Luận án tiến sĩ mua bán quyền phát thải khí nhà kính kinh nghiệm pháp lý quốc tế và thực tiễn xây dựng pháp luật của việt nam

Luận án tiến sĩ phân tích kinh nghiệm pháp lý quốc tế và thực tiễn xây dựng pháp luật Việt Nam về mua bán quyền phát thải khí nhà kính.

• Tác giả: Nguyễn Tiến Đạt
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hồng Bắc
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Quốc tế
• Đề tài: Mua Bán Quyền Phát Thải Khí Nhà Kính - Kinh Nghiệm Pháp Lý Quốc Tế Và Thực Tiễn Xây Dựng Pháp Luật Của Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu những vấn đề liên quan tới đề tài luận án
• 1.2. Tình hình nghiên cứu nước ngoài
• 1.3. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.4. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài luận án
• 1.5. Những kết quả nghiên cứu đã đạt được
• 1.6. Những vấn đề đặt ra cần được tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.7. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 1.7.1. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.7.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC THI CAM KẾT QUỐC TẾ VỀ THỊ TRƯỜNG MUA BÁN QUYỀN PHÁT THẢI KHÍ NHÀ KÍNH
• 2.1. Thực trạng pháp luật quốc tế về thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính
• 2.1.1. Hệ thống điều ước quốc tế
• 2.1.2. Nội dung điều chỉnh
• 2.2. Thực trạng thực thi cam kết quốc tế về thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính ở một số quốc gia
• 2.2.1. Liên minh Châu Âu
• 2.2.2. Một số quốc gia khác
• 2.3. Thực trạng thực thi cam kết quốc tế của Việt Nam về thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính
• 2.3.1. Cam kết quốc tế của Việt Nam về thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính
• 2.3.2. Thực trạng thực thi cam kết quốc tế của Việt Nam về thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính
• 2.3.3. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam về thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính
• 3. CHƯƠNG 3: XU HƯỚNG THỰC THI CAM KẾT QUỐC TẾ VỀ THỊ TRƯỜNG MUA BÁN QUYỀN PHÁT THẢI KHÍ NHÀ KÍNH VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ QUỐC GIA
• 3.1. Xu hướng thực thi cam kết quốc tế về thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính
• 3.2. Thách thức thực thi cam kết quốc tế về thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính
• 3.3. Hàm ý điều chỉnh pháp lý quốc tế liên quan tới thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính
• 3.4. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật Việt Nam về thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính
• 3.4.1. Quy định pháp luật
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quyền phát thải khí nhà kính

Quyền phát thải khí nhà kính là một khái niệm quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu. Quyền phát thải được định nghĩa là khả năng của một quốc gia hoặc tổ chức trong việc phát thải một lượng khí nhà kính nhất định. Điều này không chỉ liên quan đến việc giảm thiểu phát thải mà còn tạo ra cơ hội thương mại cho các doanh nghiệp. Thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính đã được hình thành nhằm tạo ra động lực cho các doanh nghiệp giảm phát thải. Theo đó, các doanh nghiệp có thể mua hoặc bán quyền phát thải, từ đó khuyến khích họ đầu tư vào công nghệ xanh và giảm thiểu tác động đến môi trường. Pháp lý quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập các quy định và tiêu chuẩn cho thị trường này. Các cam kết quốc tế như Nghị định thư Kyoto và Thỏa thuận Paris đã tạo ra khung pháp lý cho việc giao dịch quyền phát thải. Điều này không chỉ giúp các quốc gia đạt được mục tiêu giảm phát thải mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm của quyền phát thải khí nhà kính

Quyền phát thải khí nhà kính có những đặc điểm riêng biệt. Đầu tiên, nó là một loại tài sản có thể giao dịch, cho phép các doanh nghiệp có thể mua bán quyền phát thải để đạt được mục tiêu giảm phát thải của mình. Thứ hai, quyền phát thải thường được phân bổ dựa trên các tiêu chí nhất định, như mức phát thải lịch sử hoặc các cam kết quốc tế. Điều này tạo ra sự công bằng trong việc phân bổ quyền phát thải giữa các quốc gia và doanh nghiệp. Hơn nữa, thị trường quyền phát thải cũng phản ánh sự biến động của giá cả, phụ thuộc vào cung cầu và các chính sách môi trường. Việc hiểu rõ các đặc điểm này là cần thiết để xây dựng một hệ thống pháp lý hiệu quả cho thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính.

II. Kinh nghiệm pháp lý quốc tế về thị trường mua bán quyền phát thải

Kinh nghiệm từ các quốc gia trên thế giới cho thấy rằng việc xây dựng một thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính cần có một khung pháp lý rõ ràng và minh bạch. Các quốc gia như EU đã thiết lập hệ thống ETS (Emission Trading System) để quản lý và giám sát hoạt động giao dịch quyền phát thải. Hệ thống này không chỉ giúp giảm phát thải mà còn tạo ra nguồn thu cho ngân sách nhà nước thông qua việc bán quyền phát thải. Chính sách môi trường cũng đóng vai trò quan trọng trong việc định hình thị trường này. Các chính sách khuyến khích đầu tư vào công nghệ xanh và giảm phát thải sẽ tạo ra động lực cho các doanh nghiệp tham gia vào thị trường. Hơn nữa, việc hợp tác quốc tế trong việc chia sẻ kinh nghiệm và công nghệ cũng là một yếu tố quan trọng giúp các quốc gia phát triển thị trường quyền phát thải một cách hiệu quả.

2.1. Các mô hình thị trường thành công

Một số mô hình thị trường thành công đã được áp dụng trên thế giới, như mô hình của Liên minh Châu Âu. Mô hình này cho phép các doanh nghiệp giao dịch quyền phát thải trong một khung pháp lý chặt chẽ, giúp kiểm soát lượng phát thải một cách hiệu quả. Các quốc gia khác như Canada và New Zealand cũng đã áp dụng các mô hình tương tự, với những điều chỉnh phù hợp với điều kiện cụ thể của từng quốc gia. Những mô hình này không chỉ giúp giảm phát thải mà còn tạo ra cơ hội kinh doanh mới cho các doanh nghiệp. Việc học hỏi từ những kinh nghiệm này sẽ giúp Việt Nam xây dựng một thị trường quyền phát thải hiệu quả và bền vững.

III. Thực trạng và thách thức tại Việt Nam

Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc xây dựng khung pháp lý cho thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Một trong những thách thức lớn nhất là việc thiếu hụt thông tin và dữ liệu về phát thải khí nhà kính. Điều này gây khó khăn trong việc xác định lượng quyền phát thải cần thiết cho từng doanh nghiệp. Hơn nữa, việc thực thi các cam kết quốc tế cũng gặp nhiều khó khăn do sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật. Quy định pháp luật cần được hoàn thiện để tạo ra một môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp tham gia vào thị trường. Việc xây dựng một cơ chế giám sát và kiểm tra hiệu quả cũng là điều cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong giao dịch quyền phát thải.

3.1. Các giải pháp cải thiện

Để cải thiện tình hình, Việt Nam cần tập trung vào việc xây dựng một hệ thống thông tin về phát thải khí nhà kính. Điều này sẽ giúp các doanh nghiệp có được dữ liệu cần thiết để tham gia vào thị trường một cách hiệu quả. Hơn nữa, việc tăng cường hợp tác quốc tế trong việc chia sẻ kinh nghiệm và công nghệ cũng là một giải pháp quan trọng. Các chính sách khuyến khích đầu tư vào công nghệ xanh và giảm phát thải cần được triển khai mạnh mẽ hơn. Cuối cùng, việc hoàn thiện quy định pháp luật và cơ chế giám sát sẽ giúp tạo ra một môi trường pháp lý ổn định và minh bạch cho thị trường mua bán quyền phát thải khí nhà kính tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang đặt nhân loại trước những thách thức sinh thái và kinh tế chưa từng có tiền lệ. Nhận định sâu sắc từ Tổ chức Y tế Liên Mỹ (PAHO, 2021) chỉ rõ: “Sức khỏe của hành tinh và sức khỏe của con người có mối liên hệ với nhau”, phản ánh tính tất yếu của việc chuyển dịch mô hình tăng trưởng kinh tế từ thâm dụng các-bon sang mô hình kinh tế tuần hoàn và phát thải thấp. Trong bối cảnh các giải pháp công nghệ đơn thuần vấp phải rào cản chi phí vốn khổng lồ, việc khai thác công cụ thị trường được khởi xướng từ Điều 17 Nghị định thư Kyoto 1997 và tái khẳng định mạnh mẽ tại Điều 6 Thỏa thuận Paris (2015) đã mở ra một hướng tiếp cận đột phá: thương mại hóa quyền phát thải khí nhà kính (KNK) thông qua cơ chế thị trường. Năm 2021, giá trị thị trường các-bon tự nguyện toàn cầu lần đầu tiên vượt ngưỡng 2 tỷ USD, cùng sự vận hành của 17 hệ thống thương mại phát thải (ETS) chiếm tới gần 40% GDP toàn cầu, chứng minh tính khả thi vượt trội của công cụ kinh tế - pháp lý này.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng: Phần lớn các công trình học thuật quốc tế tập trung vào cấu trúc thị trường tại các nền kinh tế phát triển (như EU ETS, California ETS), trong khi khoảng trống lý luận và thực thi pháp lý tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam vẫn chưa được giải quyết thấu đáo. Các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận Cơ chế Phát triển Sạch (CDM) đơn lẻ theo Nghị định thư Kyoto (Phạm Văn Hảo, 2012) hoặc nghiên cứu khía cạnh kinh tế kỹ thuật (Nguyễn Văn Tài, 2014), thiếu vắng một công trình hệ thống hóa bản chất pháp lý của quyền phát thải dưới góc độ giao thoa giữa công pháp quốc tế, tư pháp quốc tế và pháp luật môi trường nội địa.

Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Nguyễn Tiến Đạt (Chuyên ngành Luật Quốc tế, Mã số: 9 38 01 08, Trường Đại học Luật Hà Nội, 2022) với đề tài "Mua bán quyền phát thải khí nhà kính - Kinh nghiệm pháp lý quốc tế và thực tiễn xây dựng pháp luật của Việt Nam" đã giải quyết triệt để khoảng trống này thông qua hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý của "quyền phát thải KNK" và "hàng hóa quyền phát thải/tín chỉ các-bon" trong luật quốc tế và pháp luật quốc gia được cấu thành như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Pháp luật quốc tế điều chỉnh thị trường mua bán quyền phát thải KNK vận hành theo những nguyên tắc, cơ chế nào và thực tiễn thi hành tại các định chế tiêu biểu (EU ETS, Hoa Kỳ, Trung Quốc, Ấn Độ) mang lại bài học kinh nghiệm gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Việt Nam cần hoàn thiện khung khổ pháp lý và lộ trình chính sách nào để thiết lập thành công sàn giao dịch tín chỉ các-bon vào giai đoạn 2026-2030 và vận hành toàn diện thị trường các-bon trước năm 2035?

Hệ giả thuyết nghiên cứu tương ứng:

• Giả thuyết 1 (H1): Quyền phát thải KNK là một quyền hỗn hợp mang bản chất kép (vừa là quyền con người phái sinh từ quyền tự nhiên trong công pháp quốc tế, vừa là quyền tài sản vô hình có thể chuyển nhượng trong tư pháp quốc tế và luật dân sự).
• Giả thuyết 2 (H2): Việc liên kết thị trường phát thải quốc gia với các hệ thống ETS quốc tế đòi hỏi sự hài hòa hóa các tiêu chuẩn đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) và giải quyết xung đột pháp luật trong giao dịch xuyên biên giới.
• Giả thuyết 3 (H3): Khung pháp lý Việt Nam chỉ có thể vận hành hiệu quả thị trường các-bon khi xác lập rõ địa vị pháp lý của chứng nhận giảm phát thải (CERs/tín chỉ các-bon), kiểm soát chống gian lận thị trường và minh bạch hóa cơ chế phân bổ hạn ngạch (Cap-and-Trade).

Phạm vi nghiên cứu bao quát các điều ước quốc tế đa phương từ UNFCCC 1992, Nghị định thư Kyoto 1997 đến Thỏa thuận Paris 2015, kết hợp khảo sát thực chứng hệ thống ETS tại hơn 10 khu vực pháp lý và thực tiễn thi hành pháp luật Việt Nam giai đoạn từ 2005 đến 2022.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận nhiều luồng học thuật nghiên cứu về thị trường phát thải KNK:

Luồng nghiên cứu về lý thuyết giao dịch phát thải và cấu trúc thị trường: Klaassen, Nentjes & Smith (2005) khi kiểm chứng thực nghiệm tại 06 khu vực phát thải lớn nhất thế giới đã chứng minh mô hình đấu giá và giao dịch liên tục giúp tối ưu hóa chi phí tuân thủ, song chỉ ra nghịch lý không phải mọi quốc gia đều thu được thặng dư kinh tế tương đương. Milunovich, Stegman & Cotton (2007) phác thảo các cấu trúc thị trường tài chính các-bon tối ưu, trong khi Environmental Law Institute (2002) so sánh hiệu quả giữa Tín dụng giảm phát thải (ERC) theo Đạo luật Không khí sạch (CAA) và Tín dụng giảm phát thải rời rạc (DER) tại 06 tiểu bang Hoa Kỳ.

Luồng tranh luận về công cụ kinh tế - pháp lý: Cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa Beinecke, Sachs, Stavins và cộng sự (2009) tại Đại học Yale đối lập hai quan điểm: (i) Áp dụng thuế các-bon (Carbon Tax) với ưu điểm ổn định về giá nhưng khó tính toán chính xác sản lượng cắt giảm thực tế và chịu rào cản chính trị, đối lập với (ii) Cơ chế hạn ngạch và thương mại (Cap-and-Trade) với ưu thế vượt trội là cố định tuyệt đối trần phát thải và cơ chế giá CO2 linh hoạt tự điều chỉnh theo quan hệ cung cầu. Về khía cạnh đạo đức học pháp lý, Ott & Sachs (2000) cùng Zewei Yang (2012) đặt ra vấn đề công bằng khí hậu và "sự tham gia có ý nghĩa" của các nước thế giới thứ ba trong cấu trúc Kyoto.

Luồng nghiên cứu thực tiễn vận hành và rủi ro thị trường: Jaehn & Letmathe (2009) chỉ ra "nghịch lý thương mại phát thải" khi giá phụ cấp EU ETS biến động dữ dội từ 1 - 30 Euro/tCO2 do bất cân xứng thông tin và sức mạnh độc quyền nhóm của các tập đoàn sản xuất điện. Gary Koop & Lise Tole (2013) mô hình hóa mối quan hệ tài chính giữa Giấy phép phát thải Châu Âu (EUAs) và Chứng chỉ giảm phát thải (CERs), kết luận tính thanh khoản của CERs phụ thuộc chặt chẽ vào chính sách vĩ mô của khối. Considine (2009) trong nghiên cứu của World Bank tại 12 quốc gia Châu Âu chỉ ra tác động đầu vào: cứ 10% giá nhiên liệu và chi phí các-bon gia tăng sẽ đẩy chi phí phát điện tăng 8% trong ngắn hạn. Tại khu vực Nam Á và các nước công nghiệp mới, Muslima Zahan và cộng sự (2012), Fuhr & Lederer (2009), Bandyopadhyay (2016) và Sudarsan (2013) phân tích tính hạn chế của quản trị môi trường và các sáng kiến thay thế như cơ chế PAT (Perform, Achieve and Trade) và thương mại hạt bụi RSPM tại Ấn Độ.

Luồng nghiên cứu tại Việt Nam: Các công trình của Viện Chiến lược, Chính sách TNMT (Nguyễn Văn Tài, 2014), Viện Khoa học Môi trường (Đỗ Nam Thắng, 2014), Cục Biến đổi khí hậu (Nguyễn Tuấn Quang, 2020), và công trình luật học của Phạm Văn Hảo (2012, 2014), Vũ Thị Duyên Thủy (2016), Phạm Thu Thủy và cộng sự (CIFOR, 2021) đã bước đầu tiếp cận các khía cạnh của CDM, phân loại chuyển nhượng quyền các-bon tại 87 quốc gia. Tuy nhiên, chưa có công trình nào tích hợp hoàn chỉnh hệ thống lý luận công - tư pháp quốc tế với khung lập pháp thực định của Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 06/2022/NĐ-CP.

Luận án của NCS. Nguyễn Tiến Đạt đã định vị nghiên cứu vào chính điểm giao thoa này, giải quyết xung đột giữa lý thuyết quyền phát thải tự nhiên và quyền tài sản, tạo nền tảng cho việc nội luật hóa các cam kết quốc tế của Việt Nam sau COP26.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp trực tiếp vào sự phát triển của lý luận Luật Quốc tế và Luật Môi trường thông qua việc hệ thống hóa và làm sáng tỏ bản chất của "Quyền phát thải KNK":

1. Mở rộng lý thuyết quyền con người và quyền phát triển: Tiếp nối luận điểm của Zewei Yang (2012), quyền phát thải KNK được định danh là: “quyền được xả các loại KNK vào khí quyển được thừa nhận tự nhiên hoặc bởi pháp luật”. Quyền này thuộc thế hệ quyền phát triển mới (third-generation human rights), phái sinh trực tiếp từ quyền tiếp cận tài nguyên thiên nhiên phục vụ sinh tồn theo Điều 17 Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền (UDHR 1948) và quyền sống trong môi trường trong lành (Điều 43 Hiến pháp Việt Nam 2013).
2. Xác lập bản chất quyền tài sản trong tư pháp quốc tế: Luận án chứng minh quyền phát thải khi được lượng hóa thành hạn ngạch hoặc đơn vị CERs/tín chỉ các-bon đã trở thành một loại tài sản vô hình đặc biệt. Trích dẫn Khoản 7 Điều 139 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020: “cơ sở phát thải KNK tham gia thị trường các-bon trong nước thực hiện trao đổi, đấu giá, vay mượn, nộp trả, chuyển giao hạn ngạch, tín chỉ các-bon; thực hiện các cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ các-bon trong nước”, luận án khẳng định các giao dịch này hoàn toàn chịu sự điều chỉnh của nguyên tắc tự do hợp đồng, bảo đảm quyền sở hữu và nguyên tắc thiện chí thực hiện cam kết (pacta sunt servanda).
3. Hài hòa hóa lý thuyết Chi phí xã hội Coase và Công bằng phân phối John Rawls: Luận án chứng minh thị trường phát thải là sự hiện thực hóa Định lý Coase (1960) về việc nội hóa phí tổn ngoại ứng tiêu cực (negative externalities) thông qua xác lập quyền tài sản ban đầu và hạ thấp chi phí giao dịch (Williamson, 1981). Đồng thời, việc phân bổ hạn ngạch phải tuân thủ Thuyết Công bằng của John Rawls (1971) và Nguyên tắc trách nhiệm chung nhưng có phân biệt (CBDR) trong Luật Quốc tế để bảo vệ các quốc gia và cộng đồng dễ bị tổn thương.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài tích hợp ba trụ cột: (1) Trụ cột Pháp lý Công pháp Quốc tế điều chỉnh cam kết giảm phát thải quốc gia; (2) Trụ cột Tư pháp Quốc tế và Thương mại điều chỉnh cấu trúc hợp đồng chuyển nhượng hàng hóa CERs xuyên biên giới và giải quyết xung đột pháp luật; (3) Trụ cột Pháp luật Môi trường và Thị trường Tài chính Quốc gia điều chỉnh việc phân bổ hạn ngạch, vận hành sàn giao dịch và cơ chế thanh tra, giám sát tuân thủ.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích này được thiết lập dựa trên tính hợp pháp của hệ thống MRV quốc gia, tính minh bạch thông tin thị trường và khả năng tương thích của các công cụ tài chính phái sinh các-bon (hợp đồng tương lai, quyền chọn CERs) với luật chứng khoán hiện hành.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng triết học của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin, kết hợp với trường phái Thực chứng pháp lý (Legal Positivism) và Chủ nghĩa Hiện thực Pháp lý (Legal Realism). Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp đa tầng (Multi-level Comparative Legal Design) kết hợp phân tích chuẩn tắc pháp lý (normative legal analysis) với phân tích định lượng kinh tế môi trường.

Cấp độ thiết kế đa tầng bao gồm:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Khảo cứu hệ thống điều ước quốc tế đa phương (UNFCCC 1992, Kyoto 1997, Paris 2015).
• Cấp độ trung mô (Meso-level): So sánh đối chiếu chính sách lập pháp và mô hình vận hành ETS tại 04 trung tâm kinh tế: Liên minh Châu Âu (EU ETS), Vương quốc Anh (UK ETS), Hoa Kỳ (RGGI/California ETS), và Trung Quốc (ETS Quốc gia).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Đánh giá thực trạng pháp luật thực định và khảo sát dữ liệu phát thải tại các doanh nghiệp thuộc 06 ngành kinh tế trọng điểm của Việt Nam theo Quyết định số 01/2022/QĐ-TTg.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ chuẩn mực học thuật quốc tế nghiêm ngặt:

1. Chiến lược lấy mẫu tài liệu (Sampling Strategy): Lựa chọn toàn bộ các văn kiện pháp lý mang tính ràng buộc và không ràng buộc của UNFCCC; các chỉ thị của Nghị viện Châu Âu (Directives 2003/87/EC và các bản sửa đổi); các báo cáo hiện trạng thường niên của ICAP (2015-2021), World Bank (2018-2022), IETA (2020), CIFOR (2021); cùng 100% các đạo luật và nghị định liên quan của Việt Nam từ năm 2005 đến năm 2022.
2. Phương pháp tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (dữ liệu thống kê phát thải thứ cấp từ IPCC, Bộ TNMT, World Bank), tam giác đạc phương pháp (phương pháp phân tích luật học so sánh, tổng hợp dữ liệu chuỗi thời gian, phân tích logic hình thức), và tam giác đạc lý thuyết (kinh tế học Coase, luật nhân quyền quốc tế, công pháp quốc tế).
3. Đảm bảo độ tin cậy và giá trị pháp lý: Toàn bộ các định mức quy đổi, hệ số nóng lên toàn cầu (GWP) của các KNK (CO2, CH4, N2O, HFCs, PFCs, SF6) đều được đối chiếu theo Tiêu chuẩn Đánh giá Thứ tư và Thứ năm của IPCC.

Data và phân tích

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ cơ sở dữ liệu quốc gia và quốc tế:

• Dữ liệu kiểm kê KNK quốc gia của Việt Nam các năm 1994, 2000, 2010 và kịch bản dự báo phát thải thông thường (BAU) đến các mốc năm 2020 và 2030 (với dự báo phát thải chạm mức hàng trăm triệu tCO2tđ).
• Dữ liệu lịch sử giao dịch CERs giai đoạn 2010-2020 và biến động giá EUAs (1-30 Euro/tCO2).
• Khảo sát các yêu cầu thực thi cơ chế CORSIA của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) áp dụng đối với các hãng hàng không Việt Nam khi bay qua không phận quốc tế.

Các văn bản quy phạm pháp luật được mã hóa và phân tích nội dung chuyên sâu (Content Analysis), đối chiếu bảng ma trận quy chuẩn kỹ thuật và đánh giá tác động pháp lý (Regulatory Impact Assessment - RIA).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Nhận diện bản chất pháp lý kép của quyền phát thải và tín chỉ các-bon: Luận án chứng minh CERs và hạn ngạch phát thải không đơn thuần là "giấy phép hành chính" mà là một loại tài sản vô hình đặc thù, có đầy đủ các quyền năng chiếm hữu, sử dụng và định đoạt. Theo Khoản 3 Điều 2 Quyết định 130/2007/QĐ-TTg: “Chứng chỉ giảm phát thải KNK được chứng nhận (CERs) là các giảm phát thải được chứng nhận do Ban chấp hành quốc tế về CDM cấp cho dự án CDM. Một CER được xác định bằng một tấn khí CO2 tương đương”. Việc chưa luật hóa CERs thành tài sản tài chính trong Bộ luật Dân sự và Luật Các tổ chức tín dụng đang là điểm nghẽn lớn nhất cản trở dòng vốn tư nhân.
2. Minh chứng nguy cơ thất bại thị trường do bất đối xứng thông tin và lạm phát tín chỉ: Phân tích kinh nghiệm EU ETS giai đoạn Phase 1 và Phase 2 cho thấy việc phân bổ hạn ngạch miễn phí quá mức (over-allocation) đã khiến giá tín chỉ sụp đổ về gần mức 0 Euro/tCO2 vào năm 2007, đồng thời tạo ra "siêu lợi nhuận bất thường" (windfall profits) cho các doanh nghiệp nhiệt điện than. Đây là bài học cảnh báo đắt giá cho Việt Nam trong giai đoạn thí điểm thị trường 2025-2027.
3. Sự chuyển dịch mô hình pháp lý quốc tế từ CDM sang Cơ chế Điều 6 Thỏa thuận Paris: Luận án phát hiện sự chuyển hướng căn bản từ cơ chế bù trừ theo dự án đơn lẻ (Project-based crediting) sang cơ chế phân bổ tổng lượng hạn ngạch toàn nền kinh tế (Cap-and-Trade) gắn với cam kết NDC quốc gia. Điều này đòi hỏi cơ chế hạch toán kép (avoiding double counting) cực kỳ nghiêm ngặt thông qua Điều chỉnh tương ứng (Corresponding Adjustments) theo Điều 6.2 và 6.4.
4. Thách thức từ các rào cản kỹ thuật và biên giới các-bon mới: Nghiên cứu chỉ ra các công cụ xuyên biên giới như Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Các-bon của EU (EU CBAM) và Cơ chế CORSIA của ICAO sẽ tạo áp lực kinh tế trực tiếp lên các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam (thép, nhôm, xi măng, dệt may, hàng không), biến việc tuân thủ mua bán quyền phát thải từ yêu cầu tự nguyện thành điều kiện sống còn của chuỗi cung ứng toàn cầu.
5. Xung đột pháp luật trong giao dịch phát thải xuyên quốc gia: Phân tích cho thấy sự thiếu vắng một định chế tư pháp quốc tế chuyên trách giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán CERs/ITMOs (Internationally Transferred Mitigation Outcomes) dẫn đến rủi ro pháp lý cao cho doanh nghiệp Việt Nam khi ký kết hợp đồng thương mại quốc tế (ERPA).

Tiêu chí so sánh	Cơ chế CDM (Nghị định thư Kyoto 1997)	Hệ thống ETS / Điều 6 Thỏa thuận Paris (2015)
Bản chất pháp lý	Cơ chế bù trừ theo dự án đơn lẻ (Offsetting)	Cơ chế Hạn ngạch & Thị trường (Cap-and-Trade) + ITMOs
Phạm vi nghĩa vụ	Chỉ ràng buộc các nước phát triển (Phụ lục I)	Ràng buộc toàn bộ các quốc gia theo cam kết NDC
Cơ chế phân bổ	Cấp phát tín chỉ CERs dựa trên đường cơ sở	Đấu giá kết hợp phân bổ hạn ngạch có trần giới hạn
Rủi ro pháp lý chính	Rủi ro phê duyệt dự án & biến động giá CERs	Rủi ro tính trùng (Double counting) & Thuế biên giới CBAM
Thực thi tại Việt Nam	Quyết định 130/2007/QĐ-TTg, Thông tư 15/2014	Luật BVMT 2020 (Điều 139), Nghị định 06/2022/NĐ-CP

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung vào hệ thống lý luận Luật Quốc tế và Luật Kinh tế một khung khái niệm hoàn chỉnh về "hàng hóa quyền phát thải", phân định rõ ranh giới giữa quyền quản lý công của Nhà nước và quyền sở hữu dân sự của doanh nghiệp đối với hạn ngạch phát thải.
• Về mặt lập pháp quốc gia: Cung cấp luận cứ khoa học để sửa đổi, bổ sung các luật chuyên ngành:
  • Bổ sung tín chỉ các-bon vào danh mục tài sản vô hình trong Bộ luật Dân sự.
  • Hoàn thiện Luật Chứng khoán và Luật Thuế để công nhận tín chỉ các-bon là công cụ tài chính phái sinh, quy định chính sách thuế đối với thu nhập từ chuyển nhượng CERs.
  • Ban hành Thông tư quy định chi tiết quy trình đấu giá và chuyển nhượng hạn ngạch theo Nghị định 06/2022/NĐ-CP.
• Về mặt chính sách và thực tiễn doanh nghiệp: Xác lập lộ trình 3 bước cho Việt Nam: (1) Giai đoạn 2022-2025: Hoàn thiện hệ thống MRV tại 1.912 cơ sở phát thải lớn, vận hành thử nghiệm sàn giao dịch; (2) Giai đoạn 2026-2030: Chính thức vận hành sàn giao dịch hạn ngạch và tín chỉ các-bon trong nước; (3) Sau 2030-2035: Kết nối sàn giao dịch quốc gia với các thị trường ETS khu vực (ASEAN) và quốc tế.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu ghi nhận một số giới hạn khách quan:

• Độ trễ thông tin chính sách quốc tế: Bối cảnh các hướng dẫn chi tiết thi hành Điều 6 Thỏa thuận Paris tại các kỳ COP26 và COP27 vẫn đang trong quá trình hoàn thiện liên tục, tạo ra những biến số chính sách nhất định.
• Hạn chế về dữ liệu giao dịch nội địa: Do thị trường các-bon tập trung tại Việt Nam đang trong giai đoạn xây dựng đề án, nguồn dữ liệu thực nghiệm chủ yếu dựa trên các dự án CDM, JCM, GS, VCS trước đây chứ chưa có dữ liệu giao dịch sàn ETS nội địa.
• Phạm vi mẫu doanh nghiệp: Dữ liệu định lượng về chi phí tuân thủ mới tập trung ở các ngành phát thải lớn (năng lượng, sản xuất vật liệu xây dựng) mà chưa bao phủ toàn diện khối doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs).

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

1. Nghiên cứu cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại xuyên biên giới đối với các hợp đồng trao đổi ITMOs theo Điều 6.2 Thỏa thuận Paris.
2. Ứng dụng công nghệ sổ cái phân tán (Blockchain) và Hợp đồng thông minh (Smart Contracts) trong việc minh bạch hóa hệ thống đăng ký (National Registry) và giám sát MRV tự động.
3. Đánh giá tác động kinh tế lượng vĩ mô của cơ chế thuế các-bon kết hợp ETS (Hybrid Carbon Pricing) đối với năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án là công trình tiến sĩ tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện dưới góc độ Luật Quốc tế về thị trường quyền phát thải KNK. Nghiên cứu trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Luật Quốc tế, Luật Kinh tế và Kinh tế Môi trường tại các cơ sở giáo dục đại học lớn.
• Tác động lập pháp và chính sách: Cung cấp trực tiếp các luận cứ khoa học và khuyến nghị chính sách cho Cục Biến đổi khí hậu (Bộ TNMT), Bộ Tư pháp và Bộ Tài chính trong quá trình soạn thảo, hoàn thiện Đề án phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam và xây dựng các thông tư hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường 2020.
• Chuyển đổi công nghiệp: Định hướng chiến lược giảm phát thải cho hơn 1.912 cơ sở phát thải KNK trọng điểm thuộc danh mục bắt buộc phải kiểm kê KNK theo Quyết định số 01/2022/QĐ-TTg, hỗ trợ các doanh nghiệp năng lượng, thép, xi măng và hàng không chủ động thích ứng với cơ chế CORSIA và EU CBAM.
• Lợi ích xã hội và quốc tế: Góp phần cụ thể hóa cam kết của Việt Nam đạt mức phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050 tuyên bố tại Hội nghị thượng đỉnh COP26, nâng cao uy tín quốc gia trong thực thi các điều ước quốc tế về môi trường.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên luật: Khai thác hệ thống khung lý thuyết, phương pháp luật học so sánh và hệ thống thuật ngữ chuyên ngành chuẩn hóa quốc tế để phát triển các hướng nghiên cứu chuyên sâu.
• Cơ quan lập pháp và Quản lý nhà nước: Sử dụng các khuyến nghị sửa đổi pháp luật thực định, mô hình tổ chức sàn giao dịch và quy chuẩn giám sát thị trường để xây dựng văn bản quy phạm pháp luật khả thi.
• Khối Doanh nghiệp phát thải và Định chế Tài chính: Nắm bắt quy tắc vận hành của cơ chế Cap-and-Trade, từ đó xây dựng chiến lược quản trị rủi ro các-bon, tái cấu trúc công nghệ và tham gia huy động vốn thông qua các sản phẩm tài chính xanh (trái phiếu xanh, tín dụng các-bon).
• Các Tổ chức Quốc tế và Đối tác Phát triển: Có cơ sở đánh giá mức độ tương thích pháp lý của Việt Nam để xúc tiến các chương trình hỗ trợ kỹ thuật và liên kết thị trường các-bon song phương, đa phương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc xác lập lý luận về "Bản chất pháp lý kép của quyền phát thải KNK" trong sự giao thoa giữa Công pháp và Tư pháp Quốc tế. Luận án đã mở rộng Lý thuyết Quyền con người thế hệ thứ ba (Third-generation Human Rights) và Lý thuyết Quyền sở hữu tài sản khi chứng minh rằng quyền phát thải vừa là quyền phát triển tự nhiên bất khả xâm phạm của con người, vừa là một quyền tài sản vô hình đặc thù có thể giao dịch thương mại. Luận án giải quyết xung đột lý luận giữa quyền chủ quyền quốc gia trong phân bổ hạn ngạch và quyền tự do kinh doanh của doanh nghiệp khi tham gia thị trường các-bon.

2. Điểm đổi mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì?

Trả lời: So với các nghiên cứu trước đây (như Phạm Văn Hảo, 2012 chỉ tập trung vào cơ chế CDM đơn lẻ; hay các nghiên cứu kinh tế thuần túy của OECD, World Bank), luận án tạo đột phá bằng Phương pháp tiếp cận Luật học So sánh Đa tầng (Multi-level Comparative Legal Analysis) kết hợp Phân tích Chuẩn tắc Pháp lý với Đánh giá Tác động Kinh tế - Pháp luật (Law & Economics). Nghiên cứu thực hiện đối chiếu đồng thời trên 03 cấp độ tài phán (Quốc tế - Khu vực EU/Châu Á - Quốc gia Việt Nam), sử dụng chuỗi dữ liệu thực chứng 27 năm (1995-2022) từ hơn 10 hệ thống ETS tiêu biểu để đúc kết mô hình lập pháp tối ưu cho một nền kinh tế đang chuyển đổi.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất và có bằng chứng dữ liệu ra sao?

Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là việc áp dụng cơ chế định giá các-bon thuần túy thông qua thị trường (ETS) không tự động dẫn đến giảm phát thải nếu thiếu cơ chế kiểm soát giá sàn (Price Floor) và cơ chế dự trữ ổn định thị trường (Market Stability Reserve - MSR). Bằng chứng thực nghiệm từ dữ liệu EU ETS giai đoạn 2005-2008 cho thấy giá giấy phép dao động bất thường từ 30 Euro/tCO2 sụp đổ xuống gần 0 Euro/tCO2 do bất cân xứng thông tin và phân bổ miễn phí sai lệch, dẫn đến việc các tập đoàn nhiệt điện than vẫn gia tăng phát thải mà vẫn thu được siêu lợi nhuận phụ cấp (Florian Jaehn & Peter Letmathe, 2009; Considine, 2009).

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức chuẩn để nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Trả lời: Luận án thiết lập một Giao thức Đánh giá Tương thích Pháp lý (Legal Compatibility Assessment Protocol - LCAP) gồm 05 bước chuẩn hóa: (1) Xác lập đường cơ sở phát thải và khung kiểm kê MRV quốc gia; (2) Phân loại và định danh tài sản đối với hạn ngạch/tín chỉ các-bon trong hệ thống luật tư; (3) Thiết kế cấu trúc phân bổ hạn ngạch (đấu giá kết hợp cấp phát chuẩn kỹ thuật - Benchmarking); (4) Xây dựng quy chế giao dịch và phòng chống thao túng thị trường sàn ETS; (5) Thiết lập cơ chế điều chỉnh biên giới và liên kết quốc tế. Giao thức này có thể chuyển giao và áp dụng trực tiếp cho các quốc gia đang phát triển có điều kiện kinh tế - xã hội tương đồng tại khu vực ASEAN.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới (10-Year Research Agenda) được định hình ra sao?

Trả lời: Chương trình nghiên cứu 10 năm (2022-2032) tập trung vào 04 mũi nhọn: (1) Hoàn thiện lý luận pháp luật về tài sản số và tín chỉ các-bon mã hóa (Tokenized Carbon Credits); (2) Xây dựng khung pháp lý điều chỉnh hoạt động của các Quỹ đầu tư mạo hiểm khí hậu và thị trường phái sinh các-bon tại Việt Nam; (3) Khung pháp lý cho các giải pháp thu giữ, sử dụng và lưu trữ các-bon (CCUS) và tín chỉ các-bon dựa vào tự nhiên (NbS/Article 6 REDD+); (4) Cơ chế giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế (ISDS) phát sinh từ các biện pháp chính sách chuyển đổi năng lượng và áp đặt thuế biên giới các-bon.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Tiến Đạt đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 05 đóng góp cốt lõi:

1. Hoàn thiện hệ thống lý luận Luật Quốc tế về quyền phát thải KNK: Xác lập vững chắc cơ sở triết học và luật học, định danh quyền phát thải là quyền phát triển thuộc nhóm quyền con người thế hệ mới, đồng thời là quyền tài sản vô hình đặc thù trong giao dịch thương mại quốc tế.
2. Hệ thống hóa toàn diện khung pháp luật quốc tế về thị trường các-bon: Phân tích sâu sắc sự chuyển dịch thể chế từ Nghị định thư Kyoto 1997 sang Thỏa thuận Paris 2015, làm rõ các quy chuẩn kỹ thuật pháp lý của cơ chế hợp tác theo Điều 6 (6.2 và 6.4).
3. Tổng kết bài học kinh nghiệm quốc tế có giá trị thực tiễn cao: Khảo cứu sâu sắc các mô hình lập pháp và quản trị thị trường tại EU, Vương quốc Anh, Hoa Kỳ, Trung Quốc, Ấn Độ, chỉ rõ các lỗ hổng cần tránh về phân bổ hạn ngạch miễn phí và thao túng thị trường.
4. Đánh giá xác đáng thực trạng pháp luật thực định Việt Nam: Nhận diện chính xác các khoảng trống lập pháp trong Luật Bảo vệ môi trường 2020, Bộ luật Dân sự 2015, Luật Chứng khoán và pháp luật về thuế liên quan đến hàng hóa tín chỉ các-bon.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp lập pháp mang tính đột phá: Định hình lộ trình phân kỳ cụ thể để thành lập sàn giao dịch tín chỉ các-bon quốc gia (2026-2030) và hội nhập thị trường quốc tế (đến năm 2035), đóng góp trực tiếp vào mục tiêu Net Zero 2050 của quốc gia.

Công trình tạo nền tảng chuyển dịch mô hình nghiên cứu (paradigm shift) từ quản lý hành chính mệnh lệnh sang quản trị môi trường dựa trên quy luật thị trường, mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành giá trị cao giữa Luật học, Kinh tế học tài chính và Khoa học khí hậu trong kỷ nguyên phát triển bền vững toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN TỚI ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Nội dung nghiên cứu của chương này tập trung giới thiệu các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế được phân thành các nội dung lý luận và thực tiễn, đồng thời xây dựng hệ giả thuyết nghiên cứu xuyên suốt trong toàn bộ luận án. Qua tổng hợp tình hình nghiên cứu cho thấy tính cấp thiết và ý nghĩa của kết quả nghiên cứu trong công tác giảng dạy, khoa học và tham vấn chính sách liên quan. Tổng quan tình hình nghiên cứu những vấn đề liên quan tới đề tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu nước ngoài 1.

Công trình khoa học về lý luận Thị trường các-bon là đề tài nghiên cứu có liên quan tới nhiều lĩnh vực pháp luật với nhiều quan điểm pháp luật khác nhau giữa pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia. Có thể nhìn nhận hệ thống các công trình nghiên cứu về đề tài này trải rộng về cả số lượng và phạm vi nghiên cứu nhưng gắn liền trước hết tới những vấn đề về môi trường, bảo đảm sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia, khu vực và quốc tế. Vấn đề thị trường mua bán quyền phát thải còn liên quan tới những xu hướng chung tiến bộ của thế giới về việc thiết lập những chuẩn mực phát triển như: tăng trưởng xanh; nền kinh tế xanh; cơ chế phát triển sạch… Ở góc độ công pháp quốc tế, đề tài nghiên cứu liên quan trực tiếp tới pháp luật điều ước quốc tế, pháp luật môi trường quốc tế và nghĩa vụ quốc gia trong thực thi các cam kết quốc tế về môi trường. Ở góc độ tư pháp quốc tế, nghiên cứu pháp luật liên quan tới thị trường các-bon còn đề cập tới những vấn đề trong quan hệ hợp đồng trong luật quốc tế; giao dịch chuyển nhượng chứng chỉ giảm phát thải quốc tế cũng như sự công nhận của cộng đồng đối với giao dịch xuyên biên giới.

Với những vấn đề cơ bản kể trên, nghiên cứu sinh đã tìm kiếm, tập hợp và tổng hợp được một số tài liệu, nghiên cứu liên quan tới từng khía cạnh luật quốc tế của thị trường các-bon để phục vụ quá trình triển khai luận án. Cụ thể như sau: Về những khái niệm, lý luận về quyền phát thải KNK: - Ger Klaassen, Andries Nentjes, Marke Smith (2005), Kiểm chứng lý thuyết về thương mại phát thải: kinh nghiệm thực tiễn về các cơ chế thay thế cho thương mại phát thải toàn cầu (“Testing the theory of emissions trading: Experimental evidence on alternative mechanisms for global carbon trading”), Ecological 15 Economics Vol.53, Issue 1, 1/4/2005, Pages 47-58, Elsevier: nghiên cứu đề cập tới mô hình “đấu giá” và “giao dịch liên tục” như hai mô hình thúc đẩy thị trường mua bán quyền phát thải. Những mô hình và lý thuyết trong nghiên cứu cho thấy sự hình thành một thị trường các-bon cân bằng dưới góc độ nghiên cứu thực tiễn áp dụng ở 06 khu vực phát thải KNK lớn nhất thế giới. Nghiên cứu cũng cho thấy nếu dựa trên lý thuyết chuẩn thì việc đấu giá hay mua bán luân phiên (tương tự như thị trường chứng khoán) đều đem lại cho hoạt động mua bán quyền phát thải KNK sự hấp dẫn và tiết kiệm chi phí.

Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng ngược lại với lý thuyết, kết quả kiểm chứng cũng cho thấy không phải quốc gia nào cũng có thể thu được lợi nhuận từ hoạt động thương mại quyền phát thải KNK. Một số nghiên cứu khác được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành phải kể tới như: - George Milunovich, Alison Stegman, Deborah Cotton (2007), Thương mại phát thải: lý thuyết và áp dụng (“Carbon Trading: Theory and Practice”), The Finsia Journal of Applied Finance, ISSUE 3/2007: Nghiên cứu này đã phân tích các sáng kiến quản lý biến đổi khí hậu bao gồm việc xem xét các chương trình kinh doanh các- bon và các luận cứ kinh tế để hỗ trợ các chương trình đó, đồng thời cũng phác thảo các thành tố cấu trúc thị trường các-bon để đạt tối ưu và các điều kiện để thực hiện cải tiến đối với các chương trình kinh doanh các-bon hiện tại. - Environmental Law Institute (2002), Hệ thống thương mại tín dụng phát thải: tổng quan về những kết quả mới nhất và tiếp cận những thực tiễn tốt (“Emission reduction credit trading systems: an overview of recent results and an assessment of best practices”): Nghiên cứu đánh giá kinh nghiệm thực tế triển khai 02 hình thức chính của các chương trình giao dịch tín dụng phát thải giữa các doanh nghiệp được áp dụng trong giai đoạn 1995-2000 gồm: (i) Tín dụng giảm phát thải (Emission Reduction Credit - ERC) được xây dựng theo Đạo luật không khí sạch (Clean Air Act - CAA) và (ii) Tín dụng giảm phát thải rời rạc (Discrete Emission Reduction - DER) được hình thành ở 06 tiểu bang của Hoa Kỳ kể từ năm 1995. Báo cáo đánh giá định tính các chương trình ERC và đánh giá toàn diện các chương trình DER của tiểu bang, đồng thời trình bày dữ liệu về việc tạo ra và sử dụng thực tế các khoản tín dụng DER từ năm 1995-2000, xem xét luật pháp và thông lệ của mỗi bang trong việc thực hiện các chương trình này, và xác định những gì các tác giả tin rằng là các thực hành tốt nhất cho giao dịch tín dụng DER, có tính đến cả môi trường và các yếu tố kinh tế.

- Frances Beinecke, Jeffrey D.Sachs, Fred Krupp, Roger A.Stavins, Charles Komanoff, Eileen Claussen, Baruch Fischhoff (2009), Định giá 16 các-bon: Thương mại hóa hay đánh thuế (“Putting a Price on Carbon: An Emissions Cap or a Tax”), Yale Environment 360, Yale University: Nghiên cứu trình bày quan điểm của các nhà môi trường, nhà khoa học về việc ưu và nhược điểm trong lựa chọn ứng dụng giải pháp thương mại phát thải hay thuế phát thải. Qua phân tích cho thấy, cả hai phương thức kể trên trong thương mại phát thải đều hướng tới kết quả mong muốn là mức giảm CO2 cân đối hợp lý giữa chi phí giảm thiểu và tối đa hóa lợi ích. Tuy nhiên, cả hai phương thức đều phản ánh thực tế cơ chế giá thị trường của CO2 hay mức thuế các-bon vẫn đều tạo ra rủi ro, và không chắc chắn về lợi ích. Tuy nhiên, thương mại phát thải thông qua “cap-and-trade” có lợi thế do khả năng tính toán được mức độ cắt giảm cụ thể.

Ngoài ra, lợi thế của thương mại phát thải còn xuất phát từ giá thị trường của CO2 điều chỉnh tự động và liên tục trong khi thay đổi thường xuyên về thuế carbon gặp khó khăn về mặt hành chính và gây chia rẽ về chính trị. Ott, Wolfgang Sachs (2000), Những khía cạnh đạo đức của thương mại phát thải (“Ethical aspects of Emissions trading”), Wuppertal Papers Nr.2000 (ISSN 0949-5266): Nghiên cứu tập trung phân tích một số vấn đề đạo đức vốn có trong khái niệm “Giao dịch phát thải” (Emission Trading) mặc dù còn khá mới về ứng dụng thực tế, nhưng được ghi nhận kể từ thời điểm bắt đầu của Nghị định thư Kyoto 1997. Vấn đề đạo đức được xem xét dưới góc độ đánh giá “sự tham gia có ý nghĩa” của các nước đang phát triển, việc đưa giao dịch mua bán quyền phát thải KNK vào Nghị định thư là ưu tiên hàng đầu ưu tiên của các nước lớn trong đó có Hoa Kỳ và Liên bang Nga. Quan điểm đạo đức còn được nghiên cứu mở rộng trong thời kỳ hậu Kyoto.

Về những khái niệm, lý luận về thị trường các-bon: Khía cạnh pháp lý của thị trường các-bon là vấn đề không mới nhưng những nghiên cứu liên quan tới vấn đề này chưa nhiều. Ở khía cạnh lí luận chung, những khái niệm, lí thuyết căn bản và nguyên lí trong pháp luật về thị trường các-bon được đề cập khá chi tiết trong các nghiên cứu như: - OECD International Energy Agency (2005), Hành động khu vực, thương mại toàn cầu (“Act locally, trade globally”): Tài liệu cung cấp những quan điểm khái quát và những phân tích về sự tồn tại của các hệ thống mua bán quyền phát thải KNK, những thế mạnh và cả những hạn chế của từng hệ thống cũng như hệ thống cơ sở pháp lý để hình thành. Tài liệu cũng cho thấy những nhu cầu tất yếu của sự hình thành thị trường mua bán quyền phát thải trong lĩnh vực công nghiệp và ở các quốc gia phát triển trên toàn thế giới. Nó cũng chỉ ra được sự phức hợp giữa việc sử dụng năng lượng, phát thải CO2 và phát triển theo hướng tồn tại thị trường phát thải và không 17 tồn tại thị trường phát thải.

Tài liệu cũng gợi mở về dung lượng mua bán quyền phát thải phù hợp với chính sách môi trường cũng như những vấn đề phát sinh về chi phí không chính thức; tính cạnh tranh… - OECD Economics Department (Alain de Serres, Fabrice Murtin, Giuseppe Nicoletti) (2010), Tài liệu làm việc số 774: lộ trình xây dựng chính sách tăng trưởng xanh (“Working Papers No.774: A framework for Assessing green growth policies”): Nghiên cứu khởi xướng một khung phân tích nhằm đánh giá những chính sách góp phần đạt mục tiêu cải thiện vai trò của yếu tố môi trường trong xu hướng phát triển kinh tế. Nghiên cứu gồm hai phần, trong đó phần 1 đưa ra một số tiêu chuẩn và nguyên tắc khi xác định lựa chọn chính sách để cân bằng giữa lợi ích kinh tế và lợi ích môi trường; phần 2 giải đáp những câu hỏi về sự điều chỉnh về cơ cấu tổ chức quản lý nhằm hướng tới một nền quản trị xanh hơn. Hệ thống giải pháp pháp lý cũng được đề cập khá sâu trong nội dung của nghiên cứu. Công trình khoa học về thực tiễn pháp luật Kinh nghiệm pháp luật đối với các thị trường các-bon được phản ánh khá rõ ràng và đầy đủ thông qua các số liệu được ghi nhận trong báo cáo của các tổ chức hoạt động về môi trường và thúc đẩy phát triển sạch như World Bank, OECD, ICAP, ADB, cụ thể: Về tổng hợp đánh giá hiện trạng thị trường các-bon: - International Carbon Action Partnership (ICAP), Báo cáo hiện trạng 2021 (“Emission Trading Worldwide - Status report 2021”): Báo cáo cho thấy sự đa dạng trong bối cảnh kinh tế - chính trị của các quốc gia đã xây dựng thành công mô hình thị trường mua bán quyền phát thải (ETS).

Theo đó, mỗi hệ thống đang triển khai các cơ quan tài phán nhỏ hơn như tại Quebec và Vermont; hoặc ở cấp độ của các bang/tiểu bang như tại Tokyo và California hoặc ở một cấp độ khu vực rộng lơn hơn cả như tại Liên minh Châu Âu. ETS đã được xây dựng phù hợp với những nền kinh tế có nền công nghiệp, dịch vụ, nông nghiệp và lâm nghiệp lớn mạnh. Nó cũng xuất hiện ở những quốc gia đã áp dụng những nguồn năng lượng mới.