CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG TÀI CHÍNH TRONG CÔNG TY CHỨNG KHOÁN 1. Tổng quan về công ty chứng khoán. Khái niệm của công ty chứng khoán. Công ty chứng khoán (CTCK) là một loại hình doanh nghiệp đặc biệt.
Hoạt động của CTCK khác hẳn với các doanh nghiệp sản xuất và thương mại thông thường. Sản phẩm của CTCK thường là các dịch vụ tài chính. Có rất nhiều khái niệm về CTCK do nhiều tổ chức đưa ra. Căn cứ theo Quy chế tổ chức và hoạt động của công ty chứng khoán ban hành kèm theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật chứng khoán ngày 24 tháng 10 năm 2010; xét đề nghị của Bộ trưởng Bộ tài chính Luật chứng khoán năm 2006, “Công ty chứng khoán là tổ chức có tư cách pháp nhân hoạt động tài chính chứng khoán bao gồm một, một số hoặc toàn bộ các hoạt động: môi giới chứng khoán, tự doanh chứng khoán, bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán.
Vai trò và Các hoạt động chủ yếu của công ty chứng khoán. Công ty chứng khoán là tác nhân quan trọng thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế nói chung và của TTCK nói riêng. Nhờ CTCK mà chứng khoán được lưu thông từ nhà phát hành tới người đầu tư và có tính thanh khoản. Qua đó có thể thấy, CTCK giúp điều tiết thị trường vốn, huy động nguồn vốn từ nơi nhàn rỗi để phân bổ vào những nơi sử dụng có hiệu quả.
Từ đó, CTCK có các chức năng cơ bản là: - Tạo ra cơ chế huy động vốn linh hoạt giữa người có tiền nhàn rỗi tới người sử dụng vốn thông qua cơ chế phát hành và bảo lãnh phát hành - Cung cấp cơ chế giá cả cho giao dịch thông qua hệ thống khớp giá và khớp lệnh. - Tạo ra tính thanh khoản cho chứng khoán (hoán chuyển từ chứng khoán ra tiền mặt và ngược lại từ tiền mặt ra chứng khoán một cách dễ dàng) - Góp phần điều tiết và bình ổn thị trường thông qua hoạt động tự doanh hoặc vai trò nhà tạo lập thị trường. Với những đặc điểm đó, CTCK có một vai trò quan trọng đối với các chủ thể khác nhau trên thị trường.1 Đối với tổ chức phát hành. Trang 7 Khóa luận tốt nghiệp Khi tham gia vào TTCK, các tổ chức phát hành có thể tự phát hành chứng khoán của họ hoặc thông qua các trung gian bảo lãnh phát hành.
Việc này sẽ giúp họ giảm thiểu rủi ro phát hành khi họ thiếu trình độ nghiệp vụ cũng như bộ máy chuyên nghiệp. Bên cạnh đó, một trong những nguyên tắc hoạt động của TTCK là nguyên tắc trung gian. Nguyên tắc này yêu cầu các nhà đầu tư và những nhà phát hành không được mua bán trực tiếp chứng khoán mà phải thông qua các trung gian mua bán. Các CTCK với đội ngũ nhân viên lành nghề, có nghiệp vụ chuyên môn và bộ máy tổ chức phù hợp để thực hiện vai trò trung gian mua – bán chứng khoán, tư vấn đầu tư và thực hiện một số dịch vụ khác cho cả người đầu tư lẫn tổ chức phát hành.
Đối với các nhà đầu tư. Khi tham gia chơi chứng khoán, không phải nhà đầu tư nào cũng có kinh nghiệm và kiến thức đầy đủ về các danh mục đầu tư. Đặc biệt, sự biến động thường xuyên của giá cả chứng khoán cũng như mức độ rủi ro cao sẽ làm cho những nhà đầu tư tốn kém chi phí, công sức và thời gian tìm hiểu thông tin trước khi quyết định đầu tư. Chính vì vậy, thông qua các hoạt động như môi giới, tư vấn đầu tư, quản lý danh mục đầu tư với trình độ chuyên môn cao và uy tín nghề nghiệp, CTCK có vai trò làm giảm chi phí và thời gian giao dịch, nâng cao hiệu quả các khoản đầu tư cho nhà đầu tư.
Đối với thị trường chứng khoán. Đối với thị trường chứng khoán, CTCK thể hiện hai vai trò chính: - Góp phần tạo lập giá cả, điều tiết thị trường. Giá cả chứng khoán là do thị trường quyết định. Tuy nhiên, để đưa ra mức giá cuối cùng, người mua và người bán phải thông qua các CTCK vì họ không được tham gia trực tiếp vào quá trình mua bán.
Các CTCK là những thành viên của thị trường, do vậy họ cũng góp phần tạo lập giá cả thị trường thông qua đấu giá. Trên thị trường sơ cấp, các CTCK cùng với các nhà phát hành đưa ra mức giá đầu tiên. Chính vì vậy, giá cả của mỗi loại chứng khoán giao dịch đều có sự tham gia định giá của các CTCK. Các CTCK còn thể hiện vai trò lớn hơn khi tham gia điều tiết thị trường.
Để bảo vệ những khoản đầu tư của khách hàng và bảo vệ lợi ích của chính mình, nhiều CTCK đã giành một tỷ lệ nhất định các giao dịch để thực hiện vai trò bình ổn thị trường. Trang 8 Khóa luận tốt nghiệp - Góp phần làm tăng tính thanh khoản của các tài sản tài chính. Thị trường chứng Trang 9 Khóa luận tốt nghiệp khoán có vai trò là môi trường làm tăng tính thanh khoản của các tài sản tài chính. Nhưng các CTCK mới là người thực hiện tốt vai trò đó vì CTCK tạo ra cơ chế giao dịch trên thị trường.
Trên thị trường cấp một, do thực hiện các hoạt động như bảo lãnh phát hành, chứng khoán phái sinh, các CTCK không những huy động một lượng vốn lớn đưa vào sản xuất tài chính cho nhà phát hành mà còn làm tăng tính thanh khoản của các tài sản tài chính được đầu tư vì các chứng khoán qua đợt phát hành sẽ được mua bán giao dịch trên thị trường cấp hai. Điều này làm giảm rủi ro, tạo tâm lý yên tâm cho người đầu tư. Trên thị trường cấp hai, do thực hiện các giao dịch mua và bán các CTCK giúp người đầu tư chuyển đổi chứng khoán thành tiền mặt và ngược lại. Những hoạt động đó có thể làm tăng tính thanh khoản của những tài sản tài chính.
Đối với các cơ quan quản lí thị trường. Công ty chứng khoán có vai trò cung cấp thông tin TTCK cho các cơ quan quản lý thị trường. Các CTCK thực hiện được vai trò này bởi vì họ vừa là người bảo lãnh phát hành cho các chứng khoán mới, vừa là trung gian mua bán chứng khoán và thực hiện các giao dịch trên thị trường. Một trong những yêu cầu của TTCK là các thông tin cần phải được công khai hoá dưới sự giám sát của các cơ quan quản lý thị trường.
Việc cung cấp thông tin vừa là quy định của hệ thống luật pháp, vừa là nguyên tắc nghề nghiệp của các CTCK, cần phải minh bạch và công khai trong hoạt động. Các thông tin CTCK có thể cung cấp bao gồm thông tin về các giao dịch mua, bán trên thị trưởng, thông tin về các cổ phiếu, trái phiếu và tổ chức phát hành, thông tin về các nhà đầu tư. Nhờ các thông tin này, các cơ quan quản lý thị trường có thể kiểm soát và chống các hiện tượng thao túng, lũng đoạn, bóp méo thị trường. Tóm lại, CTCK là một tổ chức chuyên nghiệp trên thị trường chứng khoán, có vai trò cần thiết và quan trọng đối với các nhà đầu tư, các nhà phát hành đối với các cơ quan quản lý thị trường và đối với TTCK nói chung.
Những vai trò này được thể hiện thông qua các nghiệp vụ hoạt động của CTCK. Hoạt động môi giới chứng khoán. Môi giới chứng khoán là hoạt động trung gian hoặc đại diện mua, bán chứng khoán cho khách hàng cá nhân và tổ chức để hưởng hoa hồng. Theo đó, CTCK đại diện cho khách hàng tiến hành giao dịch thông qua cơ chế giao dịch tại SGDCK hoặc thị trường OTC mà chính khách hàng phải chịu trách nhiệm đối với kết quả giao dịch Trang 10 Khóa luận tốt nghiệp của mình.
Thông qua hoạt động môi giới, CTCK sẽ chuyển đến khách hàng các sản phẩm, Trang 11 Khóa luận tốt nghiệp dịch vụ tư vấn đầu tư và kết nối giữa nhà đầu tư bán chứng khoán với nhà đầu tư mua chứng khoán. Và trong những trường hợp nhất định, hoạt động môi giới sẽ trở thành người bạn, người chia sẻ những lo âu, căng thẳng và đưa ra những lời động viên kịp thời cho nhà đầu tư, giúp nhà đầu tư có những quyết định tỉnh táo, chính xác, mang lại lợi ích lớn nhất cho họ. Hoạt động tự doanh chứng khoán. Tự doanh là việc CTCK tự tiến hành các giao dịch mua, bán chứng khoán cho chính mình.
Hoạt động tự doanh của CTCK được thực hiện thông qua cơ chế giao dịch trên SGDCK hoặc thị trường OTC. Tại một số thị trường vận hành theo cơ chế khớp giá (Quote driven) hoạt động tự doanh của CTCK được thực hiện thông qua hoạt động tạo lập thị trường. Lúc này, CTCK đóng vai trò là nhà tạo lập thị trường, nắm giữ một số lượng chứng khoán nhất định của một số loại chứng khoán và thực hiện mua bán chứng khoán với các khách hàng để hưởng chênh lệch giá. Mục đích của hoạt động tự doanh là nhằm thu lợi nhuận cho chính công ty thông qua hành vi mua, bán chứng khoán với khách hàng.
Nghiệp vụ này hoạt động song hành với nghiệp vụ môi giới, vừa phục vụ lệnh giao dịch cho khách hàng đồng thời cũng phục vụ cho chính mình. Vì vậy trong quá trình hoạt động có thể dẫn đến xung đột lợi ích giữa thực hiện giao dịch cho khách hàng và cho bản thân công ty. Để có thể thực hiện được hoạt động tự doanh chứng khoán, CTCK đòi hỏi phải có nguồn vốn rất lớn (100 tỷ đồng) và đội ngũ nhân viên có trình độ chuyên môn, khả năng phân tích và đưa ra các quyết định đầu tư hợp lý, đặc biệt trong trường hợp đóng vai trò là các nhà tạo lập thị trường; cùng với đó là thỏa mãn các yêu cầu sau: - Tách biệt quản lý: Các CTCK phải có sự tách biệt giữa nghiệp vụ tự doanh và nghiệp vụ môi giới để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng trong hoạt động. Sự tách biệt này bao gồm tách biệt về: yếu tố con người, quy trình nghiệp vụ, vốn và tài sản của khách hàng và công ty.
- Ưu tiên khách hàng: Điều đó có nghĩa là lệnh giao dịch của khách hàng phải được xử lý trước lệnh tự doanh của công ty. Nguyên tắc này đảm bảo sự công bằng cho các khách hàng trong quá trình giao dịch chứng khoán. Do có tính đặc thủ về khả năng tiếp cận thông tin và chủ động trên thị trường nên các CTCK có thể sẽ dự đoán trước Trang 12 Khóa luận tốt nghiệp được diễn biến của thị trưởng và sẽ mua hoặc bán tranh của khách hàng nếu không có nguyên tắc trên.