẻ nhỏ như DHA và ARA là 2 loại axit không có trong bất kỳ loại sữa động vật nào. Lipid trong sữa mẹ cung cấp khoảng một nửa lượng Kalo cho trẻ bú mẹ. Glucid trong sữa mẹ chủ yếu là đường lactose, hàm lượng 7g/10ml [71].
Thành phần Vitamin và muối khoáng Vitamin trong sữa mẹ có đủ cho trẻ trong 4-6 tháng đầu nếu bà mẹ được ăn uống đầy đủ, ngoại trừ Vitamin D là vitamin do cơ thể tự tổng hợp khi tiếp xúc với ánh sáng mặt trời. Về thành phần muối khoáng thì lượng Fe 11 và ZinC trong sữa mẹ tuy ít nhưng có hoạt tính cao, dễ hấp thụ nên vẫn đáp ứng được nhu cầu của trẻ [71]. Các yếu tố miễn dịch Sữa mẹ được ví như như “liều vác xin đầu tiên” cho trẻ vì có chất thúc đẩy hoàn thiện hệ thống miễn dịch ở trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ đẻ non. Sữa mẹ chứa nhiều globulin miễn dịch tạo kháng thể và các chất bảo vệ cơ thể chống lại các bệnh nhiễm khuẩn bằng cách bọc niêm mạc ruột, bạch cầu, tiêu diệt vi khuẩn, virut, nấm, chất không cho vi khuẩn bám mặt niêm mạc.
Hơn thế nữa, sữa mẹ còn thúc đẩy quá trình hình thành và phát triển hệ thống miễn dịch ở trẻ về sau. Các giai đoạn sản xuất sữa mẹ Sữa non: có từ ngay sau khi sinh và trong tuần đầu sau đẻ. Số lượng ít trong ngày đầu (khoảng 40-50ml), nhiều hơn từ ngày thứ 2-3. Sữa non có màu vàng nhạt, đặc sánh có nhiều kháng thể, bạch cầu hơn sữa trưởng thành giúp trẻ sơ sinh chống nhiễm khuẩn và dị ứng.
Hơn thế nữa, các chất giúp phòng nhiễm khuẩn này tiếp tục góp phần vào việc hình thành và hoàn chỉnh hệ thống miễn dịch về sau cho trẻ. Chính vì vậy sữa non được coi như là liều vắc xin đầu tiên giúp trẻ chống đỡ bệnh tật. Sữa non còn có tác dụng xổ nhẹgiúp tống phân su nhanh, kéo theo đào thải bilirubin nhanh. Vì vậy, trẻ được bú sữa non ít vàng da hơn và thời gian vàng da cũng ngắn hơn.
Sữa non còn có nhiều yếu tố phát triển giúp bộ máy tiêu hoá non nớt của trẻ nhanh chóng trưởng thành. Lượng vitamin A trong sữa non rất nhiều giúp giảm nhẹ bệnh khi trẻ mắc bệnh. Mặc dù số lượng sữa non ít nhưng vừa đủ so với kích thước dạ dày và nhu cầu dinh dưỡng của trẻ sau khi sinh [33]. Sữa trung gian: là sữa tiết ra từ ngày 7-14, chuyển đổi từ sữa non sang sữa trưởng thành.
Lượng sữa nhiều hơn và có thay đổi một số thành phần cảvề số lượng và chất lượng[33]. 12 Sữa trưởng thành: sữa được tiết ra sau 2 tuần là sữa trưởng thành. Nếu bà mẹ được ăn uống đủ, nghỉ ngơi hợp lý sẽ sản xuất đủ sữa và giữ thành phần sữa hằng định trong suốt thời gian cho con bú. Chất lượng sữa tiết ra trong một bữa bú có khác nhau.
Sữa tiết ra ngay khi bắt đầu bữa bú gọi là sữa đầu, sữa tiết ra sau đó gọi là sữa cuối. Sữa đầu thường loãng hơn, có màu hơi xanh so với sữa cuối và số lượng nhiều hơn. Sữa đầu có rất nhiều chất đạm (protein), lactosa và nhiều chất dinh dưỡng khác. Sữa cuối có màu trắng hơn so với sữa đầu vì chứa nhiều chất béo hơn và cung cấp nhiều năng lượng cho trẻ.
Vì vậy, trong mỗi bữa bú cần cho trẻbú hết từng bên vú một để trẻ nhận được đủ các chất đạm, dinh dưỡng ở sữa đầu và nhiều chất béo ở sữa cuối.[33] Hình 2: Thành phần của sữa non và sữa trưởng thành 1. Lợi ích của nuôi con bằng sữa mẹ Nuôi con bằng sữa mẹ là một biện pháp tự nhiên, kinh tế và hiệu quả bảo vệ sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Kinh nghiệm thực tế và kết qủa của nhiều nghiên cứu trên thế giới đã khẳng định các lợi ích của NCBSM đối với sự lớn lên và phát triển toàn diện của trẻ; giảm nguy cơ bệnh tật cho mẹ và lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Lợi ích đối với trẻ Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất bảo đảm cho sự sống còn và phát triển tối ưu 13 cho trẻ em mà không có một loại thức ăn nào có thể thay thế được.
Sữa mẹ có đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết và dễ cho trẻ tiêu hoá, hấp thu. Cùng với sự lớn lên của trẻ, sữa mẹ thay đổi số lượng để đáp ứng nhu cầu thay đổi đó kể cả số lượng sản xuất trong ngày và cho từng bữa bú. Một số thành phần trong sữa mẹ cũng thay đổi để đáp ứng phù hợp với nhu cầu phát triển của trẻ. Cùng với lợi ích về dinh dưỡng, sữa mẹ có chứa các chất miễn dịch giúp trẻ bảo vệ cơ thể chống lại các bệnh nhiễm khuẩn, giảm tỷ lệ mắc bệnh, tử vong.
Nuôi con bằng sữa mẹ là một trong những thực hành có lợi nhất mà bà mẹ có thể thực hiện để giảm nguy cơ nhiễm khuẩn cho con mình. Tổ chức Y tế thế giới đã đưa các bằng chứng khẳng định là trẻ được bú mẹ ít phải đến bệnh viện hơn hoặc ít phải uống thuốc, giảm nguy cơ lây nhiễm và mắc các bệnh như tiêu chảy, viêm phổi, hen suyễn, nhiễm trùng tai, nhiễm khuẩn đường hô hấp [71]. Kết quả phân tích từ nghiên cứu thuần tập của Bachrach và cộng sự cho thấy rằng trẻ được nuôi bằng sữa công thức phải đối mặt với mối nguy nhập viện do nhiễm khuẩn đường hô hấp dưới trong năm đầu tiên của cuộc sống cao gấp 3,6 lần so với trẻ được bú mẹ hoàn toàn hơn 4 tháng. Trẻ được bú sữa mẹ cũng được bảo vệ giảm nguy cơ nhiễm vi rút vì chất béo trong sữa mẹ có tác dụng kháng vi rút, đã biệt là vi rút Hợp bào hô hấp (Respiratory Syncytial Virus - RSV) [39].
Sữa mẹ còn có các chất cần thiết cho sự phát triển của não, giúp hoàn thiện hệ thống thần kinh trung ương, tạo điều kiện tối ưu cho sự phát triển trí thông minh của trẻ. Trẻ được nuôi bằng sữa mẹ có chỉ số thông minh và kết quả học tập cao hơn. Trẻ bú mẹ càng lâu thì càng có khả năng trí tuệ cao hơn, điều này được thể hiện qua những kỹ năng vận động, kỹ năng ngôn ngữ và khả năng nhận thức hoàn thiện hơn, những trẻ được nuôi bằng sữa mẹ có điểm IQ cao hơn 7,5 điểm so với những đứa trẻ không được bú mẹ [55].