CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CUA BỘ LUAT TO TUNG HÌNH SU VIỆT NAM VE KIEM SÁT XÉT XU SƠ THAM VU AN HÌNH SỰ 1. Một sô vân dé lý luận về kiêm sát xét xử sơ thâm vụ án hình sự 1. Khai niệm về kiêm sát xét xứ sơ thâm vụ an hình sự * Khải niệm vê xét xử sơ thâm vu án hình sự Quá trình tiến hành giải quyết vụ án hình sự trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, trong đó có thé nói việc xét xử sơ thầm vụ án hình sự đóng vai trò rat quan trọng. Theo pháp luật TTHS Việt Nam, xét xử sơ thấm được xác định như là một giai đoạn kết thúc của quá trình giải quyết một vụ án hình sự, mọi tài liệu chứng cứ của vụ án do Cơ quan điều tra và VKS thu thập trong quá trình điều tra, truy tố được xem xét công khai tại phiên tòa, những người tiễn hành tố tụng và những người tham gia tố tụng được nghe trực tiếp lời khai của nhau, được tranh luận, chất vấn những điều mà tại Cơ quan điều tra họ không có điều kiện thực hiện.
Xét xử sơ thâm được coi là đỉnh cao của quyên tư pháp, tại phiên tòa mọi quyên, nghĩa vụ của người tiễn hành tô tụng và người tham gia tô tụng được thực hiện một cách công khai, đầy đủ nhất; những lo âu của bị cáo, người bị hại và những người tham gia tố tụng khác được giải tỏa tại phiên tòa. Tâm lý nói chung đối với những người tham gia tố tụng là mong muốn vụ án nhanh được đưa ra xét xử dé họ biết được Tòa án sẽ phán quyết như thé nao. Để có thể hiểu được khái niệm xét xử sơ thâm vụ án hình sự là gì thì chúng ta cần phải hiểu được xét xử là gì, xét xử sơ thâm là gì. Theo Từ điển Luật học thì: Xét xử là một giai đoạn tố tụng quan trong được tiến hành dưới hình thức phiên tòa nhằm xem xét, phán xét, nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết theo trình tự luật định những vụ án thuộc thâm quyền của Tòa án.
Xét xử phải được tiến hành trên cơ sở tuân thủ các nguyên tắc luật định như tòa án xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, xét xử tập thé, xét xử công khai, bảo đảm quyên bình dang trước Tòa án, đảm bảo quyên bào chữa cho bị cáo. Xét xử sơ thâm là một từ Hán Việt có nghĩa là lần đầu tiên đưa vụ Lá 14 » " ^ x , re A Xd 1 án ra xét xử tại một Tòa án có thâm quyên. Tuy Từ điển Luật học chưa nêu cu thể khái niệm xét xử sơ thâm vu án hình sự là gì nhưng từ những khái niệm nêu trên, học viên cho răng: Xét xử sơ thâm vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng quan trọng được tiến hành dưới hình thức phiên tòa nhằm xem xét, phán xét, nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết theo trình tự luật định những vụ án thuộc thầm quyền của Tòa án. Xét xử sơ thâm vụ án hình sự phải được tiến hành trên cơ sở tuân thủ các nguyên tắc luật định và phải là lần xét xử đầu tiên do một Tòa án có thâm quyền tiễn hành.
Về khái niệm xét xử sơ thâm vụ án hình sự, hiện nay có nhiều khái niệm xét xử sơ thâm vụ án hình sự được đưa ra: Theo Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội: Xét xử sơ thâm vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, do Tòa án nhân dân cấp huyện và cấp tỉnh hoặc Tòa án quân sự cấp khu vực và quân khu tiến hành trên cơ sở xem xét đầy đủ, toàn diện các tài liệu, chứng cứ đã thu thập được trong quá trình điêu tra vụ án và tài liệu, chứng cứ, đô vật mới được bô sung tại ' Bộ Tư pháp, Viện khoa học pháp lý (2006), 7> điển Luật học, Nhà xuất bản Tư pháp — Nhà xuất bản Từ điển bách khoa, Hà Nội (Tr 869, 870) phiên tòa dé ra bản án, quyết định giải quyết vụ án đúng theo quy định của pháp luật. Xét xử sơ thấm là cấp xét xử thứ nhất trong trình tự hai cấp xét xử theo quy định cua BLTTHS, được bắt đầu từ khi Tòa án nhận hồ sơ vụ án và cáo trạng, kết thúc khi Tòa án ra bản án, quyết định sơ thâm.” Khái niệm này của Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Trường đại học Kiểm sát Hà Nội có nhiều điểm tương đối giống với khái niệm mà Giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Trường Dai học Luật Hà Nội đã đưa ra: Xét xử sơ thâm vụ án hình sự là giai đoạn của tố tụng hình sự, xét xử lần đầu do Tòa án có thâm quyên tiến hành xem xét, giải quyết vụ án, ra bản án, quyết định tố tụng theo quy định của pháp luật. Tòa án có thâm quyên xét xử sơ thẩm vụ án hình sự được quy định trong BLTTHS là Tòa án nhân dân cấp huyện, Tòa án quận sự khu vực, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án quân sự cấp quân khu.” Nhìn chung, các khái niệm đã phân nào vạch ra tương đôi day du cac dac điểm của xét xử so thâm vụ án hình sự: Khang định đây là giai đoạn tố tụng hình sự, nêu được phạm vi, chủ thé có thâm quyên thực hiện. Ngoài những đặc điểm mà khái niệm đã nêu ra thì xét xử sơ thâm vụ án hình sự còn có nhiệm vụ, mục đích và ý nghĩa riêng: Nhiệm vụ của xét xử sơ thâm vụ án hình sự: Trên cơ sở truy tổ của VKS, Tòa án tiến hành giải quyết vụ án căn cứ vào các tài liệu, chứng cứ đã được thâm tra tại phiên tòa, ý kiến của KSV và những người tham gia tố tụng để ra một bản án, quyết định việc bị cáo có phạm tội hay không phạm tội, quyết định hình phạt và các biện pháp tư pháp khác.
Trường hợp không đủ căn cứ ? Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội (2016), Giáo trình Luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia sự thật, Hà Nội. 3 Truong dai hoc Luật Hà Nội (2008), Giáo trinh Luật to tụng hình sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội (Tr 343, 344). 10 dé đưa vụ án ra xét xử theo trình tự sơ thẩm, Tòa án tiến hành giải quyết vụ án băng việc ra quyết định đình chỉ vụ án, quyết định tạm đình chỉ vu an theo quy định của pháp luật, thông qua việc xét hỏi và tranh luận dân chủ, công khai tại phiên toà. Y nghia va muc dich cua xét xu so thấm vụ án hình sự: Bảo vệ chế độ, pháp chế xã hội chủ nghĩa; bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thể; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.
Góp phần giáo dục công dân chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tôn trọng các quy tắc của cuộc sống xã hội, nâng cao ý thức đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm cũng như các vi phạm pháp luật khác. Theo tác giả Dinh Văn Qué: Có thé nói xét xử sơ thầm vụ án hình sự là mục đích sau cùng của quá trình tố tụng, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm. Việc các cơ quan tiến hành t6 tụng thực hiện chức năng của mình trong giai đoạn này sẽ đảm bảo tôi đa quyền và lợi ích công bằng của các bên, đảm bảo xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Bên cạnh đó, xét xử sơ thâm vụ án hình sự còn là cơ sở cho việc xét xử phúc thấm, tái thâm (nếu có) và là cơ sở dé tô chức bộ máy cơ quan tư pháp”.
Từ những phân tích nêu trên, có thé hiểu: Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là một giai đoạn trong TTHS. Trong do, Tòa án có thẩm quyên tiễn hành xem xét giải quyết vụ án theo đúng quy định của pháp luật. Xét xử sơ thẩm vụ án hình sự là cấp xét xử thứ nhất trong trình tự hai cấp xét xử theo quy định của BLTTHS, được bắt dau từ khi Tòa án nhận hồ sơ vụ án và cáo trạng hoặc quyết định truy tô theo thủ tục rút gọn, kết thúc khi tòa án ra bản án, quyết định sơ thẩm. * Dinh Văn Qué, Thủ tục xét xử sơ thẩm trong T6 tụng hình sự Việt Nam — Thực trạng va phương hướng hoàn thiện, http://tks.vn/thong-tin-khoa-hoc/chi-tiet/79/33 11 * Khái niệm kiểm sát (việc tuân theo pháp luật trong) tô tụng hình sự Theo Hiến pháp năm 1960, VKSND không chỉ thực hiện chức năng công tố (do Viện Công tố trước đây thực hiện) mà cũng thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trên các lĩnh vực hoạt động hành chính, kinh tế, xã hội và hoạt động tư pháp.
Tuy nhiên các chức năng nêu trên của VKSND chỉ tôn tai cho tới năm 2002 khi Quốc hội nước ta sửa đôi một số điều của Hiến pháp năm 1992 và ban hành Luật Tổ chức VKSND năm 2002. Nghị quyết số 51/2001/NQ-QH của Quốc hội thông qua ngày 25/12/2001 sửa đổi, bố sung Điều 137 của Hiến pháp năm 1992 với nội dung: “VKSND tối cao thực hành quyên công tô và kiểm sát các hoạt động tr pháp, góp phan đảm bảo cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. VKSND địa phương thực hành quyên công tô và kiểm sát các hoạt động tư pháp trong phạm vì trách nhiệm do luật định 7 Hién nay, Điều 107 Hiến pháp năm 2013 quy định: “VKSND thực hành quyên công tố, kiểm sát hoạt động tu pháp”. Luật Tổ chức VKSND năm 2014 tại Điều 2 cũng quy định: “VKSND là cơ quan thực hành quyên công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Như vậy từ năm 2002, quy định pháp luật đã thay đổi theo hướng VKSND không thực hiện việc kiểm sát việc tuân theo pháp luật nói chung (kiểm sát chung) mà thay vào đó, nói đến việc kiêm sát tuân theo pháp luật là chỉ kiểm sát các hoạt động tư pháp. Từ điên Luật học đã đưa ra khái nệm “Kiêm sát hoạt động tư pháp” như sau: “kiém tra, giảm sát, xem xét, theo dõi việc tuân theo pháp luật doi với hoạt động diéu tra, truy to, xét xử, thi hành án, giam giữ, cải tao cua các cơ quan tiễn hành tô tụng và giải quyết các hành vi phạm pháp, kiện tung trong > Quốc hội (2001), Nghị quyết 51/2001/NO-OH sửa đổi bồ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992. 5 Quốc hội (2014), Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân, Hà Nội.