Chương 1: Người Trung Quốc là ai?; Chương 2: Kinh tế gia đình – gia đình làm kinh tế; 3) Mạng và “Guan xi”. Hiện nay, cuốn sách này được coi là cẩm nang cho những ai muốn thâm nhập vào thị trường Trung Quốc. Người Hoa hải ngoại sinh sống tại nước ngoài còn được chứng minh rằng họ dễ dàng vượt qua được khó khăn kinh tế của nước sở tại để đạt được những thành tích về kinh tế rất đáng khâm phục. Tác giả Quỳnh Hoa (2013) đã đăng một nghiên cứu trên tạp chí danh tiếng The New York Times về “Kinh nghiệm làm giàu của người Hoa trong khủng hoảng” [105].
Tác giả phân tích thành công của người Hoa tại hai thành phố Barcelona và Madrid giữa lúc Tây Ban Nha rơi vào khủng hoảng kinh tế trầm trọng do vỡ bong bóng bất động sản. “Giữa lúc người Tây an Nha đang gặp rắc rối trong việc giữ công việc và nhà cửa của chính mình, thì dân nhập cư Trung Quốc tại hai thành phố 15 Barcelona và Madrid lại lợi dụng sự đổ vỡ của bong bóng bất động sản để xây dựng các doanh nghiệp và mua bán nhà đất. Theo thống kê của Liên đoàn Lao động Tự do Quốc gia Tây Ban Nha, trong số 8.613 người nước ngoài xin giấy phép mở doanh nghiệp hồi 10 tháng qua, có tới 2.569 người Trung Quốc, chiếm khoảng 30%”. Theo lý giải của Quỳnh Hoa “Thành công đó là nhờ vào sức lao động không mệt mỏi, cùng đức tin vào những điều răn của Nho giáo về lòng trung thành với gia đình…” và rằng “Các gia đình Trung Quốc không bị lệ thuộc quá nhiều vào chính phủ, bởi bản thân mỗi gia đình đã là một nhà nước phúc lợi, một ngân hàng và một xã hội thu nhỏ”.
Hoa kiều đã bắt kịp các xu hướng phát triển tiên tiến nhất để hòa nhập và thành công tại nhiều nơi trên thế giới. Điều đó có được là nhờ vào sự chăm chỉ, nỗ lực, trọng chữ “Tín” của từng cá nhân và hiệu quả của siêu mạng lưới kinh doanh của người Hoa trên toàn cầu. Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa tại Việt Nam - Nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam của các tác giả nước ngoài Trong số những tài liệu đầu tiên và quan trọng nhất của người nước ngoài nghiên cứu về người Hoa tại Việt Nam phải kể đến công trình nghiên cứu của Bộ phận quân lực Hoa Kỳ xuất bản năm 1966 có tựa đề Minority groups in the Repblic of Vietnam (Các nhóm dân tộc thiểu số ở Việt Nam Cộng Hòa), trích dịch chương 22 Người Hoa [91]. Đây là một trong những tư liệu quý, hiện đang được lưu giữ tại thư viện của Viện Dân tộc học.
Cuốn sách đã khảo sát, thống kê dân số người Hoa di cư vào Việt Nam gắn với nhiều giai đoạn biến động lịch sử. Tập thể các tác giả cũng đã phân tích những chính sách của chính quyền Việt Nam đối với người Hoa theo từng giai đoạn một cách khách quan và mang tính học thuật cao. Kết quả nghiên 16 cứu đã chỉ ra nhiều đặc điểm cơ bản của người Hoa tại Việt Nam về tập quán sinh sống, đời sống văn hóa, xã hội và đặc biệt là hoạt động kinh doanh, buôn bán dưới nhiều chế độ khác nhau từ trong Nam cho đến ngoài Bắc. Xét về đặc trưng tâm lý, người Hoa được nhận định “Người Hoa rất năng nổ trong kinh doanh, họ có mặt trong tất cả các ngành nông nghiệp và công nghiệp.
Thật vậy, cho đến năm 1946, họ nắm trong tay 90% việc buôn bán lẻ và đóng vai trò quan trọng trong các ngành xay sát gạo, buôn bán gỗ và vận tải. Song nhìn chung, người Hoa thích hòa bình và không thích chính trị…”. Nghiên cứu này cung cấp những thông tin quan trọng, cho chúng ta biết được hoạt động sinh kế của người hoa tại phía Bắc, trong đó có vùng Đông ắc Việt Nam trước năm 1979. Trong thời kỳ Việt Nam Cộng Hòa, nhiều tác giả nước ngoài cũng nhận thấy vai trò quan trọng của người Hoa tại đây.
Các tác giả đã nghiên cứu và tìm hiểu những Chính sách đối với dân Trung Hoa di cư của các triều đại Việt Nam (Fujiwara Ruchiro), Người Hoa ở miền Nam Việt Nam (Tsai Mau Kuay, xuất bản tại Pháp), đưa ra Mấy điều nhận xét về Minh Hương xã và các cổ tích tại Hội An (Chen Ching Ho) [50] để giúp công chúng có cái nhìn rõ ràng hơn nữa về khu vực dân tộc kinh doanh thịnh vượng vào diện bậc nhất khi Việt Nam đang là thuộc địa. Với cái nhìn khách quan, các tác giả nước ngoài không bị quy định bởi cái nhìn của kẻ mất nước hay kẻ đi xâm lược, họ nghiên cứu quá trình di cư cụ thể của người Hoa từ thời Lý-Trần, đến thời Hậu-Lê, dưới thời chúa Trịnh, chúa Nguyễn, thời kỳ Pháp thuộc. Những tác giả này cũng đã tìm hiểu các tên gọi khác nhau của người Hoa tại nước bản địa. Tiếc thay, những ấn phẩm này còn lại rất ít và khó tiếp cận.
Chúng tôi chỉ có thể đọc được qua những trích dẫn của các nhà nghiên cứu sau này. Vào năm 1971, Trung tâm nghiên cứu Đông Á và đại học Harvard (East Asian Research center & Harvard University) đã tiến hành nghiên cứu Some aspects of the Chinese community in Vietnam 1650 – 1850 [103] (Vài khía 17 cạnh của cộng đồng người Hoa ở Việt Nam). Công trình nghiên cứu này đã nêu ra những vấn đề người Hoa ở Việt Nam trong thời kỳ từ năm 1650 đến năm 1788; vấn đề Minh Hương xã ở Hội An và Huế; vấn đề Hoa kiều ở Đồng bằng sông Cửu Long; vấn đề định cư của người Hoa ở Hà Tiên; Thời kỳ từ những năm 1788 – 1850. So với những nghiên cứu trước đó, kết quả của nghiên cứu này không chỉ tập trung ở một số trung tâm buôn bán lớn có người Hoa sinh sống mà còn tìm hiểu quá trình di cư của người Hoa từ Sài Gòn đến các tỉnh lân cận.
Các tác giả đã chỉ ra nhiều yếu tố tác động từ phía chính quyền phong kiến lúc bấy giờ, mức độ ảnh hưởng của chế độ thực dân đã dẫn đến cuộc di cư của người Hoa xuống phía Nam nhằm khai hoang, mở mang bờ cõi. Năm 1997, tác giả Leo Suryadinata đã công bố nghiên cứu Ethnic Chinese as Southeast Asians (Người Hoa ở Đông Nam Á). Cuốn sách bàn về đặc điểm, vai trò của người Hoa ở các nước Đông Nam Á. Trong đó, tại Chương 7, Leo Suryadinata đã đưa ra những phân tích, nhận định về đặc trưng của người Hoa ở Việt Nam, quan hệ giữa người Hoa và các dân tộc khác tại Việt Nam [98].
Năm 1993, sau nhiều năm nghiên cứu về cộng đồng người Hoa, tác giả Alain G.Marsot đã cho xuất bản cuốn The Chinese Community in Vietnam Under The French (Cộng đồng người Hoa tại Việt Nam dưới thời Pháp thuộc) tại San Francisco [89]. Với những quan sát sắc sảo của một nhà nghiên cứu, Alain G.Marsot đã phân tích căn nguyên lịch sử di cư, sự tồn tại, quá trình phát triển, các chặng đường biến động của người Hoa tại Việt Nam trong giai đoạn thuộc Pháp. Tác giả đã lý giải căn nguyên với số liệu rất cụ thể về việc người Hoa di cư đến các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Mặc dù chiến tranh đã qua đi nhưng hệ thống kinh doanh của người Hoa tại Việt Nam, đặc biệt là Thành phố Hồ Chí Minh vẫn được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm, tìm hiểu.
Đây là một trong những tài liệu quan trọng giúp cho 18 tác giả luận án có thể hiểu rõ hơn về văn hóa kinh doanh của người Hoa-một dân tộc thiểu số đặc thù. Bàn về vấn đề mạng lưới kinh doanh của người Hoa, Thomas Menkhoff và Gerke Solvay (2004) đã tập hợp các bài nghiên cứu trong công trình Chinese Entrepreneurship and Asian Business Networks (Doanh nhân người Hoa và mạng lưới kinh doanh Châu Á) [102]. Trong nội dung nghiên cứu “Vai trò của khối doanh nghiệp tư nhân đối với biến đổi xã hội và chính trị ở Trung Quốc và Việt Nam” đã bàn về tình hình phát triển kinh tế - chính trị - xã hội gắn với lịch sử giao bang hai nước Trung Quốc và Việt Nam dưới góc nhìn của doanh nhân. Các tác giả trên cũng đã tìm hiểu, phân tích rất rõ hệ thống mạng lưới kinh doanh tư nhân dựa vào đặc điểm văn hóa của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh trong một nghiên cứu Kinh doanh và mối quan hệ kinh tế - xã hội của cộng đồng người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Luận án Tiến sĩ Lịch sử của Đằng Thành Đạt (2007) về đề tài Nghiên cứu so sánh chính sách dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam thời hiện đại, đã phân tích làm rõ, hệ thống hóa đặc điểm dân tộc, cơ sở lý luận và thực tiễn thực hiện chính sách dân tộc ở Việt Nam và Trung Quốc. Tại chương 3 nêu ra chính sách phát triển kinh tế - xã hội vùng nói chung, vùng dân tộc thiểu số nói riêng là cơ sở giúp cho các nhà hoạch định chính sách ở Việt Nam thấy được nét tương đồng, khác biệt về tộc người, chính sách phát triển liên quan đến tộc người giữa hai nước [22]. Như vậy, có thể thấy các nghiên cứu của nước ngoài về hoạt động kinh tế của người Hoa tại Việt Nam khá đa dạng về cách tiếp cận, phong phú về loại hình nghiên cứu (Báo cáo khoa học, nhật ký thực địa, bài tạp chí, sách, luận án Tiến sĩ). Điều đó cho thấy, việc nghiên cứu người Hoa sinh sống tại khu vực Đông Nam Á nói chung, ở Việt Nam nói riêng vẫn đang có sức thu hút đối với các nhà nghiên cứu Nhân học, Dân tộc học, Lịch sử, Kinh tế học… học trên thế giới.
Tuy nhiên, các nghiên cứu về người Hoa ở phía Bắc 19 Việt Nam sau năm 1979 hay người Hoa làm kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam cho đến nay vẫn để lại một khoảng trống và cần có sự quan tâm hơn nữa của giới nghiên cứu. - Nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam của các tác giả trong nước Ngay từ những năm đầu của thế kỷ XX, nhiều nhà nghiên cứu trong nước đã có những quan sát, ghi chép về hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam. Trong đó, nổi bật nhất là công trình Thế lực khách trú và vấn đề di dân vào Nam Kỳ của Đào Trinh Nhất trong Bút ký Trung Hoa [60].