Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 1. Đại cương về té ngã 1. Khái niệm về té ngã Theo Viện thông tin Y tế Canada (2002): “Té ngã là sự thay đổi tư thế không chú ý mà kết quả là cơ thể nằm xuống nền nhà hoặc hành lang”. Theo hiệp hội điều dưỡng Ontario của Canada (RNAO) thì “Té ngã là một sự kiện khiến một người vô tình nằm trên mặt đất hoặc trên sàn nhà hoặc tầng thấp khác” [40].
Buchner và cộng sự (1993): “Té ngã là sự không chú ý nằm xuống hành lang, sàn nhà và những vị trí thấp khác không bao gồm đồ nội thất,tường nhà và những đồ gia dụng khác”. Hiện nay, có nhiều các định nghĩa khác nhau cho “té ngã”, tuy nhiên định nghĩa về té ngã của tổ chức y tế thế giới (WHO) là định nghĩa được sử dụng nhiều nhất: “Té ngã là những người vô tình nằm trên mặt đất, sàn nhà hoặc vị trí thấp khác, không bao gồm sự thay đổi có chú ý trong vị trí để nghỉ ngơi trong đồ nội thất, tường hoặc các vật thể khác” [47]. Các yếu tố nguy cơ đến té ngã [4],[5],[6],[18],[48] Té ngã là một vấn đề phổ biến đặc biệt là đối với người cao tuổi và thường là lý do chính khiến người bệnh phải nhập viện. Những lí do hay nguyên nhân của té ngã được gọi là những yếu tố rủi ro.
Ngã là kết quả của sự tương tác giữa các yếu tố sinh học, chăm sóc y tế, hành vi của chủ thể và môi trường. Nguyên nhân gây ngã liên quan đến các yếu tố nội tại bên trong cơ thể (các yếu tố rủi ro hành vi, các yếu tố rủi ro sinh học) và yếu tố bên ngoài môi trường sống (môi trường tại nơi sinh sống, môi trường bệnh viện). Nguyên nhân từ người bệnh: * Nguyên nhân từ yếu tố hành vi của người bệnh - Người bệnh sử dụng nhiều rượu, bia có thể làm chậm các phản ứng của người bệnh, làm kích thích thần kinh khiến người bệnh không còn tỉnh táo và tự chủ được hành vi của mình dẫn đến tăng nguy cơ té ngã. 5 - Người bệnh sử dụng thuốc: Một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến nguy cơ ngã của người bệnh, đặc biệt là một số loại thuốc dùng cho các bệnh như trầm cảm, thuốc an thần, bệnh khó ngủ, thuốc tim mạch, thuốc huyết áp,.
Nguy cơ có thể tăng khi người bệnh sử dụng nhiều loại thuốc kết hợp với nhau. Các tác dụng phụ có thể xảy ra như: Buồn ngủ, chóng mặt, nhầm lẫn, tinh thần không ổn định,. Một số thuốc có thể gây cảm giác lâng lâng, bứt rứt khó chịu dẫn đến đi đứng không vững làm tăng nguy cơ ngã. - Người bệnh ít hoạt động thể dục cũng khiến cơ thể luôn trong tình trạng mệt mỏi, cơ xương khớp yếu ớt không thể chống đỡ lại các tác nhân khi gặp tình trạng té ngã.
- Người bệnh lao động nặng quá sức cũng dẫn đến các tai nạn lao động trong đó có té ngã. - Người bệnh đi giày dép không đúng kích cỡ, giày dép mất ma sát dẫn đến trơn trượt. Thang điểm đánh giá nguy cơ té ngã theo thang điểm Morse. 6 * Nguyên nhân từ các yếu tố sinh học: - Giảm thị lực: Thị lực có vai trò quan trọng trong sự thăng bằng, nếu người bệnh không nhìn rõ lối đi và đồ vật xung quanh do môi trường quá tối có thể làm tăng nguy cơ té ngã - Tuổi tác: Người bệnh nhiều tuổi càng cân bằng kém hơn, đi lại khó khăn do cơ bắp yếu hơn và xương khớp cứng (yếu) nên đi đứng không vững.
- Giảm cảm giác ở bàn chân , thậm chí mất cảm giác bàn chân, thay đổi hình dạng và tính linh hoạt của bàn chân - Người bệnh có tiền sử từng té ngã cũng sẽ có nguy cơ cao mắc lại do nguyên nhân và hậu quả (ví dụ chấn thương và sợ ngã) - Người bệnh mắc các bệnh như bệnh Parkinson, bệnh động kinh,đột quỵ, bệnh Alzheimer, bệnh Gout, bệnh tiểu đường và bệnh viêm khớp có thể ảnh hưởng đến dáng đi và khả năng đi đứng của người bệnh làm tăng nguy cơ té ngã - Rối loạn tiểu tiện khiến người bệnh không tự chủ được tiểu tiện dẫn đến đi tiểu nhiều lần,điều này có thể làm tăng nguy cơ té ngã nhất là vào ban đêm. - Các bệnh trầm cảm,mất trí nhớ. Tâm lý người bệnh: buồn phiền,mất định hướng, không tập trung, chậm phản ứng hoặc hấp tấp vội vàng. Tâm lý e ngại, không hợp tác khi được đề nghị hỗ trợ vệ sinh cá nhân từ người thân và điều dưỡng.
- Hạ huyết áp, chóng mặt,đau đầu. - Tình trạng dinh dưỡng: Suy dinh dưỡng hay thừa cân béo phì đều ảnh hưỡng đến nguy cơ té ngã như nhau. Tình trạng dinh dưỡng tiết chế không hợp lí dễ đưa tới tình trạng suy nhược chung của cơ thể. Nguyên nhân từ môi trường bệnh viện - Xe đẩy, giường bệnh chất lượng nhưng vẫn còn khe hở để người bệnh lọt ra ngoài.
- Giường bệnh cao,không có thanh chắn giường khiến cho người bệnh dễ bị lăn xuống đất khi nằm ngủ. - Thiếu dụng cụ đi lại,dụng cụ hỗ trợ cho người bệnh đi lại ví dụ: tay vịn trong nhà vệ sinh, tay vịn hành lang bệnh viện,. - Nhà vệ sinh trơn trượt, hành lang ẩm ướt - Thiếu biển cảnh cáo khi đến những chỗ sàn trơn trượt ,khu vực có nguy cơ ngã. 7 - Thiếu ánh sáng ở khu vực dễ trơn ngã - Thiếu chuông báo tại các phòng bệnh,giường bệnh - Người bệnh chưa được cung cấp kiến thức về phòng té ngã, cũng như kiến thức về phòng té ngã của nhân viên y tế, người chăm sóc, người bệnh còn hạn chế.
Một số tình huống dễ gây té ngã cấp độ môi trường bệnh viện 1. Các biện pháp DPTN cho người bệnh 1. Các phương pháp cấp độ môi trường - Lắp đặt các thiết bị báo động ở ngay giường, hoặc xây dựng lại quy trình kiểm tra và thử hệ thống báo động ở ngay giường - Lắp đặt các loại khóa chốt tự động ở các phòng toilet/phòng tắm - Hạn chế mở cửa sổ - Lắp đặt các hệ thống báo động ở các lối thoát - Cải thiện hoặc chuẩn hóa hệ thống gọi điều dưỡng - Sử dụng những loại giường thấp cho bệnh nhân có nguy cơ té ngã cao - Cải thiện hệ thống chiếu sáng - Kiểm soát tiếng ồn cho tốt - Sắp đặt để những bệnh nhân có nguy cơ té ngã cao ở gần khu vực điều dưỡng. - Đảm bảo sao cho các vật dụng sinh hoạt cần thiết cho bệnh nhân ở ngay gần tầm tay họ [8].
Theo Patricia Quigley, để giảm nguy cơ té ngã do môi trường không an toàn cần duy trì nhận thức liên tục về an toàn môi trường và thực hiện các hành động sau: Loại bỏ các nguy cơ trượt/vấp ngã, giữ giường ở mức độ phù hợp trong khi di 8 chuyển và khi người bệnh đứng lên ở tư thế đứng. Không giữ giường ở vị trí thấp mọi lúc. Kiểm tra ghế,nhà vệ sinh và an toàn thanh chắn. Sử dụng ánh sáng trong phòng thích hợp.
Hãy chắc chắn rằng người bệnh đi giày dép phù hợp [40]. Một lộ trình phòng chống té ngã hiệu quả được tác giả Patricia Quigley đưa ra cho các nhân viên y tế gồm 4 bước: Bước 1: Tạo môi trường phù hợp cho người bệnh bằng việc sử dụng thực hành dựa trên bằng chứng Bước 2: Xác định người bệnh có nguy cơ bằng việc xem xét các yếu tố rủi ro có thể gây ngã cho người bệnh và sàng lọc tất cả các người bệnh có liên quan đến tiền sử té ngã. Bước 3: Hãy DPTN cho người bệnh bằng cách cung cấp một môi trường an toàn và giải quyết các yếu tố sinh lý,chẳng hạn như suy yếu tầm nhìn. Bước 4: Ngăn ngừa thương tích bằng cách cân nhắc sử dụng thảm sàn,giường và các thiết bị bảo vệ [40].
Các phương pháp cấp độ nhân viên y tế - Xem xét lại quy trình liên quan đến nhân viên - Tư vấn cho từng cá nhân nhân viên tham gia vào việc chăm sóc bệnh nhân - Giúp các nhân viên săn sóc bệnh nhân hiểu được bệnh nhân bằng cách nhận biết một số bệnh nhân có nguy cơ dễ ngã hơn những người khác bởi vì họ đang trải qua một số thay đổi ví dụ như thay đổi trong khả năng tự lập, chậm thích nghi với những thay đổi môi trường xung quanh, thay đổi về trí nhớ ngắn hạn, giảm khả năng kiểm soát xúc cảm, thay đổi các giác quan (như thị lực, thính giác, cân bằng, nhận biết các nhu cầu bài tiết), những thay đổi về vận động tinh tế, những cảm xúc tích cực, khó khăn trong giao tiếp. - Thành lập Ủy ban PTTN để đánh giá nguy cơ té ngã ở những bệnh nhân mới nhập viện, thường xuyên xem xét, phân tích các trường hợp té ngã, đánh giá các biện pháp can thiệp giảm nguy cơ té ngã, phân tích xu hướng và trao đổi các thông tin thu thập được với các nhân viên khác. - Cung cấp cho nhân viên các dấu hiệu dễ thấy bằng mắt để nhận biết bệnh nhân nào có nguy cơ té ngã cao (ví dụ như dùng màu đặc biệt cho vòng đeo cổ tay bệnh nhân hoặc biển cảnh báo treo ở cửa buồng bệnh). 9 - Đánh giá xem nhân viên phản hồi các cuộc gọi của bệnh nhân (qua hệ thống gọi điều dưỡng) trong bao lâu và rút ngắn khoảng thời gian ấy nếu cần thiết, để đảm bảo rằng các nhu cầu của bệnh nhân về thức ăn, đồ uống, các vật dụng vệ sinh được đáp ứng.
- Xem lại quy trình đánh giá trình độ của nhân viên. - Liên đới trách nhiệm cảnh báo của nhân viên khoa Dược đối với bệnh nhân cần dùng phối hợp nhiều loại thuốc [8]. Các phương pháp cấp độ bệnh nhân - Bổ sung thêm nội dung về nguy cơ té ngã vào chương trình giáo dục dành cho bệnh nhân và gia đình bệnh nhân. - Cung cấp các hướng dẫn tập vật lý trị liệu, thể dục phục hồi chức năng và các chương trình điều trị ngoại trú cho bệnh nhân.
- Tối đa hóa việc tự chăm sóc. - Tư vấn cho bệnh nhân để có được giấc ngũ bình thường, tự nhiên. - Đánh giá các loại thuốc sử dụng. - Điều trị giảm đau hiệu quả.
- Liên tục đánh giá lại trình trạng sức khỏe của bệnh nhân và các kết quả xét nghiệm. - Cung cấp dịch vụ người chăm sóc trúc trực. - Phong phú hóa các hoạt động cho bệnh nhân - Khuyến khích các kỹ thuật làm thư giãn cho bệnh nhân. - Tăng cường trao đổi thong tin liên lạc [8].