Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KIỂM SÁT VIỆC GIẢI QUYẾT CÁC VỤ ÁN DÂN SỰ Ở TÒA ÁN CẤP HUYỆN 1. Khái niệm kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự ở Tòa án cấp huyện VADS là các tranh chấp xảy ra giữa các đương sự mà theo quy định của BLTTDS thì cá nhân, cơ quan, tổ chức tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp khởi kiện vụ án tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Hoạt động kiểm sát việc giải quyết các VADS là một bộ phận cấu thành hoạt động kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND. Bởi vậy, để đi đến khái niệm thống nhất về kiểm sát việc giải quyết các VADS, làm rõ đối tượng, nội dung và phạm vi của hoạt động này, trước hết cần làm rõ khái niệm, đối tượng, nội dung và phạm vi kiểm sát hoạt động tư pháp trong TTDS.
Khoản 1 Điều 4 Luật tổ chức VKSND năm 2014 đã đưa ra khái niệm kiểm sát hoạt động tư pháp: Kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động của VKSND để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp, được thực hiện ngay từ khi tiếp nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố và trong suốt quá trình giải quyết vụ án hình sự; trong việc giải quyết vụ án hành chính, vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động; việc thi hành án, việc giải quyết khiếu nại, tố cáo trong hoạt động tư pháp; các hoạt động tư pháp khác theo quy định của pháp luật. [7] Kiể m sát hoa ̣t đô ̣ng tư pháp là mô ̣t cơ chế giám sát từ bên ngoài các hoạt động tư pháp. Ở nước ta chức năng đó thuộc về ngành Kiểm sát. Sự ra 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đời, tồn tại và phát triển của ngành Kiểm sát ở nước ta gắn với quá triǹ h xây dựng và phát triển nhà nước Việt Nam , dựa trên quan điểm của V.Lênin về Nhà nước và Pháp luật.
Trong tác phẩm Nguyên tắc song trùng lãnh đạo và vấn đề pháp chế, V.Lênin đã chỉ ra trở ngại lớn nhất đối với việc xây dựng chế độ pháp trị chính là sự can thiệp của địa phương xuất phát từ động cơ tư lợi hoặc cục bộ địa phương chủ nghĩa và sự “song trùng”[13, tr120] lãnh đạo trong lĩnh vực pháp chế là một sai lầm về mặt nguyên tắc. Khi bàn về vai trò của kiểm tra và kiểm sát , Lênin đã khẳng định vai trò của một nền pháp chế thống nhất và để bảo đảm cho pháp chế thống nhất , chống lại tình tra ̣ng “cát cứ” [13, 125], tình trạng pháp chế của địa phương này khác với pháp chế của địa phương khá c, cần phải có cơ chế giám sát việc tuân thủ pháp luật của các chủ thể (kể cả pháp nhân và cá nhân ), kịp thời phát hiện và xử lý các vi phạm pháp luật trong hành vi và các quyết định của các chủ thể .Lênin thì phải thành lập hệ thống cơ quan VKS có quyền và phận sự làm một việc là “ Bảo đảm cho pháp chế được hiểu biết thống nhất và thông suốt trong toàn nước cộng hòa, bất kể những đặc điểm của địa phương và sự can thiệp của nhà chức trách địa phương ” [13, tr135] Xuất phát từ tính chất nhà nước của dân, do dân và vì dân, từ nguyên tắc tổ chức của Nhà nước ta là tập trung dân chủ, Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; dựa trên quan điểm của V.Lênin về pháp chế thống nhất, kinh nghiệm quốc tế, Hiến pháp năm 1959 đã ghi nhận chế định VKSND, trong đó xác định vị trí, chức năng và các nguyên tắc cơ bản về tổ chức và hoạt động của hệ thống VKSND ở Việt Nam. Theo đó, VKS không chỉ thực hiện chức năng công tố mà còn thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trên các lĩnh vực hoạt động hành chính , kinh tế , xã hội (còn gọi là kiểm sát chung) và hoạt động tư pháp [1]. VKS hoạt động theo 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguyên tắc tập trung thống nhất.
VKSND do Viện trưởng lãnh đạo. Viện trưởng VKSND cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện trưởng VKSND cấp trên. Viện trưởng các VKS cấp dưới chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng VKSND Tối cao [1]. Với các nguyên tắc tổ chức và hoạt động đặc thù của VKS đã tạo cho VKS thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình.
Ngay từ khi thành lập, hoạt động của ngành kiểm sát nhân dân đã tập trung vào các nhiệm vụ cách mạng mà Đảng và Nhà nước đã giao. Công tác kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực hành chính, kinh tế, xã hội của VKS đã góp một phần không nhỏ trong công tác phòng ngừa vi phạm, đấu tranh với các tội phạm. Giúp bộ máy từ Trung ương đến chính quyền địa phương, các tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang và công dân tuân thủ pháp luật, bảo vệ tài sản cho Nhà nước, quyền lợi hợp pháp của công dân, kiến nghị khắc phục vi phạm đối với hàng nghìn văn bản quy phạm pháp luật, góp phần củng cố pháp chế trong xây dựng và áp dụng pháp luật. Từ năm 2002, thực hiện chủ trương cải cách tư pháp của Đảng, được thể chế trong Hiến pháp bổ sung sửa đổi năm 2001, ngành Kiểm sát nhân dân không thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực hành chính, kinh tế, xã hội [3], để tập trung làm tốt chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp.
Với viê ̣c thu h ẹp phạm vi chức năng kiểm sát tuân theo pháp luật, bỏ hoạt động kiểm sát chung của VKS. Phạm vi còn lại của chức năng kiểm sát tuân theo pháp luật được thể hiện trong thuật ngữ mới là “Kiểm sát các hoạt động tư pháp” [3, tr2]. Kiểm sát hoạt động tư pháp vừa là một hoạt động tư pháp, vừa là hoạt động kiểm tra, giám sát từ bên ngoài đối với hoạt động tư pháp của các cơ quan tư pháp như cơ quan điều tra , Tòa án, Cơ quan thi hành án , của những người tiế n hành tố tu ̣ng và những người tham gia tố tu ̣ng. Nhằ m bảo đảm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp luật được thực hiện nghiêm minh, thống nhất, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước , xã hội được bảo đảm một cách tốt nhất, không bị vi phạm.
Trong TTDS, VKS kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong TTDS, thực hiện các quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm cho việc giải quyết VADS kịp thời, đúng pháp luật. Như vâ ̣y có thể đưa ra khái niê ̣m : Kiể m sát hoa ̣t đô ̣ng tư pháp trong tố tụng dân sự là hoạt động thực hiện quyền lực Nhà nước do VKSND thực hiện, nhằ m đảm bảo pháp chế trong TTDS. Quá trình xây dựng thể chế trong lĩnh vực tư pháp, có quan điểm cho rằng đối với các vụ việc dân sự là việc của các bên tham gia quan hệ dân sự quyết định nên không cần có sự tham gia của VKS với tư cách là cơ quan tiến hành tố tụng. Chính vì vậy, trải qua các lần sửa đổi BLTTDS, chức năng, nhiệm vụ và vị trí của VKS trong TTDS luôn được đặt ra để xem xét.
Tác giả cho rằng đúng là vụ việc dân sự là do các bên tham gia quan hệ dân sự quyết định, nhưng đó chỉ là trong trường hợp các bên thực hiện đúng các cam kết, thỏa thuận với nhau. Trường hợp khi có tranh chấp thì các bên đã không thể tự giải quyết được với nhau, vì vậy mới cần có sự can thiệp của nhà nước với tư cách là người thứ ba phân xử. Nếu quan niệm việc dân sự là do hai bên trong giao dịch dân sự quyết định không cần sự tham gia của VKS thì cũng không cần sự tham gia của Tòa án. Việc tham gia của VKS với tư cách là cơ quan tiến hành tố tụng chính là sự đảm bảo cần thiết cho việc giải quyết VADS của Tòa án đúng quy định của pháp luật, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên đương sự.
Từ những vấn đề đã được trình bày ở trên, có thể đi đến khái niệm kiểm sát việc giải quyết các VADS ở Tòa án cấp huyện như sau: Kiểm sát 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc giải quyết các VADS ở Tòa án cấp huyện là viê ̣c VKS sử dụng các quyề n năng pháp lý do luật đi ̣nh để phát hiện vi phạm và yêu cầu xử lý vi phạm của tòa án nhân dân cấp huyện, những người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng, được thực hiện từ khi Tòa án thụ lý vụ án (trường hợp Tòa án trả lại đơn khởi kiện thì thực hiện từ khi VKS nhận được văn bản trả lại đơn khởi kiện của Tòa án), kết thúc khi Tòa án nhân dân cấp huyện giải quyết xong vụ án dân sự, nhằm đảm bảo giải quyết các vụ án dân sự có căn cứ, kịp thời, nghiêm minh, đúng pháp luật. Đặc điểm kiểm sát việc giải quyết các vụ án dân sự ở Tòa án cấp huyện Kiểm sát việc giải quyết các VADS ở Tòa án cấp huyện là một hoạt động đặc thù của VKSND cấp huyện được quy định trong Hiến pháp, BLTTDS năm 2015 và Luật tổ chức VKSND năm 2014 được thể hiện qua một số đặc điểm sau: Thứ nhất: Kiểm sát việc giải quyết các VADS ở Tòa án cấp huyện do VKSND cấp huyện tiến hành. Hoạt động kiểm sát hướng đến sự tuân thủ pháp luâ ̣t của Tòa án cấp huyện và người tham gia tố tụng trong việc giải quyết các VADS thuộc thẩm quyền của cấp huyện; nế u phát hiê ̣n có hành vi vi pha ̣m pháp luâ ̣t, VKS có quyề n kháng nghị , kiế n nghi,̣ yêu cầ u các chủ thể chấ m dứt vi phạm, khôi phu ̣c la ̣i trâ ̣t tự pháp luâ. ̣t Ở Việt Nam, VKSND là cơ quan duy nhất thực hiện chức năng kiểm sát các hoạt động tư pháp.
VKSND tham gia vào việc giải quyết các VADS của Tòa án cấp huyện là đại diện nhà nước để giám sát hoạt động tố tụng tại trong quá trình giải quyết các VADS.