Chương 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU LIEN QUAN DEN DE TAI LUAN AN 1. Tình hình nghiên cứu ở trong và ngoài nước liên quan đến đề tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước Trong thời gian vừa qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học ở Việt Nam dé cập tới các van đề liên quan tới CTBT từ các góc độ tiếp cận với mức độ và phạm vi khác nhau. Có thê chia các nghiên cứu thành những nhóm sau: 1.
Nhóm các công trình nghiên cứu về mô hình tô tụng, chức năng to tụng và một số nguyên tắc cơ bản của tô tụng hình sự Vấn đề chủ thể TTHS nói chung và CTBT nói riêng liên quan mật thiết đến những van dé chung của TTHS như mô hình tố tụng, chức năng tố tụng và một số nguyên tắc cơ bản của TTHS. Tại Việt Nam thời gian vừa qua đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về các vấn đề nêu trên và đã đạt được những thành tựu đáng trân trọng góp phần làm rõ những vấn đề lý luận về mô hình tố tụng, các chức năng tố tung trong đó có CNBT, những nguyên tắc co bản của TTHS Việt Nam như nguyên tắc tranh tụng, nguyên tắc xác định sự thật vụ án, nguyên tắc trách nhiệm khởi tố và xử lý vụ án hình sự. Đây là nền tảng, cơ sở cho việc tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về CTBT trong TTHS. Về mô hình TTHS: Một trong những nghiên cứu tổng thê về TTHS Việt Nam là Đề tài độc lập cấp nhà nước của Viện khoa học kiểm sát VKSNDTC mã số ĐTĐL.2009G/13 "Những vấn đề ly luận và thực tiên về việc đổi mới thủ tục tổ tụng hình sự đáp ứng yếu cau cải cách tư pháp" thực hiện năm 2011.
Với mục tiêu tổng quát là tìm ra được các luận cứ khoa học và thực tiễn cho việc d6i mới TTHS ở nước ta, Dé tài đã đề cập tới nhiều vấn đề lớn của TTHS như khái niệm TTHS, thủ tục TTHS, mục đích, nhiệm vụ của TTHS, các nguyên tắc cơ bản của TTHS, chức năng và mối quan hệ giữa các chức năng cơ bản trong TTHS, chứng cứ và chứng minh trong TTHS, các mô hình TTHS. Liên quan tới CTBT, qua nội dung nghiên cứu của dé tài có thé thấy các van dé như: sự cần thiết phân loại các chủ thé TTHS theo các chức năng cơ bản của TTHS, các chủ thé TTHS trong mô hình tố tụng tranh tụng và mô hình tô tụng thâm van, trách nhiệm chứng minh của chủ thé thực hiện CNBT, mối quan hệ giữa CQĐT và VKS.Những kết quả nghiên cứu của Đề tài rất có ý nghĩa đối với việc tiếp tục nghiên cứu về CTBT trong luận án này. Vấn đề mô hình TTHS nói chung và mô hình TTHS Việt Nam nói riêng đã được bàn thảo trong nhiều Hội thảo khoa học lớn như: Hội thảo: "Mô hình Luật TTHS Việt Nam" do VKSNDTC tô chức tháng 12/2009 trong khuôn khổ Dự án Hỗ trợ cải cách pháp luật va tư pháp - Giai đoạn III; Hội thảo "Hoan thiện mô hình TTHS Việt Nam đáp ứng yêu câu cải cách tư pháp - Kinh nghiệm của CHLB Đức" do VKSNDTC tô chức ngày 9,10/6/2011; Hội thảo "M6 hình TTHS một số nước trên thế giới - kinh nghiệm đối với việc hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam" do Ủy ban Tư pháp cùa Quốc hội tổ chức ngày 15/11/2011. Đây cũng là vấn đề được nhiều tác giả nghiên cứu và đăng tải bài viết trên các tạp chí chuyên ngành như: bài viết "M6 hình TTHS Việt Nam- Những vấn dé lý luận và thực tiễn" của tác giả Nguyễn Thái Phúc đăng trên Tap chí Khoa học pháp lý số 5/2007; bài viết "M6t số vấn dé lý luận định hướng xây dựng mô hình TTHS Việt Nam trong bối cảnh cải cách tư pháp" của tác giả Nguyễn Trương Tín đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân số 15/2009; bài viết "Đặc điểm của mô hình TTHS tranh tụng và phương hướng hoàn thiện mô hình TTHS ở Việt Nam" của tác giả Nguyễn Đức Mai đăng trên Tạp chí Tòa án nhân dân số 23/2009; bài viết "Van dé tranh tụng và tăng cường tranh tụng trong TTHS theo yêu cẩu cải cách tư pháp" của PGS.
TS Nguyễn Thái Phúc đăng trên Tap chí Kiểm sát số 7/2009; bài viết "Tim hiểu mô hình tô tụng thẩm vấn và những kiến nghị hoàn thiện BLTTHS Việt Nam" của tác giả Lương Thị Mỹ Quỳnh đăng trên Tạp chí Khoa học pháp lý số 6/2010; bài viết "TTHS Việt Nam can được đổi mới và hoàn thiện theo hướng nào?" của GS.TSKH Đào Trí Úc đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 15/2011; bài viết "M6 hình TTHS và vấn dé xác định quyên, nghĩa vụ của các chủ thể trong TTHS" của tác giả Nguyễn Thị Thủy đăng trên Tạp chí Kiểm sát số 09/2012; bài viết "Hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam theo yêu cau cải cách tu pháp" của TS. Lê Hữu Thé và ThS. Nguyễn Thị Thủy đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 18/2010; bài viết "Mộ số vấn dé can nghiên cứu, tham khảo từ mô hình TTHS Singapore" của tác giả Nguyễn Thị Thu Quy đăng trên Tạp chí Kiểm sát số 17/2013. Các bài viết nêu trên nghiên cứu về mô hình TTHS và đề xuất giải pháp hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam dưới nhiều góc độ khác nhau từ lý luận, thực tiễn, so sánh pháp luật.song it nhiều đều đề cập tới yêu cầu tăng cường yếu tố tranh tụng trong mô hình TTHS Việt Nam và yêu cầu tách bạch giữa các chức năng TTHS, các chủ thể thực hiện các chức năng cơ bản của TTHS như một điều kiện đảm bảo cho việc thực hiện nguyên tắc tranh tụng trong TTHS.
Ngoài các Hội thảo khoa học và bài viết trên tạp chí chuyên ngành, vấn đề mô hình TTHS đã được nghiên cứu chuyên sâu trong Dé án "M6 hình TTHS Việt Nam" của VKSNDTC năm 2012 và luận án tiến sĩ luật học "M6 hình TTHS Việt Nam và vấn dé áp dung to tụng tranh tụng" (2014) của tác giả Nguyễn Thị Thủy. Theo các nghiên cứu chuyên sâu này thì mô hình TTHS, theo cách hiểu chung nhất, là sự khái quát cao những đặc trưng cơ bản, phổ biến, phan ánh cách thức tô chức hoạt động TTHS, cách thức tim đến sự thật khách quan của vụ án. Cách thức tô chức này quyết định địa vị tố tụng của các chủ thể trong quá trình thực hiện các chức năng cơ bản của TTHS (CNBT, chức năng bào chữa và chức năng xét xử). Đánh giá về mô hình tố tụng Việt Nam hiện tại, tác giả Nguyễn Thị Thủy khang định mô hình TTHS nước ta là mô hình tố tụng pha trộn thiên về thâm vẫn và một trong những hạn chế của mô hình TTHS Việt Nam là còn những bất cập trong phân định nhiệm vụ, quyền hạn của các chủ thé thực hiện CNBT.
Các nghiên cứu chuyên sâu đã đề xuất một trong những phương hướng và nội dung hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam là việc phân định hợp lý quyên, nghĩa vụ của các chủ thể cho phù hợp với các chức năng cơ bản của TTHS, đưa các chủ thé về đúng vị trí, vai trò tố tụng của mình. Về chức năng trong TTHS, trong những năm gần đây, van đề chức năng trong TTHS ngày càng được quan tâm nghiên cứu; phân định rõ các chức năng trong TTHS là một trong những định hướng quan trọng dé hoàn thiện các quy định của BLTTHS. Những nghiên cứu về chức năng TTHS, cụ thé là CNBT, là nền tang lý luận quan trọng và là nội dung không thê tách rời khi nghiên cứu về CTBT trên nguyên lý mỗi chức năng cơ bản của TTHS sẽ được thực hiện bởi một hoặc một số chủ thê nhất định, một chủ thể không thê đồng thời thực hiện hai chức năng cơ bản 10 trong TTHS. Có thé ké tới một số bài viết về chức năng của TTHS nói chung va CNBT nói riêng như bài viết “Các chức năng buộc tội, bào chữa và xét xử trong TTHS" của tác gia Hoàng Thị Sơn đăng trên Tap chí Luật hoc số 2/1998: "Mot số van đề về chức năng buộc tội" của tác giả Lê Tién Châu đăng trên Tạp chi Khoa học pháp ly số 3/2003; "Những chức năng cơ bản trong TTHS" của PGS.TS Nguyễn Thái Phúc đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 12/2005; "Hoan thiện các chức năng TTHS trong tiễn trình cải cách tư pháp ở nước fa" của tác giả Nguyễn Mạnh Hùng đăng trên Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 9/2008; "Mot số vấn dé lý luận về chức năng buộc tội trong TTHS và vấn dé sửa đối, bố sung BLTTHS năm 2003 liên quan đến chức năng buộc tội" của tác giả Nguyễn Trương Tín đăng trên Tap chí Nhà nước và Pháp luật số 8/2009; “Mộ số ý kiến về chức năng của TTHS trong việc quy định chủ thé hoạt động khởi tô và xử lý vụ án hình sự" của tác giả Lê Lan Chi đăng trên Tạp chí Kiểm sát số 15/2010.
Các bài viết này đã đề cập tới các chức năng của TTHS và tuy còn nhiều khác biệt nhưng các tác giả đều thống nhất về ba chức năng cơ bản của TTHS là CNBT, chức năng bào chữa (gỡ tội) và chức năng xét xử. Các chức năng này tồn tại một cách khách quan trong tất cả các mô hình tố tụng. Riêng về CNBT, các bài viết đề cập tới những quan điểm khác nhau về khái niệm, nội dung, thời điểm xuất hiện CNBT; các chủ thé thực hiện CNBT trong đó đáng chú ý là những quan điểm khác biệt về buộc tội (khái niệm buộc tội có đồng nhất với khái niệm công tố hay không?.), về thời điểm xuất hiện CNBT (từ khi khởi tố bị can hay sớm hơn, khi có người bị tạm giữ, hay chỉ xuất hiện ở giai đoạn xét xử sơ thâm tại phiên tòa) và về CTBT (chỉ có VKS hay VKS, CQDT, người bị hại. Tiếp cận từ góc độ CNBT, các bài viết về cơ bản đều đề xuất cần sửa đổi, bổ sung BLTTHS theo hướng thể hiện được sự tách bạch và phân định các chức năng cơ bản trong TTHS, nhất là tách bạch triệt dé giữa CNBT với chức năng xét xử; xác định rõ các chủ thể thực hiện CNBT trong TTHS Việt Nam.
Nghiên cứu chuyên khảo ở cấp độ luận án tiến sĩ về chức năng tố tụng có thể kế tới luận án "Chức năng xét xử trong TTHS Việt Nam" (2008) của tác giả Lê Tiến Châu và luận án “Các chức năng trong TTHS Việt Nam: Những vấn dé lý luận và mm thực tiên" (2012) của tac giả Nguyễn Mạnh Hùng.