Kiểm Soát Nội Bộ Trong Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Khám phá vai trò và tầm quan trọng của kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam, đảm bảo an toàn và hiệu quả hoạt động.

• Tác giả: Bùi Thanh Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Đăng Khâm
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Kiểm Soát Nội Bộ Trong Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Nghiên cứu nước ngoài
• 1.2. Nghiên cứu về kiểm soát nội bộ
• 1.3. Nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ gắn với quản trị rủi ro trong một số lĩnh vực cụ thể
• 1.4. Nghiên cứu trong nước
• 1.5. Nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ
• 1.6. Nghiên cứu hệ thống kiểm soát nội bộ trong mối quan hệ với quản trị rủi ro
• 1.7. Kết luận về khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ VÀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI
• 2.1. Kiểm soát nội bộ
• 2.2. Kiểm soát trong quản lý
• 2.3. Kiểm soát nội bộ
• 2.4. Hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 2.5. Khái quát về hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 2.6. Các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 2.7. Hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro trong ngân hàng thương mại
• 2.8. Ảnh hưởng của đặc điểm ngân hàng thương mại đối với hệ thống kiểm soát nội bộ
• 2.9. Ngân hàng thương mại và những yêu cầu đặt ra đối với hệ thống kiểm soát nội bộ
• 2.10. Nhân tố ảnh hưởng hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 2.11. Quản lý nhà nước đối với hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 2.12. Kinh nghiệm quốc tế về hoạt động của hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam và những quy định về kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 3.2. Khái quát về ngân hàng thương mại Việt Nam. Những quy định về hệ thống KSNB trong NHTM Việt Nam
• 3.3. Rủi ro trọng yếu trong hoạt động của ngân hàng thương mại
• 3.4. Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.5. Thực trạng quản lý nhà nước đối với hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại
• 3.6. Thực trạng các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.7. Đánh giá thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.8. Ưu điểm của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.9. Một số hạn chế của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.10. Nguyên nhân của những hạn chế về hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.1. Những cơ hội và thách thức đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế
• 4.2. Những thách thức
• 4.3. Định hướng hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các NHTM Việt Nam
• 4.4. Quan điểm hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ
• 4.5. Nguyên tắc và yêu cầu hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ
• 4.6. Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.6.1. Hoàn thiện môi trường kiểm soát
• 4.6.2. Hoàn thiện quy trình đánh giá rủi ro
• 4.6.3. Hoàn thiện các hoạt động, thủ tục kiểm soát
• 4.6.4. Nâng cao chất lượng hệ thống thông tin và truyền thông
• 4.6.5. Hoàn thiện hoạt động giám sát
• 4.6.6. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho hệ thống kiểm soát nội bộ
• 4.7. Kiến nghị thực hiện giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.8. Hoàn thiện môi trường quản lý nhà nước về kinh tế
• 4.9. Hoàn thiện quy trình, thủ tục giám sát ngân hàng của ngân hàng nhà nước
• 4.10. Tạo lập kênh thông tin giữa NHNN hàng với các cơ quan có liên quan
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Kiểm Soát Nội Bộ Ngân Hàng Tổng Quan Tầm Quan Trọng 55 ký tự

Hoạt động kinh doanh ngân hàng tiềm ẩn nhiều rủi ro, gian lận và sai sót. Kiểm soát nội bộ ngân hàng là yếu tố then chốt đảm bảo an toàn, ổn định hệ thống tài chính. Sự sụp đổ của một ngân hàng thương mại có thể gây ra hiệu ứng domino, ảnh hưởng nghiêm trọng đến nền kinh tế. Thực tế tại ngân hàng thương mại Việt Nam cho thấy nhiều vấn đề trong quản trị doanh nghiệp, như chiếm đoạt tài sản, câu kết trục lợi. Các vụ việc điển hình như Ngân hàng Xây dựng, Ngân hàng TMCP Đại dương, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho thấy những hạn chế trong quản trị rủi ro. Do đó, hoàn thiện kiểm soát nội bộ là cấp thiết để cảnh báo và ngăn ngừa rủi ro, tuân thủ thông lệ quốc tế. Kiểm soát nội bộ là phương thức quản lý hiệu quả, giúp ngăn chặn gian lận, đạt mục tiêu tổ chức và cung cấp bằng chứng tin cậy cho kiểm toán độc lập. Tuy nhiên, thực tế triển khai hệ thống kiểm soát nội bộ còn nhiều bất cập, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập. Ủy ban Basel chỉ ra rằng sự thất bại trong thiết lập và duy trì kiểm soát nội bộ vững mạnh là nguyên nhân chính dẫn đến các vụ sụp đổ ngân hàng.

1.1. Vai trò của Kiểm Soát Nội Bộ trong Quản Trị Rủi Ro Ngân Hàng

Kiểm soát nội bộ ngân hàng không chỉ là công cụ quản lý rủi ro mà còn là nền tảng cho hoạt động quản trị hiệu quả. Một hệ thống KSNB mạnh mẽ giúp ngân hàng thương mại xác định, đánh giá và giảm thiểu các rủi ro tiềm ẩn, từ đó bảo vệ tài sản và uy tín của ngân hàng. Quản trị rủi ro hiệu quả là yếu tố then chốt để đảm bảo hoạt động kinh doanh an toàn và bền vững trong bối cảnh thị trường tài chính ngày càng phức tạp.

1.2. Thách Thức Triển Khai Hệ Thống Kiểm Soát Nội Bộ tại Việt Nam

Việc triển khai hệ thống kiểm soát nội bộ hiệu quả tại ngân hàng thương mại Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức. Các thách thức này bao gồm: sự thiếu đồng bộ giữa các quy định pháp lý, năng lực hạn chế của đội ngũ nhân sự, và áp lực cạnh tranh gay gắt. Giải quyết những thách thức này đòi hỏi sự nỗ lực từ cả cơ quan quản lý nhà nước và các ngân hàng thương mại.

II. Thực Trạng Kiểm Soát Nội Bộ tại NHTM Việt Nam Phân Tích 58 ký tự

Nghiên cứu chỉ ra rằng kiểm soát nội bộ xuất phát từ kiểm soát tiền. Robert Montgomery (1905) đề cập thuật ngữ "Kiểm soát nội bộ" trong cuốn "Lý thuyết và thực hành kiểm toán". Ông nhấn mạnh kiểm tra kế toán, phương pháp ghi chép và kiểm tra để bảo vệ tài sản. Hệ thống kiểm tra nội bộ bao gồm ghi chép kế toán, kiểm tra giao dịch tiền mặt, bán hàng, mua hàng, lập báo cáo và sổ sách kế toán. Hoạt động kinh doanh ngân hàng là loại hình kinh doanh có rất nhiều rủi ro, dễ xảy ra gian lận và sai sót. Việc đảm bảo an toàn trong hoạt động kinh doanh của ngân hàng thương mại không những được các nhà quản trị ngân hàng quan tâm mà còn là mối quan tâm của các cơ quan quản lý nhà nước và của toàn xã hội.

2.1. Đánh Giá Mức Độ Hiệu Quả của Các Thành Phần Kiểm Soát Nội Bộ

Việc đánh giá mức độ hiệu quả của các thành phần kiểm soát nội bộ như môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, và giám sát là rất quan trọng. Các kết quả đánh giá này cung cấp thông tin quan trọng để cải thiện hệ thống KSNB và đảm bảo nó đáp ứng được các yêu cầu hoạt động của ngân hàng thương mại.

2.2. Nhận Diện Rủi Ro Tiềm Ẩn trong Hệ Thống Kiểm Soát Nội Bộ Hiện Tại

Việc nhận diện các rủi ro tiềm ẩn trong hệ thống kiểm soát nội bộ hiện tại là bước quan trọng để có thể đưa ra các biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro. Các rủi ro này có thể xuất phát từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm: sự thay đổi trong môi trường kinh doanh, sự phức tạp của các hoạt động ngân hàng, và sự thiếu hụt về năng lực của nhân viên.

2.3. Phân tích Thực Trạng Tuân Thủ Pháp Luật Ngân Hàng trong KSNB

Tuân thủ pháp luật ngân hàng là một yếu tố then chốt trong kiểm soát nội bộ. Phân tích thực trạng tuân thủ pháp luật giúp xác định các lỗ hổng trong quy trình và đảm bảo ngân hàng thương mại hoạt động trong khuôn khổ pháp lý quy định.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Kiểm Soát Nội Bộ Hướng Tiếp Cận Mới 59 ký tự

Ủy ban Basel nhấn mạnh sự thất bại của ban lãnh đạo trong việc thiết lập và duy trì kiểm soát nội bộ vững mạnh. Để ngăn ngừa tổn thất và rủi ro, ngân hàng thương mại cần có biện pháp hữu hiệu, bao gồm thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ đầy đủ và hiệu quả. Mục đích nghiên cứu là đề xuất giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm hệ thống hóa lý thuyết, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp. Đối tượng nghiên cứu là kiểm soát nội bộ tại ngân hàng thương mại Việt Nam.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức và Đào Tạo về Kiểm Soát Nội Bộ cho Nhân Viên

Nhận thức và đào tạo về kiểm soát nội bộ là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả hoạt động của hệ thống. Các ngân hàng thương mại cần đầu tư vào việc nâng cao nhận thức và đào tạo cho nhân viên về các quy trình, thủ tục kiểm soát, và các rủi ro tiềm ẩn.

3.2. Ứng Dụng Công Nghệ trong Quản Lý và Giám Sát Kiểm Soát Nội Bộ

Ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) có thể giúp cải thiện hiệu quả quản lý và giám sát kiểm soát nội bộ. Các ngân hàng thương mại có thể sử dụng CNTT để tự động hóa các quy trình, giám sát các giao dịch, và phát hiện các gian lận tiềm ẩn.

IV. Mô Hình COSO và Áp Dụng Thực Tế tại Ngân Hàng Việt Nam 57 ký tự

Luận án tập trung giải quyết các vấn đề: (i) Làm rõ chức năng kiểm soát trong quản lý; xác định bản chất, vai trò, mục tiêu, nguyên tắc, thành phần của hệ thống KSNB trong NHTM; đặc thù của ngành ngân hàng và các nhân tố ảnh hưởng đến hệ thống KSNB; mối quan hệ của hệ thống KSNB với quản trị rủi ro ngân hàng trong ngân hàng; những nội dung cơ bản của quản lý nhà nước về hệ thống KSNB trong NHTM và bài học từ kinh nghiệm quốc tế. (ii) Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý nhà nước đối với hệ thống KSNB và các thành phần của hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam giai đoạn 2013 – 2018; đánh giá những kết quả, hạn chế và nguyên nhân.

4.1. Triển khai Môi trường Kiểm soát theo COSO Tạo Văn Hóa Tuân Thủ

Môi trường kiểm soát là nền tảng của hệ thống kiểm soát nội bộ. Triển khai môi trường kiểm soát theo mô hình kiểm soát nội bộ COSO giúp tạo ra một văn hóa tuân thủ, đạo đức và trách nhiệm trong ngân hàng thương mại. Điều này bao gồm việc thiết lập các chính sách và quy trình rõ ràng, đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

4.2. Áp Dụng Đánh Giá Rủi Ro Dựa Trên COSO Xác Định Rủi Ro Trọng Yếu

Đánh giá rủi ro là một thành phần quan trọng của mô hình kiểm soát nội bộ COSO. Áp dụng đánh giá rủi ro dựa trên COSO giúp các ngân hàng thương mại xác định các rủi ro trọng yếu, đánh giá khả năng xảy ra và tác động của chúng, và đưa ra các biện pháp phòng ngừa và giảm thiểu rủi ro phù hợp.

V. Nâng Cao Hiệu Quả Kiểm Soát Nội Bộ Kiến Nghị và Kết Luận 53 ký tự

(iii) Xác định quan điểm, phương hướng, yêu cầu và giải pháp có tính toàn diện, cụ thể để hoàn thiện hệ thống KSNB trong các NHTM Việt Nam. Luận án phát triển lý luận của KSNB dựa trên Khung COSO cho các NHTM về hệ thống KSNB trong NHTM, nghiên cứu hệ thống KSNB trong NHTM dưới góc độ của quản lý nhà nước và quản trị doanh nghiệp với những đặc thù của ngành ngân hàng. Luận án phân tích những rủi ro trọng yếu trong hoạt động kinh doanh ngân hàng, các nhân tố ảnh hưởng tới xây dựng và vận hành hệ thống KSNB, những nội dung cơ bản của quản lý nhà nước về hệ thống KSNB trong các NHTM, từ đó bổ sung cơ sở lý luận cho việc hoàn thiện hệ thống KSNB trên cơ sở rủi ro trong các NHTM Việt Nam phù hợp với thông lệ quốc tế.

5.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Thông Tin và Truyền Thông trong KSNB

Hệ thống thông tin và truyền thông hiệu quả là yếu tố then chốt để đảm bảo thông tin được truyền đạt đầy đủ và kịp thời đến tất cả các cấp của tổ chức. Điều này giúp mọi người hiểu rõ vai trò và trách nhiệm của mình trong kiểm soát nội bộ.

5.2. Tăng Cường Giám Sát và Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Kiểm Soát

Giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động kiểm soát là cần thiết để đảm bảo hệ thống KSNB hoạt động đúng như thiết kế và đạt được các mục tiêu đề ra. Điều này bao gồm việc thực hiện kiểm toán nội bộ định kỳ và đánh giá độc lập về hệ thống KSNB.

VI. Tương Lai Kiểm Soát Nội Bộ Hội Nhập Phát Triển Bền Vững 60 ký tự

Từ nghiên cứu những đặc thù hoạt động của ngành ngân hàng có ảnh hưởng đến việc thiết kế và vận hành hệ thống KSNB c ng như các nhân tố ảnh hưởng đến hệ thống KSNB là cơ sở giúp ban lãnh đạo các NHTM có thể điều chỉnh, bổ sung các văn bản quản lý nhằm hoàn thiện quản lý hệ thống KSNB. Từ đánh giá thực trạng công tác quản lý của nhà nước đối với hệ thống KSNB trong các NHTM, khảo sát năm thành phần của hệ thống nhằm làm rõ thực trạng hệ thống KSNB tại các NHTM Việt Nam là thông tin tham khảo cho các nhà quản lý vĩ mô đưa ra các chính sách quản lý đối với hoạt động của hệ thống ngân hàng và hoạt động của KSNB trong các NHTM.

6.1. Ứng dụng Kiểm Soát Nội Bộ dựa trên rủi ro Risk based Internal Control

Việc ứng dụng các phương pháp Kiểm soát Nội bộ dựa trên rủi ro (Risk-based Internal Control) tiên tiến giúp các ngân hàng thương mại Việt Nam (NHTM) chủ động hơn trong việc xác định và ứng phó với các rủi ro tiềm ẩn. Điều này góp phần vào sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng.

6.2. Định hướng Phát triển Kiểm Soát Nội Bộ Trong Ngân Hàng Việt Nam

Định hướng phát triển Kiểm Soát Nội Bộ trong Ngân hàng thương mại Việt Nam cần tập trung vào việc xây dựng một hệ thống linh hoạt, có khả năng thích ứng với sự thay đổi của môi trường kinh doanh và các yêu cầu mới từ các cơ quan quản lý. Đồng thời, cần chú trọng đến việc nâng cao năng lực của đội ngũ nhân viên và tăng cường ứng dụng công nghệ vào hoạt động kiểm soát.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vai trò huyết mạch trong cấu trúc trung gian tài chính của nền kinh tế quốc dân. Tuy nhiên, đặc thù kinh doanh tiền tệ chứa đựng mức độ bất đối xứng thông tin cao và tiềm ẩn nhiều rủi ro cố hữu mang tính dây chuyền. Giai đoạn 2013–2018 tại Việt Nam chứng kiến hàng loạt biến cố tài chính nghiêm trọng xuất phát từ sự suy thoái của văn hóa kiểm soát và quản trị rủi ro lỏng lẻo, điển hình như "vụ thất thoát hơn 9.000 tỷ đồng của Ngân hàng Xây dựng", vụ án chiếm đoạt và làm thất thoát "trên 1.100 tỷ đồng tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn", cùng các sai phạm quy mô lớn tại Ngân hàng TMCP Đại Dương (OceanBank), Ngân hàng TMCP Đông Á và Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam. Bối cảnh đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc toàn diện hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB) trong các NHTM theo chuẩn mực quốc tế.

Khoảng trống nghiên cứu then chốt được xác định: Phần lớn các công trình học thuật trước đây (Bùi Thị Minh Hải, 2010; Nguyễn Thị Lan Anh, 2013; Nguyễn Thanh Trang, 2015; Phạm Thanh Thủy, 2016) mới chỉ tiếp cận KSNB ở cấp độ doanh nghiệp sản xuất thuần túy hoặc nhìn nhận dưới góc độ kế toán – kiểm toán vi mô, thiếu vắng sự tích hợp giữa lý thuyết quản lý nhà nước vĩ mô và quản trị rủi ro hiện đại theo thông lệ Basel trong một ngành dịch vụ tài chính đặc thù.

Luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Quản lý kinh tế (Mã số: 9 34 04 10) của tác giả Bùi Thanh Sơn, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Đăng Khâm tại Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (Học viện Khoa học Xã hội, 2020), đã giải quyết 03 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Cơ sở lý luận về hệ thống KSNB trong NHTM cần được tích hợp như thế nào giữa khung COSO hiện đại, các nguyên tắc giám sát của Basel và vai trò can thiệp vĩ mô của quản lý nhà nước?
2. Thực trạng cấu trúc 5 thành phần của hệ thống KSNB và công tác thanh tra, giám sát ngân hàng tại các NHTM Việt Nam giai đoạn 2013–2018 bộc lộ những khiếm khuyết, nguyên nhân bản chất nào?
3. Mô hình giải pháp toàn diện nào có khả năng chuẩn hóa và tối ưu hóa hệ thống KSNB định hướng rủi ro cho hệ thống NHTM Việt Nam?

Các giả thuyết nghiên cứu chính bao gồm:

• $H_1$: Hiệu lực của hệ thống KSNB trong NHTM chịu sự tác động đồng thời của 5 thành phần COSO và bị chi phối mạnh mẽ bởi khung khổ pháp lý cùng cơ chế giám sát ngân hàng của Ngân hàng Nhà nước (NHNN).
• $H_2$: Quy trình đánh giá rủi ro và môi trường kiểm soát có mối quan hệ nghịch chiều có ý nghĩa thống kê đối với mức độ rủi ro hoạt động và tỷ lệ phát sinh gian lận, thất thoát tài sản ngân hàng.
• $H_3$: Việc vận hành hệ thống KSNB theo cơ chế ba tuyến phòng thủ chuẩn hóa quốc tế sẽ gia tăng năng lực cảnh báo sớm và bảo đảm an toàn hệ thống.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2013–2018 từ toàn bộ hệ thống tổ chức tín dụng (TCTD) và tập trung khảo sát sơ cấp trên mẫu đại diện gồm 17 NHTM đã niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam tính đến ngày 31/12/2018.

Literature Review và Positioning

Dòng chảy học thuật quốc tế về KSNB trải qua sự tiến hóa sâu sắc từ quan điểm kiểm toán truyền thống sang khung quản trị rủi ro tích hợp. Robert Montgomery (1905) trong tác phẩm kinh điển "Auditing – Theory and Practice" lần đầu xác lập thuật ngữ KSNB gắn liền với kiểm tra kế toán và bảo vệ tài sản vật chất. Bước phát triển tiếp theo được đánh dấu bởi Brink và Herbert Witt (1982) với "Modern Internal Auditing", định vị KSNB là phương thức thực hành nhằm tối ưu hóa mục tiêu tổ chức và bảo đảm độ tin cậy của báo cáo tài chính (BCTC).

Sự ra đời của Khung tích hợp COSO (1992) do Ủy ban Treadway ban hành (hợp nhất quan điểm từ AICPA, IIA, FEI, AAA, IMA) đã thiết lập nền tảng lý luận hiện đại với 5 thành phần cấu thành, sau đó tiếp tục được nâng cấp qua COSO ERM (2004), COSO (2013) với 17 nguyên tắc nền tảng và COSO (2015). Đặt trong lĩnh vực ngân hàng, Ủy ban Basel về Giám sát Ngân hàng (BCBS, 1998) đã ban hành "Khung hệ thống KSNB trong các tổ chức ngân hàng" gồm 13 nguyên tắc chuẩn mực, phân định rõ quản trị giám sát, nhận dạng đo lường rủi ro, phân công nhiệm vụ và hoạt động chỉnh sửa.

Tranh luận học thuật tồn tại giữa hai trường phái:

• Trường phái tiếp cận kỹ thuật - kế toán (Montgomery, 1905; Etherington & Gordon, 1985; Ramos, 2004): Coi KSNB là công cụ nghiệp vụ nội bộ phục vụ tính minh bạch của BCTC và hỗ trợ kiểm toán độc lập theo Đạo luật Sarbanes-Oxley (SOX 404).
• Trường phái tiếp cận hành vi và quản trị chiến lược (Merchant & Bedford, 1989; Spira & Page, 2002; Faudizah et al., 2007): Nhấn mạnh KSNB là tiến trình văn hóa quản trị tác động trực tiếp lên nhận thức, hành vi nhân sự và định hướng chiến lược thích ứng rủi ro của doanh nghiệp.

Đối sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• Nghiên cứu của Salehi, Shiri và Ehsanpour (2011) tại Ngân hàng Mellat (Iran) chỉ ra rằng sự suy yếu của môi trường kiểm soát và quy trình đánh giá rủi ro là nguyên nhân trực tiếp làm bùng phát các hành vi gian lận và sai lệch tài chính ngân hàng.
• Công trình của Gamage et al. tại các NHTM Nhà nước Sri Lanka khẳng định cấu trúc các thành phần KSNB có tương quan nhân quả mật thiết đối với việc kiểm soát, giảm thiểu tỷ lệ sai phạm đạo đức và thất thoát vốn.
• Khảo sát thực nghiệm của Qiang Cheng, Beng Wee Goh và Jae Bum Kim (2014) trên các doanh nghiệp tuân thủ SOX 404 tại Mỹ chứng minh KSNB hữu hiệu nâng cao hiệu quả hoạt động vượt bậc thông qua triệt tiêu hành vi chiếm dụng nguồn lực và gia tăng chất lượng thông tin điều hành nội bộ.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu chuyên ngành của Lê Quốc Nghị (2005), Đào Minh Phúc và Lê Văn Hinh (2012), Phạm Thanh Thủy (2016), Nguyễn Kim Quốc Trung (2016), Trương Nguyễn Tường Vy (2018), Nguyễn Bích Liên (2018) đã đề cập đến KSNB hoặc từng mảng rủi ro tín dụng riêng lẻ. Tuy nhiên, công trình của Bùi Thanh Sơn (2020) tạo lập vị thế học thuật độc lập khi kết hợp đồng thời lý thuyết quản trị doanh nghiệp, lý thuyết quản lý kinh tế nhà nước và khung chuẩn rủi ro Basel/COSO 2013 để giải phẫu toàn diện hệ thống NHTM Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

flowchart TB
    subgraph MacroLevel [QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VĨ MÔ - NHNN & CƠ QUAN GIÁM SÁT]
        A1[Hoàn thiện hành lang pháp lý] --- A2[Quy trình thanh tra giám sát ngân hàng]
        A2 --- A3[Cơ chế chia sẻ thông tin liên ngành]
    end

    subgraph MesoLevel [MÔ HÌNH HỆ THỐNG KSNB TRONG NHTM - CHUẨN COSO 2013 & BASEL]
        B1[1. Môi trường kiểm soát\nTính chính trực, đạo đức, năng lực, cơ cấu HĐQT/BKS]
        B2[2. Đánh giá rủi ro\nNhận diện, phân tích rủi ro tín dụng, thị trường, vận hành]
        B3[3. Hoạt động kiểm soát\nPhân công phân nhiệm, bất kiêm nhiệm, chốt kiểm soát CNTT]
        B4[4. Thông tin và truyền thông\nKênh báo cáo hai chiều, tính bảo mật và minh bạch BCTC]
        B5[5. Hoạt động giám sát\nGiám sát định kỳ, kiểm toán nội bộ độc lập]
        
        B1 --> B2 --> B3 --> B4 --> B5
    end

    subgraph MicroLevel [MỤC TIÊU VẬN HÀNH & HIỆU QUẢ KINH TẾ]
        C1[An toàn hệ thống & Bảo toàn vốn]
        C2[Ngăn ngừa sai phạm & Gian lận tài chính]
        C3[Tuân thủ pháp luật & Chuẩn mực quốc tế]
    end

    MacroLevel ==> MesoLevel
    MesoLevel ==> MicroLevel

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng lý thuyết quản trị học hiện đại của Henry Fayol và lý thuyết chức năng quản lý của Nguyễn Quang Quynh bằng cách khẳng định: "Kiểm soát không phải là một pha hay một giai đoạn của quá trình quản lý mà là một chức năng không thể tách rời của quản lý. Trong suốt quá trình quản lý, kiểm soát luôn luôn tồn tại trước, trong và sau mỗi hoạt động định hướng hoặc tổ chức để thực hiện hoặc điều chỉnh mỗi hoạt động đó. Một cách tổng hợp nhất, kiểm soát được hiểu là tổng hợp các phương sách để nắm lấy và điều hành đối tượng hoặc khách thể quản lý".

Về mặt khái niệm, tác giả bảo vệ quan điểm chính thống của COSO: "Kiểm soát nội bộ là một quá trình, chịu ảnh hưởng bởi hội đồng quản trị, người quản lý và các nhân viên của đơn vị, được thiết lập để cung cấp một sự đảm bảo hợp lý nhằm đạt được các mục đích về hoạt động, báo cáo tài chính và tuân thủ".

Đóng góp lý thuyết mang tính đột phá của luận án là phân định ranh giới bản chất giữa "Kiểm soát nội bộ" (tiến trình vận hành xuyên suốt của Ban điều hành) và "Kiểm toán nội bộ" (công cụ giám sát độc lập trực thuộc Hội đồng quản trị/Ban kiểm soát), đồng thời xây dựng mô hình tương tác hữu cơ giữa quản lý nhà nước vĩ mô với hệ thống KSNB vi mô của NHTM trong môi trường chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

1. Khung chuẩn COSO 2013: Cung cấp cấu trúc 5 thành phần (Môi trường kiểm soát, Đánh giá rủi ro, Hoạt động kiểm soát, Thông tin & Truyền thông, Giám sát) gắn với 17 nguyên tắc quản trị toàn diện.
2. Nguyên tắc Basel 1998 về KSNB ngân hàng: Cung cấp 13 nguyên tắc chuyên biệt hóa cho quản trị rủi ro ngành ngân hàng, nhấn mạnh cơ chế ba tuyến phòng thủ và văn hóa kiểm soát đạo đức.
3. Lý thuyết Quản lý nhà nước về kinh tế: Tiếp cận hệ thống KSNB không chỉ là trách nhiệm nội bộ của ngân hàng mà còn là đối tượng chịu sự điều tiết, can thiệp và giám sát bắt buộc của NHNN nhằm duy trì an toàn vĩ mô hệ thống.

Điều kiện biên của khung phân tích được xác lập rõ ràng: Mô hình áp dụng cho các NHTM hoạt động trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự điều tiết vĩ mô chặt chẽ, nơi các định chế tài chính vừa chịu áp lực cạnh tranh thương mại vừa phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Luật Các tổ chức tín dụng và thông tư hướng dẫn của NHNN.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo trường phái triết học thực chứng (Positivism) kết hợp diễn giải (Interpretivism), vận dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (Mixed Methods Research) đa tầng:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích cơ chế thể chế, quy định pháp lý (Thông tư NHNN, Luật Các TCTD) và hiệu lực của cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng.
• Cấp độ trung mô: Đánh giá thực trạng toàn ngành dựa trên báo cáo tài chính kiểm toán và báo cáo tổng kết của toàn bộ hệ thống TCTD giai đoạn 2013–2018.
• Cấp độ vi mô: Khảo sát thực nghiệm ý kiến chuyên gia và cán bộ chuyên trách tại 17 NHTM cổ phần niêm yết trên sàn chứng khoán.

Cỡ mẫu khảo sát định lượng được xác định thông qua công thức ước lượng tỷ lệ của Cochran: $$n = \frac{Z^2 \cdot p \cdot (1-p)}{e^2}$$ Với mức ý nghĩa $\alpha = 5%$, độ tin cậy $95%$ ($Z = 1{,}96$), giả định xác suất tối đa $p = 0{,}5$, và biên độ sai số cho phép $e = 8%$, kích cỡ mẫu lý thuyết tối thiểu là: $$n = \frac{(1{,}96)^2 \cdot 0{,}5 \cdot (1 - 0{,}5)}{(0{,}08)^2} = \frac{3{,}8416 \cdot 0{,}25}{0{,}0064} \approx 150 \text{ quan sát}$$

Để bảo đảm độ vững và tính đại diện sâu theo nguyên tắc phân tích nhân tố (yêu cầu cỡ mẫu gấp 4–5 lần số biến quan sát), tác giả đã phát ra 400 phiếu khảo sát, thu về 368 phiếu, sàng lọc được 354 phiếu hợp lệ hoàn chỉnh phục vụ phân tích.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu sơ cấp được triển khai qua bảng hỏi chi tiết gồm 97 biến quan sát đo lường 5 thành phần COSO:

• Môi trường kiểm soát: 51 câu hỏi (đo lường tính chính trực, giá trị đạo đức, cơ cấu HĐQT, BKS, triết lý quản lý, phân định thẩm quyền và chính sách nhân sự).
• Quy trình đánh giá rủi ro: 11 câu hỏi (đo lường nhận diện rủi ro tín dụng, thị trường, vận hành và rủi ro gian lận).
• Hoạt động kiểm soát: 8 câu hỏi (đo lường chốt kiểm soát tác nghiệp, kiểm soát CNTT, phân công phân nhiệm).
• Hệ thống thông tin và truyền thông: 19 câu hỏi (đo lường chất lượng thông tin kế toán, truyền thông nội bộ và đối ngoại).
• Hoạt động giám sát: 8 câu hỏi (đo lường hoạt động đánh giá liên tục, độc lập của KTNB và BKS).

Thang đo Likert 5 mức độ được chuẩn hóa với tiêu chí thực chứng rõ ràng:

• Mức 1: Hoàn toàn không hiệu lực (không có dấu hiệu tồn tại/thực hiện).
• Mức 2: Không hiệu lực (có xuất hiện nhưng không đủ hoặc không liên tục).
• Mức 3: Có thể có hiệu lực (có thực hiện đủ nhưng chưa thuyết phục).
• Mức 4: Khá hiệu lực (thực hiện đủ, liên tục và kết quả tương đối tốt).
• Mức 5: Hoàn toàn có hiệu lực (phù hợp, liên tục và có bằng chứng rõ ràng về hiệu quả).

Quy trình tam giác hóa (Triangulation) kết hợp dữ liệu bảng câu hỏi, phỏng vấn sâu lãnh đạo Ban Giám đốc chi nhánh, lãnh đạo Ban kiểm soát, chuyên gia NHNN và đối chiếu chéo với dữ liệu BCTC kiểm toán giai đoạn 2013–2018.

Data và phân tích

Dữ liệu được làm sạch và phân tích bằng phần mềm thống kê chuyên dụng. Các kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha), phân tích thống kê mô tả (Mean, Standard Deviation), phân tích cơ cấu tỷ trọng và đối chiếu chuỗi thời gian được áp dụng đồng bộ. Kiểm tra tính vững (Robustness checks) được thực hiện thông qua việc phân nhóm ngân hàng theo quy mô vốn và so sánh chéo kết quả khảo sát nội bộ với các kết luận thanh tra thực tế của cơ quan thanh tra giám sát NHNN.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự phân hóa nghiêm trọng trong môi trường kiểm soát và đạo đức quản trị: Thực trạng giai đoạn 2013–2018 bộc lộ điểm nghẽn lớn nhất của hệ thống KSNB không nằm ở quy trình kỹ thuật mà nằm ở đạo đức nghề nghiệp và xung đột lợi ích của các nhà quản trị cấp cao. Các vụ đại án tại OceanBank, VNCB hay Ngân hàng Đông Á cho thấy sự vô hiệu hóa KSNB do sự can thiệp và lạm quyền từ lãnh đạo cấp cao ("management override of controls").
2. Quy trình đánh giá rủi ro mang tính đối phó, thiếu định lượng rủi ro gian lận: Khảo sát thực nghiệm chỉ ra nhiều NHTM chỉ tập trung vào rủi ro tín dụng truyền thống mà bỏ ngỏ quy trình nhận diện rủi ro hoạt động, rủi ro công nghệ thông tin và rủi ro gian lận nội bộ; việc cài đặt hạn mức tín dụng trên hệ thống phần mềm lõi (Core Banking) dễ dàng bị can thiệp và vô hiệu hóa thủ công.
3. Hạn chế cố hữu trong phân công phân nhiệm và tính độc lập của Ban kiểm soát: Tại nhiều NHTM, Ban kiểm soát và bộ phận kiểm toán nội bộ trực thuộc chưa thực sự độc lập với Ban điều hành, dẫn đến tình trạng chồng chéo chức năng, thiếu quyền lực thực chất trong việc phản biện và cảnh báo sớm các giao dịch bất thường của cổ đông lớn hoặc người liên quan.
4. Bất cập trong công tác giám sát vĩ mô của cơ quan quản lý: Quy trình thanh tra, giám sát của NHNN trong giai đoạn 2013–2018 bộc lộ sự chậm trễ trong việc tiếp nhận thông tin cảnh báo sớm, thiếu cơ chế liên thông dữ liệu tức thời giữa NHNN với Bộ Tài chính, cơ quan thuế và kiểm toán độc lập.

Thành phần KSNB	Thực trạng tại NHTM Việt Nam (2013–2018)	Mức độ rủi ro tiềm ẩn	Nguyên nhân cốt lõi
Môi trường kiểm soát	Văn hóa kiểm soát chưa thấm nhuần; đạo đức nghề nghiệp bị vi phạm ở cấp quản trị	Rất cao	Lợi ích nhóm, xung đột lợi ích, kiểm soát quyền lực yếu
Đánh giá rủi ro	Tiếp cận định tính, nặng về đối phó quy định NHNN; thiếu mô hình đo lường rủi ro gian lận	Cao	Hạn chế năng lực nhân sự và công cụ công nghệ
Hoạt động kiểm soát	Chốt kiểm soát nghiệp vụ dễ bị vượt quyền; kiểm soát ứng dụng CNTT chưa triệt để	Rất cao	Phân công phân nhiệm lỏng lẻo, lỗi phần mềm tác nghiệp
Thông tin & Truyền thông	Thông tin kế toán đôi lúc bị sai lệch; kênh phản ánh sai phạm (whistleblowing) thiếu bảo mật	Trung bình - Cao	Áp lực chỉ tiêu lợi nhuận và bệnh thành tích
Hoạt động giám sát	KTNB và BKS thiếu tính độc lập thực tế; phụ thuộc vào Ban Tổng Giám đốc	Cao	Cơ cấu quản trị công ty chưa đạt chuẩn mực quốc tế

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Luận án khẳng định sự cần thiết phải tích hợp lý thuyết thể chế vào phân tích hệ thống KSNB, chứng minh rằng sự hoàn thiện KSNB tại các nước đang phát triển không thể tách rời vai trò kiến tạo và cưỡng chế tuân thủ của Nhà nước.
• Về mặt ứng dụng quản trị ngân hàng: Đặt ra yêu cầu bắt buộc tái lập cấu trúc KSNB theo mô hình 3 tuyến phòng thủ: Tuyến 1 (các đơn vị kinh doanh trực tiếp kiểm soát tác nghiệp), Tuyến 2 (khối quản trị rủi ro và tuân thủ), Tuyến 3 (kiểm toán nội bộ độc lập báo cáo trực tiếp cho Ủy ban Kiểm toán/HĐQT).
• Về chính sách và quản lý nhà nước: Cung cấp cơ sở khoa học để NHNN ban hành và chuẩn hóa các quy định thanh tra giám sát trên cơ sở rủi ro (Risk-based Supervision), thiết lập hành lang pháp lý bắt buộc áp dụng chuẩn mực Basel II/III và COSO 2013 trong toàn bộ hệ thống TCTD.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn mẫu điều tra sơ cấp: Dữ liệu khảo sát chuyên sâu tập trung vào 17 NHTM đã niêm yết tính đến năm 2018; chưa bao phủ toàn diện khối ngân hàng liên doanh, ngân hàng 100% vốn nước ngoài và các ngân hàng thương mại yếu kém thuộc diện kiểm soát đặc biệt.
2. Hạn chế tiềm tàng của dữ liệu tự kê khai: Ý kiến khảo sát từ cán bộ ngân hàng có thể chịu ảnh hưởng bởi thiên kiến nhận thức cá nhân hoặc tâm lý e ngại tiết lộ các yếu kém nội bộ của tổ chức.
3. Độ trễ về chuyển đổi số: Khung nghiên cứu hoàn thành năm 2020 phản ánh giai đoạn số hóa ban đầu (2013–2018), chưa bao quát toàn diện các rủi ro công nghệ mới xuất hiện mạnh mẽ sau đại dịch COVID-19 như ngân hàng số hoàn toàn (Neo-banking), trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây và rủi ro an ninh mạng phức tạp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng đánh giá tác động của công nghệ tài chính (Fintech), Blockchain và AI đối với việc thiết kế các chốt kiểm soát tự động trong KSNB ngân hàng.
• Nghiên cứu mô hình định lượng cấu trúc tuyến tính (SEM) đo lường chính xác tác động trung gian của từng nguyên tắc COSO 2013 đến hiệu quả tài chính (ROA, ROE) và tỷ lệ nợ xấu (NPL) của hệ thống NHTM.
• Khảo cứu so sánh xuyên quốc gia giữa KSNB của khối ngân hàng ASEAN-5 trong điều kiện thực thi Basel III toàn diện.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án cung cấp hệ thống tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các cơ sở đào tạo sau đại học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kiểm toán và Quản lý kinh tế; mở ra hướng nghiên cứu liên ngành giữa quản trị kinh doanh và quản lý kinh tế công.
• Chuyển đổi ngành ngân hàng: Đóng góp trực tiếp vào cẩm nang thiết kế quy trình tác nghiệp, sổ tay kiểm soát rủi ro và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp tại các NHTM Việt Nam.
• Ảnh hưởng chính sách: Hỗ trợ thiết thực cho Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng (NHNN) trong việc hoàn thiện quy trình kiểm tra tại chỗ và giám sát từ xa, nâng cao hiệu lực cảnh báo sớm rủi ro hệ thống.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên: Kế thừa khung phân tích kết hợp giữa COSO 2013, Basel và vai trò quản lý nhà nước; khai thác các khoảng trống về rủi ro ngân hàng số.
• Lãnh đạo và Nhà quản trị NHTM (HĐQT, BGĐ, BKS): Nhận diện chính xác 5 "lỗ hổng" cố hữu trong hệ thống KSNB để tái cấu trúc thẩm quyền, chuẩn hóa chính sách nhân sự và phân bổ nguồn lực kiểm soát tối ưu.
• Kiểm toán viên nội bộ và Chuyên viên quản trị rủi ro: Sử dụng bộ công cụ 97 chỉ báo khảo sát làm khung tham chiếu đánh giá định kỳ hiệu lực KSNB tại đơn vị.
• Cơ quan hoạch định chính sách (NHNN, Bộ Tài chính): Ứng dụng các khuyến nghị về cơ chế phối hợp thông tin liên ngành và quy trình giám sát định hướng rủi ro.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Quản lý của Henry Fayol và Lý thuyết KSNB của COSO bằng cách đặt KSNB của NHTM trong mối quan hệ hữu cơ với chức năng quản lý vĩ mô của Nhà nước. Tác giả chứng minh rằng KSNB trong ngành ngân hàng không thể chỉ dựa vào ý chí tự thân của doanh nghiệp (corporate self-regulation) mà bắt buộc phải có sự kết hợp chặt chẽ với cơ chế cưỡng chế và giám sát an toàn vĩ mô của Ngân hàng Trung ương để khắc phục các thất bại thị trường do xung đột lợi ích và tình trạng "đạo đức giả định" của cấp quản trị.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với các nghiên cứu của Bùi Thị Minh Hải (2010) hay Nguyễn Thị Lan Anh (2013) vốn chỉ dùng phương pháp định tính sơ bộ trên một số doanh nghiệp hẹp, luận án đã triển khai phương pháp hỗn hợp chuẩn hóa: tính toán cỡ mẫu khoa học theo công thức Cochran ($n = 354$ quan sát hợp lệ), xây dựng bộ công cụ 97 biến quan sát phản ánh trọn vẹn 5 thành phần COSO 2013 trên 17 NHTM niêm yết, đồng thời kết hợp chuỗi dữ liệu thứ cấp toàn ngành 6 năm (2013–2018).

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa cảnh báo cao nhất?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Môi trường kiểm soát – yếu tố nền tảng nhất trong tháp COSO – lại là mắt xích yếu nhất và dễ bị tổn thương nhất tại các NHTM Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu. Các sai phạm nghìn tỷ không xuất phát từ việc thiếu hụt quy trình văn bản ở cấp nhân viên thừa hành, mà bắt nguồn trực tiếp từ việc Ban điều hành và các cổ đông chi phối chủ động vô hiệu hóa các chốt kiểm soát tự động trên hệ thống CNTT để trục lợi.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp chi tiết: công thức xác định cỡ mẫu, tiêu chí chọn mẫu 17 NHTM niêm yết, bảng hỏi 97 mục với định nghĩa thao tác hóa từng mức thang đo Likert 5 điểm, cùng quy trình 4 bước xử lý dữ liệu khảo sát và danh mục dữ liệu thứ cấp công khai từ NHNN, cho phép các nhà nghiên cứu hoàn toàn có thể tái lập khảo sát trong các giai đoạn tiếp theo.

5. Khung lộ trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Lộ trình 10 năm hướng tới: (i) Chuẩn hóa KSNB theo toàn diện Basel III và IFRS 9; (ii) Ứng dụng tự động hóa quy trình kiểm soát bằng RegTech và SupTech; (iii) Xây dựng hệ thống KSNB thời gian thực (Continuous Auditing & Monitoring) dựa trên nền tảng dữ liệu lớn và AI để phòng chống gian lận xuyên biên giới.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Bùi Thanh Sơn (2020) xác lập 06 đóng góp khoa học và thực tiễn cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và phát triển hoàn chỉnh khung lý luận về hệ thống KSNB trong NHTM trên cơ sở tích hợp chuẩn mực COSO 2013, các nguyên tắc Basel và vai trò quản lý nhà nước vĩ mô.
2. Làm rõ các đặc thù kinh doanh tiền tệ và nhận diện hệ thống rủi ro trọng yếu chi phối cấu trúc vận hành KSNB tại các định chế tài chính trung gian.
3. Cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện, sâu sắc về thực trạng 5 thành phần KSNB tại 17 NHTM niêm yết của Việt Nam giai đoạn 2013–2018 với bộ dữ liệu chuẩn mực gồm 354 quan sát.
4. Bóc tách bản chất nguyên nhân gây ra các sự cố đổ vỡ ngân hàng nghiêm trọng, khẳng định vai trò quyết định của văn hóa kiểm soát, tính chính trực lãnh đạo và tính độc lập của Ban kiểm soát.
5. Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp vi mô đồng bộ hoàn thiện 5 thành phần KSNB và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực chuyên trách.
6. Kiến nghị 3 nhóm giải pháp vĩ mô then chốt nhằm hoàn thiện môi trường thể chế kinh tế, quy trình giám sát định hướng rủi ro của NHNN và thiết lập kênh thông tin liên ngành minh bạch.

Công trình tạo lập bước tiến quan trọng trong hệ thống tri thức quản trị kinh tế ngân hàng, đóng vai trò nền tảng cho công cuộc tái cơ cấu an toàn và hội nhập bền vững của hệ thống tài chính Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu liên quan đến đề tài Chương 2: Những vấn đề cơ bản về kiểm soát nội bộ và hệ thống kiểm soát nội bộ của ngân hàng thương mại Chương 3: Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam Chương 4: Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam 7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Nghiên cứu nƣớc ngoài 1. Nghiên cứu về kiểm soát nội bộ Kiểm soát nội bộ là một vấn đề luôn thu hút được sự quan tâm chú ý trong cả thực tiễn và lý luận. Trong giai đoạn sơ khai, KSNB xuất phát ban đầu từ sự quan tâm của kiểm toán độc lập mà hình thức ban đầu là kiểm soát tiền.

Đến năm 1905, trong cuốn “Lý thuyết và thực hành kiểm toán” (Auditing – Theory and Practice) [76,tr.83-84] của Robert Montgomery đã bắt đầu xuất hiện thuật ngữ “ Kiểm soát nội bộ ”. Khi nghiên cứu, tác giả đã đưa ra ý kiến của mình về nội dung của hệ thống kiểm tra nội bộ mà sau này đã phát triển lên thành KSNB trong chương V – Nhiệm vụ của Kiểm toán viên. Tác giả đưa ra nội dung của kiểm tra nội bộ chủ yếu là kiểm tra về kế toán. Khẳng định hệ thống kiểm tra nội bộ là một hệ thống bao gồm các ghi chép kế toán, phương pháp ghi chép và kiểm tra để nhằm mục đích bảo vệ tài sản như tiền mặt, hàng hóa… và đặc biệt là kiểm tra các giao dịch có liên quan tới tiền mặt, hoạt động bán hàng, mua hàng, lập báo cáo và sổ sách kế toán.

Quan điểm này đưa ra chủ yếu để giúp cho kiểm toán viên trong việc nhận diện tác động của KSNB tới công việc của kiểm toán nên còn tương đối đơn giản và mang tính sơ khai. Brink và Herbert Witt (1982) trong “Kiểm toán nội bộ hiện đại – Đánh giá các hoạt động và hệ thống kiểm soát” [83], đã đưa ra mười nhận định về KSNB được thể hiện trong chương 4 – Nguyên tắc cơ bản của kiểm soát và chương 6 – Phương thức hoạt động của kiểm toán viên nội bộ ; và cho rằng “kiểm soát nội bộ được dùng để mô tả những phương pháp thực hành nội bộ có liên quan đến việc nhằm đạt tốt hơn các mục tiêu của tổ chức thực hiện”. Tác giả c ng cho rằng KSNB bao gồm kiểm soát nội bộ tiến hành với cả hoạt động kế toán và các hoạt động khác; nên tập trung vào KSNB về kế toán trong đó tập trung trực tiếp vào việc đảm bảo lập BCTC đáng tin cậy và tuân thủ luật pháp. 8 Như vậy, trong giai đoạn hình thành, khái niệm KSNB không ngừng được mở rộng ra khỏi những thủ tục bảo vệ tài sản và ghi chép sổ sách kế toán.

Trước khi báo cáo COSO(1992) ra đời, KSNB vẫn dừng lại như là một phương tiện phục vụ cho kiểm toán viên trong kiểm toán BCTC. Đến năm 1992, các công ty ở Hoa Kỳ phát triển nhanh, kèm theo đó là tình trạng gian lận gia tăng, gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế. Trước bối cảnh đó, nhiều ủy ban ra đời nhằm tìm các biện pháp ngăn chặn và khắc phục các gian lận, hỗ trợ phát triển kinh tế trong đó có Ủy ban COSO (Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission - Uỷ ban của các tổ chức tài trợ của Ủy ban Treadway), là một tổ chức được thành lập dựa trên sự khởi xướng và tài trợ của năm tổ chức là: Hiệp hội Kế toán viên công chứng Hoa Kỳ (AICPA), Hiệp hội Kiểm toán viên nội bộ (IIA - Institute of Internal Auditors), Hiệp hội Quản trị viên tài chính (FEI – Financial Executives Institude), Hiệp hội Kế toán Hoa kỳ (AAA - American Accounting Association), Hiệp hội Kế toán viên quản trị (IMA - Institude of Management Accountants). Báo cáo của COSO bao gồm bốn phần và là tài liệu đầu tiên trên thế giới nghiên cứu một cách đầy đủ và có hệ thống về hệ thống KSNB, làm nền tảng cho hệ thống lý thuyết về KSNB sau này.

Báo cáo của COSO là khung lý thuyết căn bản để các nhà nghiên cứu sau này phát triển lý thuyết và hoàn thiện lý thuyết đó trong những môi trường và điều kiện kinh doanh cụ thể. C ng từ đây, khi nghiên cứu về KSNB, các nhà quản lý sẽ nhìn nhận một cách cụ thể hơn về vai trò c ng như các bộ phận cấu thành của nó để có thể thiết kế và vận hành được một hệ thống KSNB phát huy được hiệu lực và mang lại hiệu quả cao nhất trong quá trình hoạt động. Báo cáo COSO đưa ra cách nhìn nhận một cách toàn diện về KSNB trong một tổ chức, một doanh nghiệp dưới những góc độ khác nhau như KSNB theo cách nhìn nhận của quản lý, những bộ phận hợp thành KSNB, báo cáo ra bên ngoài và đánh giá KSNB. Báo cáo của COSO 1992 được tiếp tục hoàn thiện và công bố với những thay đổi khác nhau về nội dung, hình thức c ng như xem xét những tác động tới KSNB trong bối cảnh mới vào các năm 2004, 2009, 2013 và 9 2015.

Năm 2004, Báo cáo KSNB thay đổi cách nhìn nhận theo phạm vi rộng hơn c ng như xem xét những tác động tích cực tới KSNB để có thể cải thiện hiệu lực kiểm soát. Theo Báo cáo COSO (2004), KSNB cần đặt trong bối cảnh rộng hơn, đó là quản trị rủi ro doanh nghiệp. Báo cáo COSO (2013) có sự thay đổi đáng kể nhất là việc hệ thống hóa của 17 nguyên tắc nhằm hỗ trợ năm thành phần. Báo cáo về Khung kiểm soát 2015 được COSO công bố [89] c ng cho thấy một số điểm mới trong cách nhìn nhận về KSNB, theo đó, KSNB vẫn được xác lập trên cơ sở những nguyên tắc và thành phần nêu trong Báo cáo COSO 2013 và 1992 nhưng nhấn mạnh hơn vào quản trị rủi ro và quản trị công ty trong điều kiện môi trường hoạt động thay đổi.

Nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ gắn với quản trị rủi ro trong một số lĩnh vực cụ thể Nghiên cứu của nhóm tác giả Lakis, Vaclovas, Giriunas, Lukas (2012) đã khám phá các khái niệm của hệ thống KSNB, trong đó các giá trị cơ bản cần thiết cho hệ thống KSNB bao gồm tính trung thực, tin tưởng, tôn trọng, cởi mở, kỹ năng, kinh tế, chủ động…. Theo nghiên cứu này, một cấu trúc khuôn mẫu cho một hệ thống KSNB có thể được sử dụng trong việc xây dựng hoặc hoàn thiện hay sửa đổi một mô hình cụ thể của một hệ thống KSNB các đơn vị hoạt động khác nhau trong phạm vi một ngành [93]. Nghiên cứu của nhiều tác giả c ng đã đề cập đến vấn đề nâng cao KSNB bằng cách đặt nó trong bối cảnh rộng hơn của quản trị rủi ro doanh nghiệp [87]. Spira và Micheal Page (2002) chỉ ra quan hệ chặt chẽ giữa quản trị rủi ro với KSNB [62].

Etherington và Irene M. Gordon đã đưa ra các nghiên cứu về hệ thống KSNB trong các doanh nghiệp tại Canada trong cuốn “Internal controls in Canadian corporations” [64]. Trong tài liệu này, các tác giả đưa ra nhận định rằng hệ thống KSNB không 10 được định nghĩa bởi các nhà quản trị mà thường được định nghĩa trên quan điểm của kiểm toán viên, tuy nhiên hệ thống này chịu ảnh hưởng rất nhiều từ quan điểm và nhận thức của các nhà quản trị cấp cao. Các tác giả đã quan tâm việc thể hiện của KSNB trên các khía cạnh kiểm soát quản lý, kiểm soát hoạt động và kiểm soát kế toán c ng như bày tỏ sự quan tâm về mối quan hệ giữa chi phí kiểm soát với lợi ích mà kiểm soát mang lại.

Gamage và các cộng sự đã thực hiện nghiên cứu “A proposed reaserch framework effectiveness of internal control system in state commercial banks in Srilanka” [49]. Nhóm tác giả thực hiện việc kiểm tra tính chất và cấu trúc của hệ thống KSNB trong các NHTM Nhà nước; xác định mối quan hệ giữa các thành phần KSNB với hiệu quả của hệ thống KSNB trong NHTM Nhà nước; Điều tra các hành vi gian lận trong các NHTM Nhà nước; Xác định các yếu tố góp phần vào tỷ lệ mắc các hành vi gian lận trong NHTM Nhà nước và xác định các chiến lược có thể thực hiện để loại bỏ gian lận tại Srilanka. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa đóng góp lớn cho các NHTM trong hoạt động KSNB, quản lý và bảo vệ tài sản của mình, phòng ngừa và phát hiện các hành vi gian lận, sai sót trong hoạt động của ngân hàng. Nghiên cứu về hệ thống KSNB trong mối quan hệ với quản trị rủi ro c ng các được tác giả Merchant, K.

Bedford (1989) thực hiện. Trong nghiên cứu của mình, các tác giả tiếp cận trên góc độ quản trị doanh nghiệp đã chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ của hệ thống KSNB với quá trình quản trị doanh nghiệp, nó có tác động đến hoạt động phát triển sản phẩm mới của doanh nghiệp và đóng vai trò định hướng thị trường cho sản phẩm đầu ra của doanh nghiệp. Các tác giả đã khai thác khía cạnh kiểm soát trong phạm vi nội bộ gắn với tác động vào hành vi. Trên cơ sở đó, cá nhân nhà quản trị sẽ tác động vào hoạt động theo hướng đạt được mục tiêu tốt nhất, ngăn chặn những nguy cơ xấu có thể xảy ra ([66], [34]).

Một số nghiên cứu khác xem xét việc KTNB, đánh giá hệ thống KSNB và tìm cách cải thiện hiệu lực kiểm soát trong quản lý. Có thể kể đến như nghiên cứu của Alvin A. Arens và James Loebeke về “Kiểm toán – một phương pháp 11 liên kết”, Robert R. Moller về “Kiểm toán nội bộ hiện đại”.

Kế thừa và phát triển quan điểm của Brink về KTNB và các nội dung của KSNB, các tác giả tập trung đi vào làm rõ mối quan hệ giữa KSNB và KTNB. Theo đó, KSNB tác động tới việc tổ chức KTNB và ngược lại, mục đích hướng tới của quản lý là cải thiện hiệu quả và hiệu lực các hoạt động trong doanh nghiệp ([77], [32]). Faudizah, Hasnah và Muhamad chứng minh KSNB có mối quan hệ mang tính tích cực với chiến lược kinh doanh, KSNB có tác động đến việc phát triển sản phẩm mới trong quan hệ với định hướng thị trường của doanh nghiệp [47]. Nghiên cứu của các tác giả Robert R.

Moller về KTNB cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa KTNB và KSNB trong quản trị, đặc biệt là quản trị rủi ro [77]. Từ nghiên cứu này cho thấy nhà quản lý sử dụng KSNB như một phương sách quản lý cho quản trị hiệu quả các hoạt động cùng với những công cụ quản lý khác, đặc biệt là KTNB.