phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận án đƣợc kết cấu thành 4 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý luận Chƣơng 2: Bối cảnh xã hội tại các đô thị và sự ra đời của các không gian sáng tạo Chƣơng 3: Thực hành văn hóa tại các không gian sáng tạo Chƣơng 4: Không gian sáng tạo: tự do biểu đạt và kiến tạo bản sắc 12 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Nghiên cứu về không gian đô thị Không gian đô thị từ lâu là một chủ đề hấp dẫn, thu hút nhiều nghiên cứu của các ngành khoa học khác nhau. Các nghiên cứu đa phần thƣờng tập trung vào hai chiều cạnh cơ bản của không gian đô thị: không gian chức năng và không gian xã hội.
Khi xem xét không gian đô thị nhƣ một không gian chức năng, các nghiên cứu thuộc ngành kiến trúc, quy hoạch và quản lý đô thị thƣờng đề cập đến cấu trúc không gian đô thị, coi không gian đô thị là một vùng lãnh thổ, một khu vực mà ở đó xây dựng, kiến thiết nên cơ sở vật chất phục vụ, đáp ứng nhu cầu về làm việc, nghỉ ngơi, giải trí, giao tiếp của cƣ dân đô thị, hƣớng đến việc tạo lập đô thị sinh thái, nhân văn và phát triển bền vững. Theo đó, không gian đô thị thƣờng bao gồm khu vực xây dựng nhà ở, công trình dịch vụ đô thị, hệ thống phục vụ giáo dục (trƣờng học), thƣơng mại (trung tâm thƣơng mại, chợ, siêu thị…), sản xuất (nhà máy, công xƣởng, văn phòng…). Trong khi đó, các nghiên cứu của ngành xã hội học, văn hóa học, nhân học… thƣờng xem không gian đô thị nhƣ một không gian xã hội, nơi quy tụ, tập trung của nhiều nhóm xã hội với những đặc điểm riêng về giới tính, lứa tuổi, trình độ, mối quan tâm, nhu cầu, thị hiếu… Trong luận án này, để xây dựng cơ sở lý luận cho những phân tích sau về KGST, NCS chỉ lựa chọn tổng quan một số nghiên cứu dƣới góc độ tiếp cận thứ hai, coi không gian đô thị nhƣ một không gian xã hội. Với lý thuyết kiến tạo không gian xã hội (the social production of space), công trình kinh điển The production of space (Sự sản xuất không gian) của Henri Lefebvre (1901-1991) - nhà xã hội học và triết gia ngƣời Pháp - đƣợc viết năm 1974, bản dịch tiếng Anh năm 1991, đã đóng góp quan trọng cho lý thuyết không gian đô thị, tạo nên một “bƣớc ngoặt về không gian” (the 13 spatial turn), mở ra một mối quan tâm mới về không gian.
Theo Lefebvre, không gian không phải là một cấu trúc tĩnh mà là sản phẩm mang tính xã hội do con ngƣời tạo ra, đƣợc kiến tạo và tái kiến tạo bởi con ngƣời, đƣợc định hình bởi ý tƣởng, niềm tin, giá trị và nguyên tắc, từ sở thích và những mối bận tâm của con ngƣời: “Không gian (xã hội) là một sản phẩm xã hội… không gian sản xuất như vậy đảm nhiệm như một công cụ suy nghĩ và hành động; bên cạnh việc là một tư liệu sản xuất, nó còn là tư liệu kiểm soát, và như vậy là tư liệu cai trị, quyền lực. Trong nghiên cứu này, Lefebvre đã thách thức các khái niệm truyền thống về không gian nhƣ một bối cảnh thụ động, cố định và đề xuất khái niệm không gian là sự thống nhất của ba phƣơng diện: phƣơng diện vật lí (physical space), phƣơng diện xã hội (social space) và phƣơng diện tinh thần (mental space). Mục tiêu của Lefebvre trong việc xây dựng bộ ba không gian này là để chứng minh không gian không phải là một đối tƣợng mà là kết quả của một tập hợp các mối quan hệ. Không gian định hình và đƣợc định hình bởi các mối quan hệ xã hội.
Lefebvre cũng cho rằng mọi xã hội đều tạo nên những không gian xã hội khác biệt để đáp ứng cho nhu cầu của con ngƣời. Tác phẩm của Lefebvre có ảnh hƣởng sâu sắc, tạo ra cả một giai đoạn không gian - những năm đầu thập niên 1990 - khi khiến cho các nhà lí thuyết nhân học hay cả các nhà địa lí hậu hiện đại nỗ lực nghĩ và hiểu về không gian theo một cách khác. Không gian là năng động, là sự đan xen giữa biểu hiện và kinh nghiệm sống, chạm vào tất cả các lĩnh vực của đời sống, văn hóa, tôn giáo… Không gian dần trở thành đối tƣợng nghiên cứu trung tâm. Những nghiên cứu về không gian ngày càng nhiều.
Các chiều kích ý nghĩa của không gian dần đƣợc mở ra trong mối quan hệ với con ngƣời, góp phần giải thích ý nghĩa của nhiều thực hành văn hóa. Các loại không gian theo đó cũng khá đa dạng, có nhiều loại không gian cùng tồn tại (Nguyễn Văn Sửu, 2011) [68]. Setha Low và Denise Lawrence-Zuniga (2007) trong nghiên 14 cứu “Locating Culture” đã phân thành 6 loại không gian bao gồm: không gian hiện thân, gắn với những trải nghiệm của cơ thể (embodied space), không gian của giới và các mối quan hệ (gendered spaces), không gian ký ức (inscribed spaces), không gian tranh chấp (contested space), không gian xuyên biên giới (trannational spaces), các chiến thuật không gian (spatial tactics) [111]. Hay không gian công (public space) và không gian tƣ (private space) trong nghiên cứu của Lisa Drummond (2000) [87] và Sandra Kurfürst (2008) [105]; không gian thiêng trong nghiên cứu của Phạm Quỳnh Phƣơng (2010) [49] … Rất nhiều các phân tích đa dạng về không gian đô thị sau này đều dựa trên quan niệm không gian là một kiến tạo xã hội.
Trong bối cảnh đô thị tại Việt Nam, sự kiến tạo của các cộng đồng, các nhóm chủ thể văn hóa khác nhau cũng tạo ra những chiều kích không gian khác nhau, phản ánh những động năng của xã hội cũng nhƣ nhu cầu, mong muốn và mối quan tâm của con ngƣời. Nhiều nhất trong số đó là những nghiên cứu về không gian công cộng (KGCC). Có thể nói, bối cảnh nghiên cứu về KGCC khá đa dạng, bề bộn, nhƣ chính thực tiễn của các KGCC trong không gian đô thị. Khái niệm KGCC đƣợc đề cập và nghiên cứu dƣới nhiều góc độ khác nhau: kiến trúc, quy hoạch và quản lý đô thị; xã hội học; văn hóa học; nhân học… Các nghiên cứu đều thừa nhận những đóng góp tích cực của các KGCC cho đời sống thành phố, sự đa dạng của các loại hình KGCC cũng nhƣ ý nghĩa của nó đối với từng nhóm ngƣời cụ thể, quan tâm đến kích thƣớc KGCC qua việc tìm hiểu sự “co giãn”, nới rộng hay thu hẹp các không gian, chiến lƣợc riêng hóa KGCC phục vụ cho mục đích cá nhân… Các nhà kiến trúc, quy hoạch và quản lý đô thị quan tâm tới việc quy hoạch, tổ chức không gian và phát triển đô thị, nhìn nhận KGCC nhƣ là những không gian mở, dễ tiếp cận, là nơi giao tiếp và nghỉ ngơi, thƣ giãn, là 15 môi trƣờng văn hóa xã hội - nơi diễn ra những tƣơng tác xã hội, đáp ứng và thỏa mãn nhiều nhu cầu sinh hoạt hàng ngày của ngƣời dân đô thị.
Theo đó KGCC có thể bao gồm đƣờng sá, quảng trƣờng, công viên, những khoảng không gian giữa các công trình kiến trúc. Nhiều nghiên cứu quan tâm đến KGCC nhƣ một trong nhiều các yếu tố để tạo nên “thành phố đáng sống”, mang lại nhiều ý nghĩa cho cấu trúc, môi trƣờng và cuộc sống đô thị, là nơi thể hiện sống động nhất phần hồn của đô thị hay tạo ra bản sắc riêng cho đô thị, có thể kể đến nhƣ các bài viết trong kỷ yếu hội thảo chuyên đề Chuyển hóa đô thị và tương lai của cuộc sống đô thị tại Việt Nam năm 2005 do Trung tâm nghiên cứu toàn cầu hóa và Giải pháp đô thị - nông thôn đồng tổ chức [74], Không gian công cộng trong đô thị, từ lý luận đến thiết kế của Phạm Thúy Loan (2016) [37], Không gian công cộng - những vấn đề chính và biện pháp kiểm soát của Nguyễn Thanh Bình (2017) [5], Sức hấp dẫn của không gian công cộng (Doãn Minh Khôi, 2018) [33], Không gian công cộng trong quy hoạch và phát triển bền vững (Nguyễn Quang, 2018) [56]… KGCC trong những trƣờng hợp này để chỉ những không gian ngoài trời, không gian tự nhiên, không gian mở (nhƣ công viên, đƣờng phố, vỉa hè, quảng trƣờng…) hay các khoảng không gian trong nhà nhƣng đƣợc phép tiếp cận tự do (nhà ga, sân bay, trung tâm thƣơng mại…), nơi diễn ra các hoạt động mang tính công cộng nhƣ nghỉ ngơi, giao tiếp, mua bán, đi lại… KGCC đƣợc xem là “khoảng thở”, “những phần không gian trống” của cảnh quan đô thị nơi mà ngƣời dân bƣớc ra khỏi những “chiếc hộp” cá nhân để tham gia vào đời sống chung. Các nghiên cứu cũng lo lắng cho sự biến mất của các KGCC khi mà dƣờng nhƣ KGCC đang không đƣợc sử dụng nhƣ mục đích ban đầu, bị lấn chiếm và sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau, hay sự xung đột giữa các nhóm ngƣời sử dụng KGCC giữa các thế hệ, các tầng lớp xã hội, từ đó bàn đến trách nhiệm quản lý hay những khuyến nghị về việc duy trì và cung cấp KGCC cho các nhóm đối tƣợng. Thách thức đó đƣợc nhìn nhận, lý giải và phân tích nhƣ là kết quả của quá trình chuyển dịch đô thị, quá trình đô thị hóa 16 diễn ra mạnh mẽ, sức ép về nhu cầu sử dụng KGCC ngày càng tăng, hạ tầng kĩ thuật công cộng chƣa theo kịp để đáp ứng nhu cầu của ngƣời dân… và từ đó đặt ra trách nhiệm cho các nhà quản lý trong việc xây dựng khung pháp lý để quản lý, kiểm soát, tạo dựng và đáp ứng KGCC cho ngƣời dân.
Nhìn chung, phần lớn các nghiên cứu này đều đƣợc tiếp cận với góc nhìn từ trên xuống, mong muốn thiết kế và tạo dựng nên những KGCC phục vụ cho ngƣời dân đô thị, bằng việc dựng nên hoặc mô phỏng một mô hình KGCC nào đó và áp dụng cho các KGCC trong thành phố. Trong những nghiên cứu này, ngƣời ta khó lòng có thể tìm thấy những gƣơng mặt con ngƣời và đời sống đa dạng, muôn màu, mà thƣờng chỉ thấy con ngƣời dƣới dạng thức những con số, tỉ số bình quân bao nhiêu ngƣời trên một mét vuông diện tích KGCC. Hơn nữa, các nghiên cứu từ góc nhìn kiến trúc, thiết kế đô thị thƣờng có xu hƣớng mô hình hóa, tạo ra những KGCC gọn ghẽ, văn minh, hiện đại. Nhƣng thực tế, KGCC tồn tại trong thế sinh động, bề bộn hơn rất nhiều.
Bổ khuyết cho những hạn chế của cách tiếp cận từ trên xuống, từ góc nhìn của ngành văn hóa học, xã hội học, nhân học… với cách tiếp cận từ dƣới lên lại cho thấy nhiều ý nghĩa khác của KGCC.