Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Khóa luận tốt nghiệp "Thực hiện chính sách khôi phục kinh tế ở huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội sau đại dịch Covid-19" được sinh viên Phạm Đỗ Duyên Hải thực hiện dưới sự hướng dẫn của ThS. Cao Thị Phương Thúy tại Khoa Khoa học liên ngành, Học viện Hành chính Quốc gia (niên khóa 2019–2023). Công trình tập trung phân tích thực tiễn thực thi các chủ trương, chính sách phục hồi kinh tế - xã hội ở cấp chính quyền địa phương trong giai đoạn hậu đại dịch Covid-19.
Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn
Từ đầu năm 2020, đại dịch Covid-19 bùng phát đã tác động sâu sắc, toàn diện đến nền kinh tế Việt Nam. Tốc độ tăng trưởng kinh tế trong các năm 2020, 2021 và 2022 suy giảm; chuỗi cung ứng nguyên liệu và tiêu thụ sản phẩm bị gián đoạn; chi phí đầu vào tăng cao, số lượng doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động hoặc giải thể tăng mạnh; tỷ lệ lao động thiếu việc làm và thất nghiệp gia tăng, tạo áp lực lớn lên hệ thống an sinh xã hội.
Để ứng phó và tái thiết kinh tế, Trung ương đã ban hành Kết luận số 24-KL/TW ngày 30/12/2021 của Bộ Chính trị, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 43/2022/QH15 ngày 11/01/2022 về chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ Chương trình phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 11/NQ-CP ngày 30/01/2022, và UBND Thành phố Hà Nội ban hành Kế hoạch hành động số 91/KH-UBND ngày 21/03/2022.
Huyện Đông Anh là địa bàn cửa ngõ phía Bắc của Thủ đô Hà Nội, có nhiều lợi thế phát triển công nghiệp, thương mại - dịch vụ và sở hữu các khu công nghiệp lớn như Khu công nghiệp Thăng Long (Bắc Thăng Long), Khu công nghiệp Đông Anh. Trong bối cảnh thực hiện "Đề án đầu tư xây dựng huyện thành quận vào năm 2025", địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề từ các đợt giãn cách xã hội và đứt gãy sản xuất. Việc nghiên cứu quá trình triển khai chính sách khôi phục kinh tế tại địa bàn này mang tính cấp thiết cả về mặt lý luận hành chính lẫn thực tiễn quản lý địa phương.
Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục tiêu tổng quát: Phân tích cơ sở lý luận và đánh giá thực trạng thực hiện chính sách khôi phục kinh tế tại huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội sau đại dịch Covid-19; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả thực thi chính sách tại địa phương trong giai đoạn tiếp theo.
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Hệ thống hóa và phân tích những vấn đề lý luận cơ bản về thực hiện chính sách khôi phục kinh tế.
- Phân tích thực trạng thực hiện chính sách khôi phục kinh tế tại huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội sau đại dịch Covid-19.
- Đánh giá những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân trong quá trình thực thi chính sách tại địa phương.
- Xác định định hướng và đề xuất các giải pháp tăng cường thực hiện chính sách khôi phục kinh tế ở huyện Đông Anh trong thời gian tới.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng quá trình triển khai thực hiện chính sách khôi phục kinh tế tại huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội sau đại dịch Covid-19.
- Phạm vi nội dung: Tiếp cận theo giác độ chu trình thực thi chính sách công (từ lập kế hoạch, tuyên truyền, phân công phối hợp, đôn đốc đến đánh giá tổng kết) đối với các lĩnh vực kinh tế - xã hội.
- Phạm vi không gian: Địa bàn hành chính huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội (gồm 23 xã và 01 thị trấn).
- Phạm vi thời gian: Tập trung nghiên cứu dữ liệu và thực tiễn triển khai từ năm 2020 đến thời điểm bảo vệ khóa luận (tháng 5/2023).
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng
Khóa luận vận dụng các khái niệm và phạm trù học thuật của khoa học chính sách công và quản lý nhà nước:
- Chính sách và chính sách kinh tế - xã hội: Tổng thể quan điểm, giải pháp và công cụ pháp lý mà Nhà nước sử dụng để điều chỉnh hành vi xã hội nhằm đạt mục tiêu phát triển trong từng giai đoạn.
- Chính sách khôi phục kinh tế: Bộ phận chính sách công nhằm đưa nền kinh tế vượt qua suy giảm, khôi phục tốc độ tăng trưởng ổn định, nâng cao năng suất lao động, hỗ trợ doanh nghiệp và bảo đảm an sinh xã hội sau khủng hoảng/dịch bệnh.
- Nội dung và công cụ thực hiện chính sách: Khóa luận phân tích 05 nhóm nội dung chính sách (chính sách tài chính, chính sách tiền tệ - tín dụng, chính sách đầu tư phát triển hạ tầng, chính sách đào tạo phát triển nguồn nhân lực, chính sách phát triển thị trường) và 05 nhóm công cụ thực thi (công cụ pháp luật, công cụ kinh tế, công cụ hành chính - tổ chức, công cụ kinh tế nhà nước, công cụ tuyên truyền - giáo dục).
- Quy trình thực hiện chính sách: Tiếp cận theo chu trình 5 bước: (1) Xây dựng kế hoạch triển khai; (2) Phổ biến, tuyên truyền chính sách; (3) Phân công, phối hợp thực hiện; (4) Đôn đốc quá trình thực hiện; (5) Đánh giá, tổng kết thực thi chính sách.
Khung pháp lý nền tảng
Nghiên cứu dựa trên hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và văn bản chỉ đạo điều hành gồm:
- Kết luận số 24-KL/TW ngày 30/12/2021 của Bộ Chính trị.
- Nghị quyết số 43/2022/QH15 của Quốc hội và Nghị quyết số 11/NQ-CP của Chính phủ.
- Nghị quyết số 68/NQ-CP của Chính phủ và Quyết định số 08/2022/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về hỗ trợ tiền thuê nhà cho người lao động.
- Kế hoạch hành động số 91/KH-UBND ngày 21/03/2022 của UBND Thành phố Hà Nội.
- Nghị quyết số 250-NQ/HU, Nghị quyết số 274-NQ/HU, Kết luận số 59-KL/HU của Huyện ủy Đông Anh và Nghị quyết số 20/NQ-HĐND của HĐND huyện Đông Anh.
Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp luận: Dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và các quan điểm, chủ trương, đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng.
- Phương pháp nghiên cứu cụ thể:
- Phương pháp thu thập và tổng hợp dữ liệu: Hệ thống hóa tài liệu, bài viết, báo cáo của các cơ quan quản lý nhà nước.
- Phương pháp phân tích và logic: Xem xét thực trạng triển khai chính sách theo từng khâu của quy trình quản lý và từng ngành/lĩnh vực.
- Phương pháp thống kê mô tả và so sánh: Xử lý, so sánh số liệu giá trị sản xuất, kim ngạch, ngân sách, số lao động được hỗ trợ qua các năm 2020, 2021, 2022.
- Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ và báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội năm 2022 của UBND huyện Đông Anh, Phòng Kinh tế, Phòng Kế hoạch - Tài chính, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, Phòng Quản lý đô thị và Phòng Nội vụ huyện Đông Anh.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Cơ sở lý luận về thực hiện chính sách khôi phục kinh tế
Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về chính sách công, chính sách kinh tế - xã hội, chính sách khôi phục kinh tế và bản chất của quy trình thực hiện chính sách. Tác giả phân định hệ thống chủ thể thực hiện theo 3 cấp hành chính:
- Cấp Trung ương: Chính phủ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Bộ Y tế, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội... chịu trách nhiệm ban hành cơ chế, văn bản hướng dẫn và điều tiết nguồn lực vĩ mô.
- Cấp Tỉnh/Thành phố: UBND Thành phố và các Sở chuyên ngành trực thuộc xây dựng kế hoạch hành động, phân bổ chỉ tiêu ngân sách và hướng dẫn triển khai.
- Cấp Huyện/Xã: UBND huyện, Phòng Kinh tế, Phòng LĐ-TB&XH, các ban ngành và UBND các xã, thị trấn trực tiếp tổ chức thi hành, đưa chính sách tới người dân và doanh nghiệp.
Chương này cũng phân tích 5 bước trong quy trình thực thi và xác định hai nhóm yếu tố ảnh hưởng: nhóm khách quan (bối cảnh kinh tế quốc tế, biến động chuỗi cung ứng toàn cầu, diễn biến dịch bệnh, dòng vốn FDI) và nhóm chủ quan (sự lãnh đạo của Đảng, năng lực lập kế hoạch và điều hành của đội ngũ cán bộ, công chức, mức độ phối hợp liên ngành và sự đồng thuận của nhân dân).
Chương 2: Thực trạng thực hiện chính sách khôi phục kinh tế tại huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội sau đại dịch Covid-19
Chương 2 trình bày tổng quan điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Đông Anh (diện tích 185,68 km², gồm 23 xã và 1 thị trấn, cơ cấu kinh tế: công nghiệp - xây dựng chiếm 88,5%, thương mại - dịch vụ 10,2%, nông nghiệp 1,3%). Tác giả phân tích tác động tiêu cực của 4 đợt dịch bùng phát đối với doanh nghiệp (áp dụng phương án "3 tại chỗ", "1 cung đường 2 điểm đến", chi phí vận hành tăng cao, đứt gãy cung ứng nguyên liệu).
Tiếp đó, chương tập trung đánh giá quy trình tổ chức thực hiện chính sách tại huyện Đông Anh qua các khâu:
- Xây dựng kế hoạch: UBND Huyện giao Phòng Kinh tế chủ trì xây dựng các kế hoạch mở cửa kinh tế thích ứng an toàn, hỗ trợ phục hồi doanh nghiệp và điều hành kế hoạch đầu tư công theo các nghị quyết chuyên đề của Huyện ủy.
- Tuyên truyền, phổ biến: Tuyên truyền qua cổng thông tin điện tử, hội nghị, chuyên đề, tuy nhiên việc tiếp cận tại một số cơ sở và đoàn thể còn chưa đồng đều.
- Phân công, phối hợp liên ngành:
- Phòng Kinh tế: Hỗ trợ sản xuất nông nghiệp, OCOP, phát triển làng nghề, xúc tiến thương mại và quản lý thị trường.
- Phòng Kế hoạch - Tài chính: Điều hành thu - chi ngân sách linh hoạt, quản lý đấu giá quyền sử dụng đất, đẩy nhanh giải ngân vốn đầu tư công.
- Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội: Thực hiện các gói chi trả bảo hiểm, trợ cấp an sinh xã hội, giải quyết việc làm và cho vay ưu đãi.
- Phòng Quản lý đô thị: Quản lý chuẩn bị đầu tư và triển khai các dự án hạ tầng kỹ thuật đô thị, hạ tầng giao thông kết nối.
- Phòng Nội vụ: Đẩy mạnh cải cách hành chính (duy trì vị trí 8/30 quận, huyện của thành phố), siết chặt kỷ cương công vụ, rà soát và luân chuyển cán bộ.
Chương 3: Một số giải pháp nhằm tăng cường thực hiện chính sách khôi phục kinh tế ở huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội sau đại dịch Covid-19
Dựa trên mục tiêu phục hồi kinh tế gắn với Đề án xây dựng huyện Đông Anh thành quận vào năm 2025, chương 3 đề xuất định hướng và các nhóm giải pháp:
- Nhóm giải pháp tổng thể: Đẩy mạnh phát triển kinh tế gắn với quản lý đất đai, trật tự xây dựng, bảo vệ môi trường; phát triển văn hóa - xã hội đồng bộ và bảo đảm an sinh bền vững; đẩy mạnh cải cách hành chính và phòng chống tiêu cực, lãng phí.
- Nhóm giải pháp cụ thể theo chu trình chính sách:
- Đổi mới nhận thức, nâng cao chất lượng và tính khả thi của công tác lập kế hoạch thực hiện chính sách.
- Đa dạng hóa và nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách đến mọi tầng lớp nhân dân và người lao động.
- Tăng cường cơ chế phân công, quy chế phối hợp rõ ràng, tránh chồng chéo giữa các phòng chuyên môn và UBND cấp xã.
- Tăng cường công tác kiểm tra, thanh tra công vụ và đôn đốc tiến độ thực hiện các đề án, dự án.
- Đổi mới công tác sơ kết, tổng kết, đánh giá chính sách dựa trên kết quả đầu ra thực chất.
Kết quả và đóng góp
Số liệu và kết quả thực hiện chính sách tại huyện Đông Anh năm 2022
| Lĩnh vực |
Chỉ tiêu / Hoạt động |
Kết quả ghi nhận trong văn bản |
| Thương mại - Dịch vụ |
Giá trị sản xuất (GTSX) ngành TM-DV |
Ước đạt 11.177 tỷ 260 triệu đồng (tăng 16,2% so với năm 2021, vượt 11,4% so với KH năm 2022) |
|
Tổng mức lưu chuyển hàng hóa & doanh thu dịch vụ |
Ước đạt 76.725 tỷ 342 triệu đồng (tăng 19,8% so với năm 2021) |
|
Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu |
Ước đạt 820,6 triệu USD (tăng 21,3% so với năm 2021) |
| Nông nghiệp & NTM |
GTSX Nông - Lâm - Thủy sản |
Tăng 1,0% so với năm 2021 (thấp hơn 1,5% so với chỉ tiêu kế hoạch) |
|
Xây dựng Nông thôn mới nâng cao & kiểu mẫu |
8/8 xã đạt chuẩn NTM nâng cao, 1/1 xã đạt NTM kiểu mẫu (xã Liên Hà); nâng tổng số xã đạt chuẩn NTM nâng cao lên 12/23 xã (đạt 100% KH giao) |
|
Sản phẩm OCOP |
Đánh giá, phân hạng thêm 40 sản phẩm (10 thủ công mỹ nghệ, 2 đồ uống, 28 thực phẩm); nâng tổng số sản phẩm OCOP toàn huyện lên 186 sản phẩm |
| An sinh & Lao động |
Hỗ trợ theo Nghị quyết số 68/NQ-CP |
Hỗ trợ 51.258 đối tượng với kinh phí 82,16 tỷ đồng (đứng đầu toàn thành phố Hà Nội) |
|
Hỗ trợ tiền thuê nhà theo QĐ 08/2022/QĐ-TTg |
Hỗ trợ 64.175 lượt người lao động với tổng kinh phí 32,08 tỷ đồng |
|
Trợ cấp an sinh xã hội thường xuyên |
Chi trả theo NQ17 HĐND Thành phố: 144 đối tượng (1,3 tỷ đồng); theo NQ27 HĐND Huyện: 1,76 tỷ đồng |
|
Giảm nghèo & Xóa nhà tạm |
Hỗ trợ xây mới 56 nhà, sửa chữa 13 nhà; hỗ trợ 504 hộ thoát cận nghèo; số hộ cận nghèo còn 649 hộ (văn bản cũng nêu số 679 hộ), 0 còn hộ nghèo |
|
Giải quyết việc làm & Vốn vay |
Tổ chức 02 phiên giao dịch việc làm (1.920 lượt phỏng vấn, 721 người được tuyển); giải quyết việc làm cho 10.944 lao động (trong đó 1.931 người vay vốn với 114,2 tỷ đồng); tỷ lệ lao động phi nông nghiệp đạt 94% |
| Đầu tư công & Hạ tầng |
Chuẩn bị đầu tư |
Tổng số 906 dự án (cấp Huyện: 272 dự án, cấp xã: 634 dự án) |
|
Thực hiện đầu tư |
Tổng số 266 dự án (38 dự án GPMB, 25 dự án LCNT, 120 dự án đang thi công, 80 dự án hoàn thành bàn giao) |
|
Đề án "5 có, 3 không" (NQ 250-NQ/HU) |
Giao nhiệm vụ chuẩn bị đầu tư 569 dự án (43 dự án duyệt BC KTKT, 161 dự án duyệt chủ trương, 95 dự án đang thẩm định, 270 dự án đang lập đề xuất) |
|
Tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công năm 2022 |
Vốn huyện đạt 76,5% KH vốn giao; vốn Thành phố đạt 372,500 tỷ đồng (đạt 100% KH giao) |
| Cải cách hành chính |
Xếp hạng chỉ số CCHC cấp huyện |
Đạt thứ hạng 8/30 quận, huyện của TP. Hà Nội |
|
Tiếp nhận và xử lý hồ sơ thủ tục hành chính |
Tiếp nhận 106.510 hồ sơ (tính đến 14/11/2022) |
|
Công tác cán bộ & Nâng ngạch |
Tiếp nhận 06 công chức huyện, 02 công chức xã; điều động 24 công chức/viên chức và 50 cán bộ quản lý trường học; chuyển hạng chức danh 4.256 giáo viên |
Đóng góp của đề tài do tác giả tự xác định
- Làm rõ cơ sở lý luận về chính sách và chu trình thực hiện chính sách khôi phục kinh tế ở cấp địa phương.
- Cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện về quá trình khôi phục kinh tế của huyện Đông Anh sau đại dịch Covid-19 với các dữ liệu hành chính chi tiết.
- Đề xuất hệ thống giải pháp gắn liền với điều kiện thực tế của huyện trong giai đoạn chuẩn bị chuyển đổi thành quận vào năm 2025.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế của nghiên cứu:
- Nghiên cứu tập trung khai thác số liệu thứ cấp từ các báo cáo hành chính của UBND huyện Đông Anh và các phòng chuyên môn đến cuối năm 2022, chưa thực hiện các khảo sát định lượng diện rộng trực tiếp từ doanh nghiệp và hộ dân.
- Văn bản chỉ ra một số tồn tại thực tế của địa phương chưa được giải quyết dứt điểm như: việc điều tiết nguồn thu ngân sách từ Thành phố về Huyện còn chậm gây khó khăn cho cân đối chi; giá trị sản xuất nông nghiệp chưa đạt chỉ tiêu kế hoạch đề ra (thấp hơn 1,5% so với KH); công tác tuyên truyền chính sách tại một số đoàn thể cơ sở còn hạn chế.
- Hướng nghiên cứu tiếp theo:
- Mở rộng đánh giá tác động dài hạn của các chính sách tài khóa, tiền tệ hỗ trợ phục hồi kinh tế trong giai đoạn 2023–2025.
- Nghiên cứu quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế khi huyện Đông Anh hoàn thành mục tiêu trở thành đơn vị hành chính cấp quận.
Giá trị tham khảo
- Đối tượng hưởng lợi:
- Sinh viên, học viên cao học các ngành Chính sách công, Quản lý công, Quản lý nhà nước, Kinh tế phát triển khi nghiên cứu về chu trình thực thi chính sách tại chính quyền cơ sở.
- Cán bộ, công chức làm việc tại các phòng ban chuyên môn cấp huyện (Phòng Kinh tế, Phòng LĐ-TB&XH, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Phòng Quản lý đô thị) tại các địa phương có tốc độ đô thị hóa nhanh.
- Nội dung đáng tham khảo:
- Mô hình phân công, phối hợp thực thi chính sách liên ngành giữa các phòng ban chức năng thuộc UBND cấp huyện.
- Hệ thống số liệu hành chính thực tế về việc triển khai các gói an sinh xã hội theo Nghị quyết số 68/NQ-CP và hỗ trợ giải quyết việc làm tại vùng kinh tế ngoại thành.
Câu hỏi thường gặp
1. Cơ cấu kinh tế huyện Đông Anh trong giai đoạn nghiên cứu có đặc điểm gì?
Cơ cấu kinh tế huyện Đông Anh chuyển dịch mạnh theo hướng công nghiệp và dịch vụ: ngành công nghiệp và xây dựng chiếm tỷ trọng áp đảo với 88,5%, ngành thương mại - dịch vụ chiếm 10,2%, và ngành nông nghiệp chỉ còn chiếm 1,3%.
2. Huyện Đông Anh đã thực hiện các gói hỗ trợ khẩn cấp cho người lao động bị ảnh hưởng bởi dịch Covid-19 với kết quả ra sao?
Huyện là đơn vị dẫn đầu thành phố Hà Nội về thực hiện chính sách hỗ trợ: đã chi trả 82,16 tỷ đồng hỗ trợ cho 51.258 đối tượng theo Nghị quyết số 68/NQ-CP của Chính phủ, đồng thời hỗ trợ tiền thuê nhà theo Quyết định số 08/2022/QĐ-TTg cho 64.175 lượt người lao động với tổng kinh phí 32,08 tỷ đồng.
3. Ngành thương mại - dịch vụ của huyện Đông Anh tăng trưởng như thế nào trong năm 2022?
Giá trị sản xuất ngành thương mại - dịch vụ năm 2022 ước đạt 11.177 tỷ 260 triệu đồng (tăng 16,2% so với năm 2021, vượt 11,4% so với kế hoạch); tổng mức lưu chuyển hàng hóa và doanh thu dịch vụ đạt 76.725 tỷ 342 triệu đồng (tăng 19,8%); tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 820,6 triệu USD (tăng 21,3%).
4. Quy mô các dự án đầu tư phát triển hạ tầng kỹ thuật trên địa bàn huyện Đông Anh năm 2022 đạt mức nào?
Huyện thực hiện chuẩn bị đầu tư 906 dự án (272 dự án cấp huyện, 634 dự án cấp xã) và triển khai thực hiện đầu tư 266 dự án. Riêng theo Đề án "5 có, 3 không" (Nghị quyết 250-NQ/HU), toàn huyện đã giao chuẩn bị đầu tư cho 569 dự án.
5. Kết quả cải cách hành chính của huyện Đông Anh trong năm 2022 đạt vị trí nào?
UBND huyện Đông Anh duy trì vị trí xếp hạng chỉ số cải cách hành chính đứng thứ 8 trên tổng số 30 quận, huyện của thành phố Hà Nội, tiếp nhận và giải quyết trên 106.510 hồ sơ thủ tục hành chính.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Đỗ Duyên Hải đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về chu trình thực hiện chính sách khôi phục kinh tế và phản ánh trung thực bức tranh thực thi chính sách tại huyện Đông Anh, thành phố Hà Nội sau đại dịch Covid-19. Nghiên cứu cung cấp hệ thống số liệu cụ thể về kết quả tăng trưởng thương mại - dịch vụ, giải ngân đầu tư công, phát triển nông thôn mới nâng cao và các chương trình an sinh xã hội trên địa bàn. Các giải pháp được tác giả đề xuất bám sát chu trình chính sách công và gắn liền với lộ trình thực hiện Đề án đưa huyện Đông Anh trở thành quận vào năm 2025.