Tổng quan nghiên cứu

Kiểm soát chi ngân sách nhà nước là nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo đảm an ninh tài chính quốc gia và nâng cao hiệu quả quản trị công. Tại huyện Thạch Thất, thành phố Hà Nội, tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân trong giai đoạn 2017-2019 đạt 10,5%, đi kèm với sự chuyển dịch mạnh mẽ của cơ cấu kinh tế và công tác an sinh xã hội, giúp tỷ lệ hộ nghèo giảm ấn tượng từ 9,05% xuống còn 3,6%. Cùng với sự phát triển này, nhu cầu sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước để duy trì hoạt động bộ máy hành chính và sự nghiệp công lập ngày càng gia tăng. Kho bạc Nhà nước Thạch Thất hiện trực tiếp quản lý và kiểm soát chi thường xuyên cho 171 đơn vị sử dụng ngân sách, bao gồm 10 đơn vị cấp trung ương, 15 đơn vị cấp thành phố, 123 đơn vị cấp huyện và 23 đơn vị trực thuộc cấp xã, phường.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là đánh giá toàn diện thực trạng công tác kiểm soát chi thường xuyên qua Kho bạc Nhà nước Thạch Thất giai đoạn 2017-2019, nhận diện những điểm nghẽn nghiệp vụ và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý tài chính công đến năm 2025. Về phạm vi không gian, đề tài thực hiện tại địa bàn huyện Thạch Thất với dữ liệu thứ cấp thu thập trong 3 năm liên tiếp và dữ liệu sơ cấp điều tra thực tế trong năm 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp các chỉ số định lượng về quy trình kiểm soát hồ sơ, mức độ tuân thủ định mức chi tiêu, đồng thời đề ra giải pháp cụ thể nhằm tối ưu hóa nguồn lực công, giảm thiểu thất thoát lãng phí và hướng tới mục tiêu hiện đại hóa nền tài chính địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ hai nền tảng lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết quản lý tài chính công hiện đại và Lý thuyết kiểm soát nội bộ theo chuẩn mực quốc tế. Theo Luật Ngân sách Nhà nước số 83/2015/QH13, ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và thực hiện trong một năm nhằm bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Nghiên cứu tập trung làm rõ 4 khái niệm cốt lõi:

Thứ nhất, chi thường xuyên ngân sách nhà nước là quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực tài chính công nhằm trang trải nhu cầu hoạt động thường xuyên của bộ máy nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội trong các lĩnh vực giáo dục, y tế, quản lý hành chính, an ninh quốc phòng.

Thứ hai, kiểm soát chi thường xuyên qua Kho bạc Nhà nước là việc cơ quan kho bạc sử dụng công cụ nghiệp vụ để thẩm định, kiểm tra tính hợp pháp, hợp lệ của chứng từ chi trả trước, trong và sau khi xuất quỹ.

Thứ ba, định mức chi tiêu công là hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật - kinh tế do Nhà nước ban hành làm căn cứ phân bổ dự toán và đối chiếu thanh toán.

Thứ tư, chu trình quản lý chi ngân sách là quy trình khép kín gồm ba giai đoạn liên hoàn: lập dự toán, chấp hành dự toán và quyết toán ngân sách.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp. Nguồn dữ liệu thứ cấp bao gồm báo cáo tài chính, bảng cân đối thu chi ngân sách và hồ sơ kiểm soát thanh toán lưu trữ tại Kho bạc Nhà nước Thạch Thất trong chu kỳ 3 năm từ 2017 đến 2019.

Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát bảng hỏi điều tra toàn diện trong năm 2020 với cỡ mẫu gồm hai nhóm đối tượng:

  • Nhóm cán bộ kho bạc: Khảo sát toàn bộ 10 trên 10 cán bộ công chức đang công tác tại đơn vị, đạt tỷ lệ bao phủ 100%.
  • Nhóm đơn vị thụ hưởng ngân sách: Khảo sát toàn bộ 90 trên 90 đơn vị có giao dịch thường xuyên tại Kho bạc Nhà nước Thạch Thất, mỗi đơn vị đại diện bởi 01 kế toán trưởng hoặc phụ trách kế toán.

Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được lựa chọn do tổng thể đối tượng nghiên cứu tại cấp huyện có quy mô vừa phải, đòi hỏi tính chính xác tuyệt đối và phản ánh trung thực mọi vướng mắc nghiệp vụ. Toàn bộ dữ liệu được xử lý qua phần mềm bảng tính điện tử bằng phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh chuỗi thời gian, phân tích tỷ trọng cơ cấu và đối chiếu định mức theo quy định của Thông tư 161/2012/TT-BTC cùng Thông tư 39/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng tại Kho bạc Nhà nước Thạch Thất giai đoạn 2017-2019 đã làm rõ 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, quy mô khối lượng công việc rất lớn đặt trên một bộ máy nhân sự tinh gọn. Toàn bộ đơn vị chỉ có 10 cán bộ công chức nhưng phải đảm nhận khối lượng kiểm soát chi thường xuyên cho 171 đầu mối sử dụng ngân sách cùng kế hoạch vốn đầu tư xây dựng cơ bản hàng năm vượt mức 1.000 tỷ đồng. Tỷ lệ bình quân mỗi giao dịch viên phải quản lý và kiểm soát hồ sơ chứng từ của gần 30 đơn vị dự toán, tạo áp lực công việc khổng lồ vào những ngày đầu tháng và kỳ quyết toán cuối năm.

Thứ hai, cơ cấu chi thường xuyên tập trung chủ yếu vào nhóm chi cho con người. Khoản chi thanh toán cá nhân chiếm tỷ trọng áp đảo trên 70% tổng chi thường xuyên, với mức độ kiểm soát tuân thủ đạt trên 98% nhờ việc áp dụng chặt chẽ hạn mức quỹ lương và danh sách chi trả qua tài khoản ngân hàng. Ngược lại, nhóm chi mua sắm tài sản công và sửa chữa cơ sở vật chất nguồn sự nghiệp dưới 1 tỷ đồng chỉ chiếm khoảng 15% đến 20% tổng chi nhưng lại tiềm ẩn nhiều sai sót và chiếm phần lớn thời gian thẩm định của cán bộ kiểm soát.

Thứ ba, tỷ lệ hồ sơ phát sinh lỗi nghiệp vụ ban đầu còn ở mức đáng lo ngại. Ước tính có khoảng 15% đến 20% số lượng chứng từ gửi đến kho bạc bị trả lại để hoàn thiện do các lỗi như: thiếu chữ ký chủ tài khoản, thiếu dấu cơ quan, tẩy xóa số liệu hoặc áp sai mục lục ngân sách nhà nước.

Thứ tư, tiến trình ứng dụng công nghệ thông tin đã triển khai hệ thống TABMIS nhưng chưa đồng bộ. Cơ sở hạ tầng máy trạm cũ kỹ và đường truyền dữ liệu đôi lúc bị gián đoạn đã ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ xử lý giao dịch điện tử.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế bắt nguồn từ cả yếu tố khách quan lẫn chủ quan. Về khách quan, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và định mức chi tiêu công thường xuyên thay đổi, nhiều định mức chi hành chính chưa bắt kịp biến động giá cả thị trường thực tế. Về chủ quan, năng lực chuyên môn của đội ngũ kế toán tại các đơn vị cơ sở cấp xã chưa đồng đều, dẫn đến tình trạng lập hồ sơ thanh toán chưa chuẩn xác.

Khi so sánh với kinh nghiệm thực tiễn tại các địa phương khác như Kho bạc Nhà nước thành phố Sầm Sơn hay Kho bạc Nhà nước huyện Tiền Hải, mô hình kiểm soát chi hiệu quả luôn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ 4 bên giữa Thuế, Tài chính, Kho bạc và Ngân hàng thương mại, đồng thời phải thực hiện nghiêm ngặt quy trình giao dịch một cửa điện tử. Trong báo cáo phân tích, các chỉ tiêu này được tổng hợp trực quan qua bảng đối chiếu dự toán và biểu đồ cơ cấu chi theo từng nhóm mục tiêu, giúp lãnh đạo đơn vị nắm bắt chính xác xu hướng biến động ngân sách qua từng quý.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua Kho bạc Nhà nước Thạch Thất, hệ thống giải pháp được đề xuất bao gồm:

Thứ nhất, chuẩn hóa và điện tử hóa 100% quy trình tiếp nhận, xử lý chứng từ qua hệ thống Dịch vụ công trực tuyến Kho bạc Nhà nước. Mục tiêu là rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ từ 3 ngày làm việc xuống dưới 24 giờ đối với hồ sơ chi thường xuyên hợp lệ. Chủ thể thực hiện là Ban Giám đốc và bộ phận Kế toán kiểm soát chi KBNN Thạch Thất, lộ trình triển khai hoàn thành trong 12 tháng.

Thứ hai, nâng cấp cơ sở hạ tầng công nghệ và trang thiết bị tin học. Thay thế 100% hệ thống máy tính cấu hình cũ, nâng cấp đường truyền mạng nội bộ chuyên dùng nhằm vận hành trơn tru chương trình TABMIS và hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng. Chủ thể đề xuất là KBNN Thạch Thất phối hợp KBNN thành phố Hà Nội, hoàn thành trong giai đoạn 2021-2023.

Thứ ba, tăng cường tổ chức đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho cán bộ kiểm soát chi và kế toán các đơn vị thụ hưởng. Tổ chức định kỳ ít nhất 2 đợt tập huấn mỗi năm về Luật Ngân sách Nhà nước và quy trình lập hồ sơ thanh toán điện tử, hướng tới mục tiêu giảm tỷ lệ hồ sơ sai sót xuống dưới 5%. Chủ thể chủ trì là KBNN Thạch Thất kết hợp cùng Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện Thạch Thất.

Thứ tư, siết chặt kỷ cương kiểm soát các khoản chi mua sắm tài sản công và sửa chữa lớn dưới 1 tỷ đồng. Bắt buộc 100% các khoản chi mua sắm tập trung phải có quyết định phê duyệt dự toán, hợp đồng kinh tế và biên bản nghiệm thu hợp lệ trước khi cấp phát tạm ứng hoặc thanh toán trực tiếp. Chủ thể thực hiện là giao dịch viên và kế toán trưởng KBNN Thạch Thất, thực hiện thường xuyên trong tất cả các kỳ ngân sách.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng điểm:

Thứ nhất, đội ngũ lãnh đạo, kiểm soát viên và giao dịch viên trong hệ thống Kho bạc Nhà nước các cấp. Luận văn cung cấp bài học thực tiễn về tối ưu hóa quy trình kiểm soát chi một cửa, kỹ năng nhận diện sai phạm chứng từ và kinh nghiệm điều hành tại các kho bạc huyện vùng bán sơn địa có quy mô 171 đơn vị giao dịch.

Thứ hai, thủ trưởng đơn vị và kế toán trưởng của các đơn vị sự nghiệp, cơ quan hành chính nhà nước. Tài liệu giúp các đơn vị nắm vững quy chuẩn lập hồ sơ thanh toán, danh mục chứng từ bắt buộc đối với từng khoản chi con người hay mua sắm tài sản, từ đó chủ động tránh các lỗi vi phạm chế độ tài chính.

Thứ ba, các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Tài chính, Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện và Ủy ban nhân dân các cấp. Luận văn là căn cứ thực chứng để hoạch định chính sách phân cấp quản lý ngân sách, xây dựng định mức chi tiêu công phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế địa phương.

Thứ tư, giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính công và Kế toán nhà nước. Đề tài là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp kết hợp khảo sát toàn diện 100% mẫu cán bộ với chuỗi số liệu tài chính công 3 năm liên tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Quy trình kiểm soát chi thường xuyên tại Kho bạc Nhà nước Thạch Thất bao gồm những bước nào? Quy trình nghiệp vụ thực hiện qua 7 bước chuẩn hóa: tiếp nhận hồ sơ từ đơn vị giao dịch; kiểm soát tính hợp pháp của chứng từ; kiểm tra điều kiện dự toán; kế toán trưởng kiểm duyệt; giám đốc phê duyệt thanh toán; chuyển lệnh thanh toán qua ngân hàng hoặc thủ quỹ xuất tiền mặt; và trả chứng từ kèm thông báo kết quả cho khách hàng trong vòng 1 đến 3 ngày làm việc.

Những lỗi sai sót phổ biến nhất khiến hồ sơ chi thường xuyên bị Kho bạc từ chối thanh toán là gì? Các lỗi phổ biến chiếm khoảng 15% đến 20% hồ sơ ban đầu gồm: chứng từ thiếu chữ ký hoặc con dấu của chủ tài khoản; tẩy xóa số tiền; hợp đồng mua sắm vượt quá dự toán được giao đầu năm; thiếu biên bản nghiệm thu tài sản; và áp dụng sai mục lục ngân sách nhà nước theo quy định hiện hành.

Hệ thống TABMIS đóng vai trò then chốt như thế nào trong quản lý chi ngân sách tại địa phương? TABMIS giúp tích hợp toàn bộ chu trình quản lý ngân sách từ khâu nhập dự toán, phân bổ dự toán đến kiểm soát thanh toán thời gian thực. Hệ thống tự động khóa chi khi số dư dự toán của đơn vị sử dụng ngân sách không đủ, bảo đảm nguyên tắc không chi vượt dự toán được phê duyệt cho 171 đơn vị trên địa bàn.

Tại sao luận văn lựa chọn phương pháp khảo sát toàn bộ thay vì chọn mẫu ngẫu nhiên? Do số lượng cán bộ kho bạc có 10 người và số đơn vị giao dịch thường xuyên là 90 đơn vị, quy mô tổng thể đủ nhỏ để tiến hành điều tra 100% mẫu. Phương pháp này loại bỏ sai số chọn mẫu, bảo đảm dữ liệu khảo sát phản ánh trung thực và toàn diện mọi khía cạnh của công tác kiểm soát chi cấp huyện.

Kho bạc kiểm soát các khoản chi mua sắm, sửa chữa tài sản cố định dưới 1 tỷ đồng bằng cách nào? Kho bạc thực hiện kiểm tra quyết định phê duyệt dự toán của cấp có thẩm quyền, tính hợp lệ của hợp đồng kinh tế, kết quả thẩm định giá thị trường, hóa đơn tài chính hợp pháp và biên bản nghiệm thu bàn giao trước khi giải ngân, nhằm ngăn chặn triệt để tình trạng chia nhỏ gói thầu để né tránh quy định.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu với 5 kết quả đóng góp chủ yếu:

  • Hệ thống hóa sâu sắc khung lý luận và chuẩn mực pháp lý về kiểm soát chi thường xuyên ngân sách nhà nước qua hệ thống Kho bạc Nhà nước cấp huyện.
  • Đánh giá thực chứng bức tranh tài chính công tại Kho bạc Nhà nước Thạch Thất giai đoạn 2017-2019 với quy mô quản lý 171 đơn vị dự toán và nguồn vốn xây dựng cơ bản trên 1.000 tỷ đồng mỗi năm.
  • Nhận diện chính xác các hạn chế về cơ cấu nhân lực tinh gọn 10 cán bộ, tỷ lệ sai sót hồ sơ từ 15% đến 20% và bất cập trong hạ tầng công nghệ thông tin.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp khả thi gắn liền với mục tiêu rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ xuống dưới 24 giờ và giảm tỷ lệ lỗi chứng từ xuống dưới 5%.
  • Xác lập lộ trình chuyển đổi số và nâng cấp hạ tầng TABMIS đồng bộ cho giai đoạn tiếp theo.

Công trình là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà quản lý tài chính công và các nhà nghiên cứu trong việc nâng cao hiệu lực quản lý ngân sách nhà nước cấp cơ sở. Bạn đọc quan tâm có thể tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế kiểm soát chi theo kết quả đầu ra nhằm hoàn thiện toàn diện nền tài chính công hiện đại.