Khóa luận tốt nghiệp tác động của đại dịch covid 19 đến nền kinh tế việt nam biểu hiện qua thị trường chứng khoán

Khóa luận phân tích tác động của đại dịch Covid-19 đến nền kinh tế Việt Nam qua thị trường chứng khoán, cung cấp cái nhìn sâu sắc và dữ liệu cụ thể.

• Tác giả: Trần Đăng Khoa
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thị Lý
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP.Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh Tế Chính Trị
• Đề tài: Tác Động Của COVID-19 Đến Thị Trường Chứng Khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• BẢNG NHẬN XÉT VÀ KẾT LUẬN CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN
• BẢNG CHẤM ĐIỂM KHÓA LUẬN
• MỤC LỤC
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 0.1.1. Lí do chọn đề tài
• 0.1.2. Các nghiên cứu liên quan
• 0.2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
• 0.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.3. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 0.4. PHƯƠNG PHÁP VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.4.1. phương pháp nghiên cứu
• 0.4.1.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu
• 0.4.1.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 0.4.2. phạm vi nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Các khái niệm cơ bản về thị trường chứng khoán
• 1.1.1. Khái niệm thị trường chứng khoán
• 1.1.2. Đặc điểm, tính chất của thị trường thứ cấp
• 1.1.3. Các chỉ số chứng khoán
• 1.2. Chức năng của thị trường chứng khoán trong nền kinh tế
• 1.2.1. Huy động vốn (tập trung tư bản)
• 1.2.2. Thỏa mãn nhu cầu đầu tư của người dân
• 1.2.3. Phản ánh tình hình kinh tế và giá trị doanh nghiệp
• 1.2.4. Cung cấp tính thanh khoản cho chứng khoán
• 1.2.5. Cung cấp thông tin giúp chính phủ thực hiện chính sách kinh tế
• 1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến thị trường chứng khoán
• 1.3.1. Các yếu tố bên trong (yếu tố cơ bản)
• 1.3.2. Các yếu tố bên ngoài (yếu tố kỹ thuật)
• 1.3.3. Yếu tố Tâm lý thị trường
• 1.3.4. COVID-19 như một yếu tố tác động thị trường chứng khoán Việt Nam
• 1.4. Quan điểm của Marx về thị trường chứng khoán
• 1.5. Mối quan hệ giữa thị trường chứng khoán và nền kinh tế
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG NỀN KINH TẾ VÀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN VIỆT NAM TRONG ĐẠI DỊCH COVID-19
• 2.1. Sơ lược về COVID-19
• 2.1.1. Cú sốc bất thường một cách bình thường
• 2.1.2. Thông tin quan trọng về COVID-19
• 2.2. Đặc điểm lây lan
• 2.3. Triển vọng dịch tễ
• 2.4. Thống kê về COVID-19 ở Việt Nam
• 2.5. Chỉ số phản ứng chính phủ
• 2.6. Thị trường chứng khoán và nền kinh tế Việt Nam trong đại dịch COVID-19
• 2.6.1. Thị trường chứng khoán Việt Nam trước đại dịch COVID-19
• 2.6.2. Tổng thể nền kinh tế Việt Nam trong đại dịch COVID-19 (2020-2021)
• 2.6.2.1. Tốc độ tăng trưởng kinh tế giảm mạnh
• 2.6.2.2. Thất nghiệp tăng nhanh
• 2.6.2.3. Mức đầu tư xã hội giảm đầu tư công tăng
• 2.6.2.4. Doanh nghiệp gặp khó khăn
• 2.6.3. Thị trường chứng khoán trong đại dịch COVID-19 (2020-2021)
• 2.6.3.1. Biến động của VN-index
• 2.6.3.2. Khối lượng giao dịch và tính thanh khoản
• 2.6.3.3. Nhu cầu đầu tư chứng khoán
• 2.6.3.4. Quy mô vốn hoá
• 2.6.3.5. Lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE-return on equity)
• 2.6.4. Mối quan hệ nhân quả giữa thị trường chứng khoán và COVID-19
• 2.6.4.1. Giới thiệu biến và mô hình
• 2.6.4.2. Kiểm định tính dừng
• 2.6.4.3. Hồi quy mô hình VAR và kiểm định nhân quả Granger
• 2.6.5. Thảo luận về nguyên nhân mâu thuẫn giữa nền kinh tế thực và thị trường chứng khoán trong đại dịch COVID-19
• 2.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 2.8. CÁC ĐỀ XUẤT CHÍNH SÁCH
• 2.8.1. Các thách thức, hậu quả do COVID-19 của nền kinh tế Việt Nam
• 2.8.1.1. COVID-19 sẽ tồn tại lâu dài
• 2.8.1.2. Bất bình đẳng thu nhập trầm trọng hơn
• 2.8.1.3. Rủi ro xảy ra đình lạm (stagflation) trong những năm tới
• 2.8.2. Đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế Việt Nam
• Tài liệu tham khảo
• Danh sách các từ viết tắt

Tóm tắt

I. Tổng quan về tác động của đại dịch COVID 19 đến nền kinh tế Việt Nam

Đại dịch COVID-19 đã gây ra những tác động sâu sắc đến nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là qua thị trường chứng khoán. Từ khi dịch bệnh bùng phát vào tháng 3 năm 2020, nền kinh tế Việt Nam đã trải qua nhiều biến động lớn. Các chỉ số kinh tế như GDP, tỷ lệ thất nghiệp và đầu tư xã hội đều bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Thị trường chứng khoán, một trong những chỉ báo quan trọng của nền kinh tế, đã chứng kiến sự biến động mạnh mẽ, phản ánh những lo ngại và kỳ vọng của nhà đầu tư. Việc phân tích tác động của COVID-19 đến thị trường chứng khoán không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tình hình kinh tế hiện tại mà còn cung cấp thông tin quý giá cho các quyết định chính sách trong tương lai.

1.1. Tình hình thị trường chứng khoán Việt Nam trước đại dịch COVID 19

Trước khi đại dịch COVID-19 xảy ra, thị trường chứng khoán Việt Nam đã có những bước phát triển mạnh mẽ. Chỉ số VN-Index liên tục tăng trưởng, thu hút nhiều nhà đầu tư trong và ngoài nước. Tuy nhiên, sự bùng phát của dịch bệnh đã làm thay đổi hoàn toàn bức tranh này. Các chỉ số chứng khoán giảm mạnh, nhiều doanh nghiệp niêm yết gặp khó khăn trong hoạt động kinh doanh, dẫn đến sự sụt giảm lợi nhuận và giá cổ phiếu.

1.2. Các yếu tố tác động đến nền kinh tế Việt Nam trong đại dịch

Đại dịch COVID-19 đã tạo ra nhiều yếu tố tác động đến nền kinh tế Việt Nam. Các biện pháp giãn cách xã hội, phong tỏa và hạn chế đi lại đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng, ảnh hưởng đến sản xuất và tiêu dùng. Tỷ lệ thất nghiệp gia tăng, trong khi đầu tư nước ngoài giảm sút. Những yếu tố này đã tạo ra áp lực lớn lên thị trường chứng khoán, khiến nhiều nhà đầu tư lo ngại về triển vọng kinh tế.

II. Vấn đề và thách thức của nền kinh tế Việt Nam trong đại dịch COVID 19

Nền kinh tế Việt Nam đã phải đối mặt với nhiều thách thức trong bối cảnh đại dịch COVID-19. Sự gián đoạn trong hoạt động sản xuất, dịch vụ và thương mại đã dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng trong tăng trưởng kinh tế. Các doanh nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực du lịch, hàng không và dịch vụ, đã chịu ảnh hưởng nặng nề. Tình trạng thất nghiệp gia tăng, cùng với sự giảm sút trong thu nhập của người lao động, đã tạo ra một bức tranh kinh tế đầy khó khăn. Việc phân tích các vấn đề này là cần thiết để tìm ra giải pháp khắc phục.

2.1. Tác động của COVID 19 đến các ngành kinh tế chủ chốt

Các ngành kinh tế chủ chốt như du lịch, hàng không và sản xuất đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi đại dịch. Du lịch gần như ngừng hoạt động, trong khi hàng không phải đối mặt với tình trạng giảm sút nghiêm trọng về lượng khách. Ngành sản xuất cũng gặp khó khăn do thiếu nguyên liệu và gián đoạn trong chuỗi cung ứng. Những tác động này không chỉ ảnh hưởng đến doanh thu của các doanh nghiệp mà còn tác động đến toàn bộ nền kinh tế.

2.2. Tình hình thất nghiệp và thu nhập của người lao động

Tình hình thất nghiệp gia tăng trong đại dịch COVID-19 đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng. Nhiều người lao động mất việc làm hoặc giảm thu nhập, dẫn đến tình trạng khó khăn trong cuộc sống. Các chính sách hỗ trợ từ chính phủ đã được triển khai, nhưng vẫn chưa đủ để bù đắp cho những thiệt hại mà người lao động phải gánh chịu. Việc phân tích tình hình thất nghiệp và thu nhập là cần thiết để đưa ra các giải pháp hỗ trợ hiệu quả.

III. Phương pháp phân tích tác động của COVID 19 đến thị trường chứng khoán

Để hiểu rõ hơn về tác động của đại dịch COVID-19 đến thị trường chứng khoán Việt Nam, nghiên cứu này sử dụng các phương pháp phân tích định lượng. Các mô hình hồi quy và kiểm định nhân quả được áp dụng để đánh giá mối quan hệ giữa các yếu tố kinh tế vĩ mô và biến động của thị trường chứng khoán. Việc sử dụng dữ liệu từ các nguồn uy tín giúp đảm bảo tính chính xác và khách quan trong phân tích.

3.1. Mô hình hồi quy và kiểm định nhân quả

Mô hình hồi quy được sử dụng để phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố kinh tế vĩ mô như GDP, tỷ lệ thất nghiệp và biến động của thị trường chứng khoán. Kiểm định nhân quả Granger cũng được áp dụng để xác định xem liệu sự thay đổi trong các yếu tố kinh tế có ảnh hưởng đến thị trường chứng khoán hay không. Phân tích này giúp làm rõ hơn về tác động của COVID-19 đến nền kinh tế Việt Nam.

3.2. Dữ liệu và nguồn thông tin sử dụng trong nghiên cứu

Dữ liệu được thu thập từ các nguồn uy tín như Cục Thống kê, Sở Giao dịch Chứng khoán và các báo cáo tài chính của doanh nghiệp. Việc sử dụng dữ liệu chính xác và đầy đủ là rất quan trọng để đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Các thông tin này sẽ được phân tích để đưa ra những kết luận chính xác về tác động của COVID-19 đến thị trường chứng khoán.

IV. Kết quả nghiên cứu về tác động của COVID 19 đến thị trường chứng khoán

Kết quả nghiên cứu cho thấy đại dịch COVID-19 đã có tác động tiêu cực đến thị trường chứng khoán Việt Nam. Các chỉ số chứng khoán giảm mạnh trong giai đoạn đầu của đại dịch, nhưng sau đó đã có sự hồi phục nhanh chóng. Tuy nhiên, sự hồi phục này không đồng đều giữa các ngành và lĩnh vực. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các yếu tố tâm lý của nhà đầu tư đóng vai trò quan trọng trong việc quyết định xu hướng của thị trường.

4.1. Biến động của chỉ số VN Index trong đại dịch

Chỉ số VN-Index đã trải qua nhiều biến động trong thời gian đại dịch COVID-19. Sau khi giảm mạnh vào tháng 3 năm 2020, chỉ số này đã hồi phục nhanh chóng, đạt mức cao hơn so với trước đại dịch. Tuy nhiên, sự hồi phục này không bền vững và phụ thuộc vào nhiều yếu tố như tình hình dịch bệnh và chính sách hỗ trợ của chính phủ.

4.2. Tác động của tâm lý nhà đầu tư đến thị trường chứng khoán

Tâm lý nhà đầu tư đã có ảnh hưởng lớn đến biến động của thị trường chứng khoán trong đại dịch. Sự lo ngại về tình hình dịch bệnh và kinh tế đã khiến nhiều nhà đầu tư bán tháo cổ phiếu, dẫn đến sự giảm giá mạnh. Ngược lại, khi có thông tin tích cực về vaccine và phục hồi kinh tế, nhà đầu tư đã quay lại thị trường, tạo ra sự hồi phục. Phân tích tâm lý nhà đầu tư là cần thiết để hiểu rõ hơn về diễn biến của thị trường.

V. Đề xuất giải pháp nhằm phát triển kinh tế Việt Nam sau đại dịch COVID 19

Để phục hồi và phát triển kinh tế Việt Nam sau đại dịch COVID-19, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp, tạo điều kiện cho đầu tư và phát triển thị trường chứng khoán là rất quan trọng. Đồng thời, cần tăng cường các biện pháp phòng chống dịch bệnh để đảm bảo an toàn cho người dân và doanh nghiệp. Việc xây dựng một nền tảng kinh tế vững chắc sẽ giúp Việt Nam vượt qua những thách thức trong tương lai.

5.1. Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động

Chính phủ cần triển khai các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp và người lao động bị ảnh hưởng bởi đại dịch. Các gói hỗ trợ tài chính, giảm thuế và các biện pháp khôi phục sản xuất sẽ giúp doanh nghiệp vượt qua khó khăn. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ việc làm cho người lao động để họ có thể nhanh chóng trở lại thị trường lao động.

5.2. Tăng cường đầu tư và phát triển thị trường chứng khoán

Để phát triển thị trường chứng khoán, cần có các chính sách khuyến khích đầu tư từ cả trong và ngoài nước. Việc cải thiện môi trường đầu tư, tăng cường minh bạch và bảo vệ quyền lợi của nhà đầu tư sẽ giúp thu hút vốn vào thị trường. Đồng thời, cần có các biện pháp phát triển bền vững để đảm bảo sự ổn định của thị trường chứng khoán trong tương lai.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai của nền kinh tế Việt Nam

Kết luận, đại dịch COVID-19 đã để lại những tác động sâu sắc đến nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt là qua thị trường chứng khoán. Tuy nhiên, với những giải pháp đúng đắn và kịp thời, Việt Nam có thể phục hồi và phát triển mạnh mẽ trong tương lai. Việc phân tích và đánh giá tác động của COVID-19 không chỉ giúp hiểu rõ hơn về tình hình hiện tại mà còn cung cấp cơ sở cho các quyết định chính sách trong thời gian tới.

6.1. Triển vọng phục hồi kinh tế Việt Nam sau đại dịch

Triển vọng phục hồi kinh tế Việt Nam sau đại dịch COVID-19 là khả quan nếu có các chính sách hỗ trợ hợp lý. Sự hồi phục của thị trường chứng khoán sẽ là một trong những chỉ báo quan trọng cho sự phục hồi của nền kinh tế. Các ngành kinh tế chủ chốt cần được hỗ trợ để nhanh chóng trở lại quỹ đạo phát triển.

6.2. Những bài học rút ra từ đại dịch COVID 19

Đại dịch COVID-19 đã để lại nhiều bài học quý giá cho nền kinh tế Việt Nam. Cần phải xây dựng một nền kinh tế linh hoạt, có khả năng thích ứng với các cú sốc từ bên ngoài. Việc đầu tư vào công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất và phát triển bền vững sẽ là những yếu tố quyết định cho sự phát triển của nền kinh tế trong tương lai.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp "Tác động của đại dịch COVID-19 đến nền kinh tế Việt Nam: Biểu hiện qua thị trường chứng khoán" được thực hiện bởi sinh viên Trần Đăng Khoa, chuyên ngành Kinh tế Chính trị (Khóa 44), Khoa Lý luận Chính trị, Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Thị Lý vào mùa thu năm 2021.

Bối cảnh nghiên cứu khởi phát từ sự kiện ngày 11 tháng 3 năm 2020, khi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tuyên bố viêm đường hô hấp cấp do chủng virus Corona mới (COVID-19) là đại dịch toàn cầu, châm ngòi cho một cú sốc phi tài chính và phi kinh tế chưa từng có tiền lệ. Tại Việt Nam, từ tháng 3 năm 2020 đến tháng 8 năm 2021, cả nước trải qua 4 đợt bùng phát dịch, trong đó đợt dịch thứ tư diễn biến nghiêm trọng nhất. Tính đến ngày 20 tháng 8 năm 2021, Việt Nam ghi nhận 323.268 ca mắc và 7.150 ca tử vong (đến tháng 9 năm 2021 tăng lên 613.371 ca nhiễm và hơn 15.000 ca tử vong). Các đợt giãn cách xã hội kéo dài khiến chuỗi cung ứng bị đứt gãy, sản xuất đình trệ, hàng triệu lao động mất việc làm, và tăng trưởng GDP quý 3 năm 2021 rơi vào mức âm.

Vấn đề nghiên cứu then chốt nảy sinh từ nghịch lý thị trường: Theo quan điểm truyền thống, thị trường chứng khoán là "phong vũ biểu" phản ánh sức khỏe nền kinh tế. Tuy nhiên, sau cú sụt giảm mạnh vào cuối tháng 3 năm 2020 (VN-Index chạm đáy vào ngày 23/3/2020), thị trường chứng khoán Việt Nam đã phục hồi thần tốc, tăng hơn 27% tính đến ngày 1 tháng 6 năm 2020 và liên tục lập đỉnh mới trong giai đoạn 2020–2021. Sự lệch pha giữa đà suy thoái của nền kinh tế thực và sự bùng nổ của thị trường tài sản đặt ra yêu cầu cấp thiết phải giải mã bản chất kinh tế chính trị của hiện tượng này.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể:

1. Làm rõ một số khái niệm, bản chất và vai trò của thị trường chứng khoán đối với sự phát triển của nền kinh tế dưới lăng kính lý luận kinh tế chính trị.
2. Phân tích và đánh giá thực trạng tác động của đại dịch COVID-19 đến nền kinh tế và thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn từ tháng 2 năm 2020 đến tháng 8 năm 2021.
3. Đề xuất một số giải pháp, kiến nghị chính sách phù hợp nhằm ổn định, phát triển kinh tế và nâng cao hiệu quả vận hành của thị trường vốn Việt Nam.

Nhiệm vụ nghiên cứu được cụ thể hóa qua 5 câu hỏi nghiên cứu:

1. Vai trò và mối quan hệ của thị trường chứng khoán đối với nền kinh tế là gì?
2. COVID-19 đã ảnh hưởng đến thị trường chứng khoán như thế nào? Điều đó tác động như thế nào đến nền kinh tế Việt Nam?
3. Thực trạng ngành nghề bị ảnh hưởng bởi COVID-19 diễn ra ra sao?
4. Tại sao trong đại dịch COVID-19, nền kinh tế suy thoái trong khi thị trường chứng khoán lại tăng trưởng mạnh?
5. Các đề xuất, kiến nghị chính sách nào là phù hợp nhằm phát triển, ổn định kinh tế Việt Nam và thị trường chứng khoán?

Đối tượng nghiên cứu: Biến động của nền kinh tế và thị trường chứng khoán ở Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu:

• Về nội dung: Tập trung phân tích các biểu hiện của thị trường chứng khoán tại Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE), giới hạn trong phạm vi thị trường thứ cấp và các chỉ báo có tính dự báo kinh tế vĩ mô.
• Về không gian: Lãnh thổ Việt Nam.
• Về thời gian: Trọng tâm từ tháng 3 năm 2020 đến tháng 8 năm 2021, có liên hệ chuỗi dữ liệu 10 năm (2011–2020/2021) để đối chiếu biến động lịch sử.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận thiết lập một khung lý thuyết liên ngành kết hợp giữa Kinh tế Chính trị Mác - Lênin, kinh tế học tài chính hiện đại và tài chính hành vi:

• Lý thuyết về "Tư bản giả" của Karl Marx: Trích xuất từ tập 3, chương 25 của tác phẩm Tư bản luận. Marx định nghĩa tư bản giả là tư bản tồn tại dưới hình thức chứng khoán có giá (cổ phiếu, trái phiếu), mang lại thu nhập cho người sở hữu nhưng bản thân không có giá trị nội tại độc lập. Sự vận động của tư bản giả tách rời khỏi sự vận động của tư bản thực tế (tư liệu sản xuất và lao động sống). Cổ phiếu thực chất là chứng chỉ xác nhận quyền hưởng dụng giá trị thặng dư trong tương lai. Khi đối chiếu với tài chính hiện đại, tư bản giả tương đương với giá trị hiện tại ròng (NPV) của các dòng tiền kỳ vọng. Luận điểm này giải thích vì sao thị trường chứng khoán có thể tăng phi mã mà không đồng nhất với quy mô của nền sản xuất vật chất.
• Khung lý thuyết thị trường chứng khoán: Tiếp cận theo giáo trình Kinh tế Chính trị Mác - Lênin và giáo trình Thị trường chứng khoán (Học viện Tài chính), làm rõ 5 chức năng kinh tế: huy động vốn (tập trung tư bản), thỏa mãn nhu cầu đầu tư, phản ánh tình hình kinh tế và giá trị doanh nghiệp, cung cấp thanh khoản, và hỗ trợ công cụ điều hành chính sách vĩ mô cho chính phủ.
• Mô hình định giá và tài chính hành vi: Phân tích cơ chế hình thành giá qua các biến số cơ bản gồm lợi tức cơ sở (EPS), tỷ số định giá (P/E), dòng tiền tự do, lãi suất chiết khấu và rủi ro cảm nhận (perceived risk). Bổ sung góc nhìn tài chính hành vi (Behavioral Finance) của Daniel Kahneman cùng các phản biện đối với Giả thuyết thị trường hiệu quả (EMH) của Paul Krugman, Burton Malkiel và Robert Shiller trong bối cảnh các quyết định đầu tư bị chi phối bởi hai trạng thái tâm lý cực đoan: lòng tham và nỗi sợ.
• Chỉ số phản ứng chính phủ (OxCGRT): Sử dụng bộ chỉ số theo dõi phản ứng chính phủ phòng chống COVID-19 do Trường Quản trị Blavatnik thuộc Đại học Oxford xây dựng, gồm 19 chỉ số chính sách bao quát các can thiệp phong tỏa, hỗ trợ kinh tế và y tế.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa định tính và định lượng:

• Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thu thập, tổng hợp, phân tích các văn bản chính sách, nghị quyết của Chính phủ (như Chỉ thị 16/CT-TTg), dữ liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê, Bộ Y tế, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và các công trình nghiên cứu trong nước, quốc tế.
• Phương pháp nghiên cứu định lượng chuỗi thời gian: Sử dụng mô hình Vectơ tự hồi quy (VAR) kết hợp kiểm định nhân quả Granger (Granger causality test) nhằm lượng hóa mối quan hệ tác động giữa các biến số dịch bệnh (tốc độ gia tăng số ca nhiễm mới, số ca tử vong) và biến động lợi suất thị trường chứng khoán. Để đảm bảo độ tin cậy của mô hình, tác giả thực hiện kiểm định nghiệm đơn vị Augmented Dickey-Fuller (ADF) để kiểm tra tính dừng và kiểm định đồng liên kết Johansen.

Nguồn dữ liệu thứ cấp bao gồm:

• Dữ liệu lịch sử giá cổ phiếu và chỉ số VN-Index trích xuất từ Investing.com.
• Dữ liệu dịch tễ học COVID-19 thu thập từ Our World in Data, Bộ Y tế và Tổng cục Thống kê.
• Dữ liệu chỉ số phản ứng chính phủ thu thập từ Oxford COVID-19 Government Response Tracker (OxCGRT).
• Dữ liệu tài chính doanh nghiệp niêm yết (ROE 12 tháng) trên sàn HOSE.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các luận điểm lý thuyết về thị trường chứng khoán và vị trí của nó trong nền kinh tế:

• Bản chất của thị trường chứng khoán và tư bản giả: Phân biệt rõ thị trường sơ cấp (nơi tư bản thực tế được huy động cho sản xuất) và thị trường thứ cấp (nơi lưu thông các quyền tài sản danh nghĩa). Tác giả nhấn mạnh ba đặc tính của tư bản giả theo Marx: có thể sinh lời, có thể mua bán, nhưng bản thân không có giá trị thực và vận động độc lập với tư bản thật.
• Các nhân tố cấu thành thị giá chứng khoán: Phân loại thành ba nhóm lực đẩy:
  1. Yếu tố cơ bản: Lợi nhuận trên mỗi cổ phần (EPS), tỷ số giá trên thu nhập (P/E), lãi suất chiết khấu và lạm phát. Lạm phát và lãi suất cao làm tăng tỷ lệ chiết khấu, kéo tụt tỷ số định giá.
  2. Yếu tố kỹ thuật: Sức mạnh kinh tế toàn ngành, hiện tượng tâm lý "có tội vì liên quan" (guilt by association), sự cạnh tranh của các kênh đầu tư thay thế (vàng, bất động sản, trái phiếu), giao dịch ngẫu nhiên và tính thanh khoản thị trường.
  3. Yếu tố tâm lý: Phân tích cơ chế xung đột giữa "lòng tham" (kỳ vọng tối đa hóa lợi nhuận) và "nỗi sợ" (tâm lý bi quan thoái vốn) dưới tác động của luồng tin tức đại dịch.
• Mối quan hệ giữa thị trường chứng khoán và nền kinh tế thực: Đối chiếu luận điểm coi chứng khoán là "phong vũ biểu" với quan điểm phê phán của Paul Krugman ("thị trường chứng khoán không phải là nền kinh tế"). Tác giả chỉ ra rằng thị trường tài sản chỉ phản ánh dòng tiền và kỳ vọng lợi nhuận tương lai chứ không đại diện cho tình trạng việc làm hay thu nhập bình quân của đại bộ phận dân cư.

Chương 2: Thực trạng nền kinh tế và thị trường chứng khoán Việt Nam trong đại dịch COVID-19

Chương 2 cung cấp bức tranh thực nghiệm chi tiết về sự phân hóa giữa kinh tế thực và thị trường tài chính Việt Nam giai đoạn 2020–2021:

• Thực trạng dịch tễ và phản ứng chính sách: Đợt dịch thứ tư chứng kiến số ca nhiễm đạt đỉnh 16.954 ca/ngày (ngày 3/8/2021). Chính phủ áp dụng Chỉ thị 16/CT-TTg với các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt nhất thế giới, phản ánh qua điểm số OxCGRT cao vượt trội. Tiến độ tiêm chủng thời điểm tháng 8/2021 mới đạt 23,2% dân số tiêm 1 mũi và 4,9% tiêm 2 mũi.
• Khủng hoảng kinh tế thực:
  • Tăng trưởng kinh tế suy giảm: GDP năm 2020 đạt 2,91% (mức thấp nhất trong giai đoạn 2000–2020, dù cao nhất khu vực châu Á). Đến quý 3 năm 2021, tăng trưởng GDP rơi xuống mức âm do đứt gãy chuỗi cung ứng tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
  • Thị trường lao động chịu tổn thương nặng nề: Quý 2 năm 2021 ghi nhận 1,2 triệu người thất nghiệp (tỷ lệ 2,62%). Riêng 19 tỉnh thành phía Nam áp dụng Chỉ thị 16 có gần 3 triệu người mất việc (chiếm 33,4% lực lượng lao động địa phương). Khu vực dịch vụ chịu ảnh hưởng nặng nhất với 30,6% lao động bị tác động, công nghiệp - xây dựng là 24,6%, và nông nghiệp thấp nhất (8,9%).
  • Làn sóng rút lui của doanh nghiệp: Trong 8 tháng đầu năm 2021, có 85.500 doanh nghiệp rời khỏi thị trường (trung bình 11.300 doanh nghiệp/tháng), vượt qua con số 81.600 doanh nghiệp thành lập mới. Riêng TP. Hồ Chí Minh chiếm khoảng 28,1% tổng số doanh nghiệp rút lui cả nước.
  • Cơ cấu vốn đầu tư đảo chiều: Tăng trưởng vốn đầu tư toàn xã hội năm 2020 chỉ đạt 5,7%, vốn đầu tư tư nhân và FDI chỉ tăng 3,3%, trong khi đầu tư công tăng vọt 14,8% để gánh đỡ tổng cầu.
• Sự bùng nổ của thị trường chứng khoán (HOSE):
  • Biến động VN-Index: Sau các phiên giảm sốc ngày 9/3 (-6,28%), 12/3 (-5,19%) và 28/1/2021 (-6,6%), chỉ số phục hồi mạnh mẽ với phiên tăng kỷ lục 4,98% ngày 6/4/2020. Biên độ dao động trong năm đại dịch lên tới 11%, vượt xa mức biến động trung bình 0,05%/năm của giai đoạn 2011–2020.
  • Thanh khoản và quy mô vốn hóa: Khối lượng giao dịch tăng đột biến, xuất hiện các phiên giao dịch chạm ngưỡng 1 tỷ USD (điển hình ngày 20/4/2021), dẫn tới sự cố nghẽn lệnh lịch sử tại HOSE. Thanh khoản tháng 4 năm 2021 đạt 14,51 tỷ cổ phiếu với tổng giá trị hơn 366 nghìn tỷ đồng. Tổng vốn hóa thị trường ba sàn (HOSE, HNX, UPCoM) đạt mức kỷ lục 4,65 triệu tỷ đồng vào tháng 4 năm 2021.
  • Làn sóng nhà đầu tư cá nhân trong nước: Trong 7 tháng đầu năm 2021, có xấp xỉ 720.000 tài khoản mở mới (tháng 6 lập đỉnh với 140.054 tài khoản). Động lực xuất phát từ mặt bằng lãi suất tiền gửi giảm sâu và tình trạng giãn cách khiến dòng vốn nhàn rỗi chuyển hướng sang đầu cơ chứng khoán.
  • Động thái bán ròng của khối ngoại: Trái ngược với nhà đầu tư cá nhân, khối ngoại bán ròng kỷ lục 25.000 tỷ đồng trong 5 tháng đầu năm 2021 (riêng HOSE chiếm hơn 24.000 tỷ đồng), vượt xa mức 15.000 tỷ đồng của cả năm 2020 do e ngại rủi ro tại các thị trường mới nổi.
• Khảo sát lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu (ROE): Khảo sát 1.627 cổ phiếu niêm yết trên HOSE (dữ liệu trượt 12 tháng từ 9/2020 đến 9/2021) chỉ ra sự phân hóa sâu sắc:
  • Ngành xây dựng và kỹ thuật: Chiếm tỷ trọng lớn nhất (26%) trong nhóm 100 cổ phiếu ROE thấp nhất (Bot100) do xây dựng dân dụng, thương mại, bất động sản tư nhân bị đình chỉ. Ngược lại, ngành này vẫn chiếm 8% trong nhóm 50 cổ phiếu ROE cao nhất (Top50) nhờ các doanh nghiệp thi công hạ tầng công cộng, đường cao tốc, lưới điện quốc gia được hưởng lợi từ đầu tư công.
  • Ngành sản xuất thực phẩm: Đứng đầu nhóm Top50 (chiếm 16%) với các mặt hàng thiết yếu như sữa (Vinamilk), dầu ăn (Tường An), cà phê (Vinacafe Biên Hòa), đường (Sơn La Sugar). Ngược lại, nhóm thực phẩm không thiết yếu, trái cây và thủy sản xuất khẩu (HAG, Thủy sản Đà Nẵng, Mekong Fisheries, Hùng Vương) rơi vào nhóm Bot100.
  • Các ngành tổn thương diện rộng: Hàng không, du lịch, lưu trú ăn uống, dệt may và hàng xa xỉ tập trung áp đảo trong nhóm Bot100.
• Kết quả kiểm định mô hình VAR và nhân quả Granger: Khẳng định đại dịch COVID-19 có tác động trực tiếp và ngắn hạn tới biến động tâm lý và lợi suất thị trường chứng khoán Việt Nam, nhưng xu hướng dòng tiền nội địa đã nhanh chóng lấn át các tác động bất lợi này để tạo lập chu kỳ tăng trưởng giá tài sản tài chính.

Chương 3: Các đề xuất chính sách

Dựa trên phân tích thực trạng, chương 3 nhận diện các thách thức trung và dài hạn đối với nền kinh tế Việt Nam:

1. Đại dịch COVID-19 có khả năng tồn tại lâu dài do nguy cơ xuất hiện các biến thể mới kháng vaccine.
2. Bất bình đẳng thu nhập ngày càng trầm trọng: Người lao động khu vực phi chính thức và dịch vụ kiệt quệ tài chính, trong khi tầng lớp sở hữu tài sản hưởng lợi từ đà tăng phi mã của thị trường chứng khoán và bất động sản.
3. Rủi ro đình lạm (stagflation): Nguy cơ kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế đình đốn do đứt gãy chuỗi cung ứng và lạm phát gia tăng do gián đoạn nguồn cung vật tư toàn cầu.

Tác giả đề xuất các nhóm giải pháp chính sách vĩ mô nhằm ổn định và phát triển kinh tế:

• Ổn định kinh tế vĩ mô và phòng ngừa đình lạm thông qua phối hợp linh hoạt giữa chính sách tài khóa mở rộng có trọng tâm (tiếp tục giải ngân đầu tư công hạ tầng) và chính sách tiền tệ thận trọng nhằm kiểm soát lạm phát chi phí đẩy.
• Nâng cao tính minh bạch và năng lực hạ tầng kỹ thuật của thị trường vốn, xử lý triệt để bài toán nghẽn lệnh tại sàn HOSE, siết chặt quản lý giao dịch thao túng và kiểm soát rủi ro đòn bẩy tài chính (margin) của nhà đầu tư cá nhân.
• Hỗ trợ thực chất khu vực kinh tế thực bằng cách miễn giảm thuế, tái cơ cấu nợ vay cho doanh nghiệp sản xuất, kích cầu thị trường nội địa để hướng dòng vốn quay trở lại hoạt động tạo giá trị thặng dư thực tế thay vì tập trung đầu cơ tư bản giả.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và lượng hóa thành công các chỉ tiêu phản ánh sự đối lập sâu sắc giữa nền kinh tế thực và thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn biến động 2020–2021:

Chỉ tiêu kinh tế	Nền kinh tế thực (2020 – T8/2021)	Thị trường chứng khoán (HOSE)
Tăng trưởng / Chỉ số	GDP năm 2020 đạt 2,91% (thấp nhất 20 năm); Q3/2021 tăng trưởng âm	VN-Index chạm đáy 23/3/2020, sau đó tăng mạnh, biên độ biến động năm 2020-2021 đạt ~11%
Quy mô hoạt động	85.500 DN rời thị trường trong 8 tháng đầu năm 2021 (11.300 DN/tháng)	Vốn hóa thị trường đạt 4,65 triệu tỷ đồng (tháng 4/2021), lập kỷ lục lịch sử
Thanh khoản / Dòng tiền	Vốn đầu tư toàn xã hội 2020 tăng thấp (5,7%); FDI chỉ tăng 3,3%	Giá trị giao dịch đạt gần 1 tỷ USD/phiên; thanh khoản T4/2021 đạt 366 nghìn tỷ đồng
Sự tham gia của công chúng	1,2 triệu người thất nghiệp (Q2/2021); 3 triệu lao động phía Nam mất việc	Gần 720.000 tài khoản cá nhân trong nước mở mới trong 7 tháng đầu năm 2021
Dòng vốn ngoại	Giải ngân vốn FDI chững lại do các hạn chế di chuyển quốc tế	Khối ngoại bán ròng kỷ lục 25.000 tỷ đồng trong 5 tháng đầu năm 2021

Đồng thời, nghiên cứu phân tích rõ nét cơ cấu hiệu quả sử dụng vốn của các doanh nghiệp niêm yết:

Nhóm phân hóa ROE	Đặc trưng ngành nghề chủ đạo	Doanh nghiệp / Lĩnh vực tiêu biểu
Top 50 cổ phiếu ROE cao nhất	Sản xuất thực phẩm thiết yếu (16%); Xây dựng hạ tầng công cộng, lưới điện, giao thông (8%)	Vinamilk, Tường An Corp, Vinacafe Biên Hòa, Đường Sơn La; các đơn vị thi công cao tốc, kho vận
Bottom 100 cổ phiếu ROE thấp nhất	Xây dựng dân dụng, thương mại, nhà ở tư nhân (26%); Thủy sản, nông sản xuất khẩu, dịch vụ du lịch	Hoàng Anh Gia Lai JSC, Thủy sản Hùng Vương, Mekong Fisheries, Thủy sản Đà Nẵng; hàng không, dệt may

Đóng góp của tác giả so với các công trình nghiên cứu trước đây:

• Lấp đầy khoảng trống nghiên cứu thực nghiệm: Trong khi phần lớn các công trình trong và ngoài nước (như Dao Le Trang Anh & Christopher Gan, Võ Hoàng Oanh và cộng sự) chủ yếu khảo sát phản ứng sụt giảm của giá cổ phiếu trong đợt bùng phát dịch ban đầu (đầu năm 2020), khóa luận này đi sâu phân tích giai đoạn hồi phục và tăng trưởng nghịch lý sau đó (đến tháng 8/2021).
• Vận dụng sáng tạo lý luận Marx vào tài chính hiện đại: Tác giả giải thích thành công cơ chế tách rời giữa "tư bản giả" và "tư bản thực tế", chứng minh rằng sự thăng hoa của thị trường chứng khoán không đồng nghĩa với sự sung túc của cải quốc gia, mà phản ánh sự dịch chuyển của dòng vốn đầu cơ tìm kiếm lợi nhuận danh nghĩa trong môi trường lãi suất rẻ.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu vi mô chi tiết: Phân tách rõ ràng tác động không đồng đều của dịch bệnh tới từng phân khúc nhỏ trong cùng một ngành kinh tế (như hạ tầng công cộng đối lập với xây dựng dân dụng; thực phẩm thiết yếu đối lập với nông thủy sản phi thiết yếu).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự nhận diện một số hạn chế gắn liền với điều kiện thực hiện nghiên cứu:

• Phạm vi dữ liệu phân tích tập trung chủ yếu vào cổ phiếu niêm yết trên sàn HOSE và thị trường thứ cấp, chưa bao quát đầy đủ diễn biến tại sàn HNX, thị trường UPCoM và thị trường trái phiếu doanh nghiệp.
• Mốc thời gian nghiên cứu dừng lại ở tháng 8 năm 2021, thời điểm đợt bùng phát dịch thứ tư tại TP. Hồ Chí Minh và các tỉnh phía Nam vẫn chưa hoàn toàn kết thúc, do đó chưa đo lường được toàn bộ tác động trễ của đại dịch đến báo cáo tài chính kiểm toán cả năm 2021 của các doanh nghiệp.
• Việc tiếp cận số liệu sơ cấp và khảo sát trực tiếp hành vi nhà đầu tư bị hạn chế do hoàn cảnh giãn cách xã hội kéo dài.

Hướng nghiên cứu tiếp theo được tác giả gợi mở:

• Mở rộng mô hình lượng hóa chuỗi thời gian sang giai đoạn mở cửa và phục hồi kinh tế (bình thường mới sau quý 4 năm 2021).
• Nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa thị trường tiền mã hóa, thị trường bất động sản và thị trường chứng khoán tại Việt Nam trong vai trò các kênh tài sản thay thế hấp thụ vốn nhàn rỗi.
• Đánh giá tác động của việc bình thường hóa chính sách tiền tệ và nguy cơ nợ xấu tiềm ẩn của hệ thống ngân hàng thương mại sau khi các gói hỗ trợ lãi suất hết hiệu lực.

Giá trị tham khảo

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Đăng Khoa mang lại giá trị tham khảo học thuật và thực tiễn phong phú:

• Đối với sinh viên và học viên chuyên ngành Kinh tế Chính trị, Kinh tế học và Tài chính: Tài liệu cung cấp ví dụ mẫu mực về cách thức kết hợp lý luận kinh điển của Karl Marx (lý thuyết tư bản giả) với các công cụ kinh tế lượng hiện đại (mô hình VAR, kiểm định Granger, kiểm định ADF) để giải thích một hiện tượng kinh tế đương đại phức tạp.
• Đối với các nhà nghiên cứu thị trường vốn: Phần phân tích biến động thanh khoản, hiện tượng nghẽn lệnh tại HOSE, hành vi mở tài khoản của lớp nhà đầu tư mới (F0) và sự đối lập giữa dòng tiền nội - ngoại là tư liệu thực tế giá trị về giai đoạn đặc thù của thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Đối với các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Các phân tích về nguy cơ đình lạm, sự gia tăng bất bình đẳng tài sản và tình trạng suy kiệt của cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa là nguồn tham khảo hữu ích cho việc xây dựng các gói chính sách phục hồi kinh tế hậu đại dịch.

Câu hỏi thường gặp

1. Khối ngoại đã có động thái giao dịch như thế nào trên thị trường chứng khoán Việt Nam trong 5 tháng đầu năm 2021?
Trong 5 tháng đầu năm 2021, nhà đầu tư nước ngoài (khối ngoại) đã bán ròng kỷ lục 25.000 tỷ đồng trên toàn thị trường (gồm HOSE, HNX và UPCoM), trong đó riêng sàn HOSE chiếm hơn 24.000 tỷ đồng. Con số này tăng 64% so với giá trị bán ròng của cả năm 2020 (khoảng 15.000 tỷ đồng). Nguyên nhân được giải thích do rủi ro cảm nhận (perceived risk) đối với các thị trường mới nổi gia tăng trong bối cảnh đại dịch diễn biến phức tạp.

2. Tốc độ tăng trưởng GDP và thực trạng rút lui của doanh nghiệp trong giai đoạn COVID-19 được ghi nhận ra sao?
Năm 2020, tăng trưởng GDP của Việt Nam đạt 2,91% (mức thấp nhất trong 20 năm, dù cao nhất khu vực châu Á); đến quý 3 năm 2021, tăng trưởng rơi xuống mức âm. Trong 8 tháng đầu năm 2021, có 85.500 doanh nghiệp rút khỏi thị trường (trung bình 11.300 doanh nghiệp/tháng), cao hơn số 81.600 doanh nghiệp thành lập mới. Riêng tại tâm dịch TP. Hồ Chí Minh, có hơn 24.000 doanh nghiệp rời bỏ thị trường, chiếm 28,1% tổng số cả nước.

3. Phân tích chỉ số ROE của 1.627 cổ phiếu cho thấy sự phân hóa như thế nào trong ngành xây dựng và ngành thực phẩm?
Dữ liệu trượt 12 tháng chỉ ra sự phân mảnh sâu sắc:

• Ngành xây dựng: Chiếm 26% nhóm 100 cổ phiếu ROE thấp nhất (Bot100) do các doanh nghiệp xây dựng thương mại, công nghiệp và nhà ở tư nhân bị đình trệ. Tuy nhiên, ngành này vẫn chiếm 8% nhóm 50 cổ phiếu ROE cao nhất (Top50) nhờ các doanh nghiệp chuyên về công trình hạ tầng công cộng, cao tốc, cầu đường và truyền tải điện được thúc đẩy từ đầu tư công.
• Ngành thực phẩm: Chiếm vị trí dẫn đầu nhóm Top50 (16%) với các doanh nghiệp sản xuất thực phẩm thiết yếu (sữa, dầu ăn, cà phê, đường). Ngược lại, các công ty sản xuất nông sản quả, hạt và thủy sản xuất khẩu (HAG, Thủy sản Hùng Vương, Mekong Fisheries) lại rơi vào nhóm Bot100 do đứt gãy logistics và sụt giảm nhu cầu tiêu thụ bên ngoài.

4. Dựa trên cơ sở lý luận nào tác giả giải thích hiện tượng chứng khoán tăng điểm mạnh dù kinh tế thực suy thoái?
Tác giả vận dụng lý luận của Karl Marx về "tư bản giả" (chương 25, tập 3 Tư bản luận) kết hợp với quan điểm của Paul Krugman. Thị trường chứng khoán thứ cấp là thị trường giao dịch các quyền tài sản danh nghĩa mang tính kỳ vọng về dòng tiền tương lai, sự vận động của nó hoàn toàn có thể tách rời tư bản thực tế. Trong dịch bệnh, lãi suất thấp cùng lệnh phong tỏa khiến dòng tiền nhàn rỗi không thể đổ vào sản xuất thực, buộc phải chảy vào thị trường tài sản tài chính để tìm kiếm lợi nhuận danh nghĩa, đẩy giá cổ phiếu tăng bất chấp nền kinh tế suy thoái.

5. Số lượng tài khoản chứng khoán cá nhân mở mới trong 7 tháng đầu năm 2021 đạt con số nào?
Từ tháng 1 đến tháng 7 năm 2021, thị trường chứng khoán Việt Nam ghi nhận tổng cộng xấp xỉ 720.000 tài khoản cá nhân trong nước mở mới. Trong đó, tháng 1 đạt 86.107 tài khoản, tháng 3 vượt mốc 113.191 tài khoản, tháng 4 đạt 109.998 tài khoản và tháng 6 lập kỷ lục lịch sử với 140.054 tài khoản mở mới trong một tháng.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Đăng Khoa là công trình nghiên cứu công phu, giải mã thành công hiện tượng nghịch lý giữa sự bùng nổ của thị trường chứng khoán và đà suy thoái của nền kinh tế Việt Nam giai đoạn 2020–2021. Bằng việc kết hợp nhuần nhuyễn lý luận kinh điển của Karl Marx về tư bản giả với các phương pháp định lượng chuỗi thời gian và khảo sát vi mô chỉ số ROE doanh nghiệp, tác giả đã làm sáng tỏ cơ chế dịch chuyển của dòng tiền đầu cơ trong bối cảnh phong tỏa. Các phát hiện thực nghiệm và khuyến nghị chính sách trong nghiên cứu mang lại giá trị học thuật vững chắc, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác quản trị kinh tế vĩ mô và định hướng phát triển thị trường vốn bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.1 Các khái niệm cơ bản về thị trường chứng khoán: 1.1 Khái niệm thị trường chứng khoán Sách giáo trình Kinh tế Chính trị Mác-Lênin định nghĩa thị trường chứng khoán như sau: “Thị trường chứng khoán là thị trường mua bán các loại chứng khoán là các loại giấy tờ có giá như cổ phiếu, trái phiếu,công trái, kỳ phiếu, tín phiếu, văn tự cầm cố, các loại chứng chỉ quỹ đầu tư,.” và nhận định: “Thị trường chứng khoán là loại thị trường rất nhạy với các biến động kinh tế, chính trị, xã hội, quân sự., là "phong vũ biểu" của nền kinh tế. Giá cả chứng khoán tăng biểu hiện nền kinh tế đang phát triển, ngược lại, giá cả xuống biểu hiện nền kinh tế đang sa sút, khủng hoảng.” Ngoài ra, theo giáo trình Kinh tế Chính trị còn có khái niệm quan trọng liên quan đến thị trường chứng khoán là tư bản giả, đây là loại “tư bản tồn tại dưới hình thức chứng khoán có giá, nó mang lại thu nhập cho người sở hữu chứng khoán đó. Tư bản giả bao gồm hai loại chủ yếu:cổ phiếu do công ty cổ phần phát hành và trái phiếu do công ty hoặc do ngân hàng hay nhà nước phát hành.” Dễ thấy rằng tư bản giả là chứng khoán nhưng điều ngược lại không đúng, tuy nhiên khóa luận này chủ yếu xét các biến động của giá cổ phiếu trên thị trường thứ cấp do đó, trong phạm vi bài viết này ta có thể áp dụng định nghĩa của tư bản giả khi nói đến chứng khoán. Cũng theo giáo trình này, Tư bản giả có các đặc điểm sau: (1) Có thể mang lại thu nhập cho người sở hữu nó, (2) Có thể mua bán được, (3) Bản thân tư bản giả không có giá trị.

Sự vận động 6 của nó hoàn toàn tách rời với sự vận động của tư bản thật. Nó có thể tăng hay giảm mà không cần có sự thay đổi tương đương của tư bản thật. Theo giáo trình Thị trường chứng khoán của Học viện Tài chính định nghĩa: “Thị trường chứng khoán là một bộ phận quan trọng của thị trường vốn, hoạt động của nó nhằm huy động những nguồn vốn tiết kiệm nhỏ trong xã hội tập trung thành nguồn vốn lớn tài trợ dài hạn cho các doanh nghiệp, các tổ chức kinh tế và Nhà nước để phát triển sản xuất, tăng trưởng kinh tế hay cho các dự án đầu tư.” Thị trường chứng khoán thường được chia thành hai thị trường dựa theo dòng vốn luân chuyển: thị trường sơ cấp, nơi các chứng khoán mới phát hành được giao dịch và thị trường thứ cấp nơi trao đổi các chứng khoán đã được phát hành ở thị trường sơ cấp. Ta có thể hình dung vị trí của thị trường chứng khoán trong cấu trúc của thị trường tài chính như sau: Hình 1 Sơ đồ vị trí thị trường chứng khoán (Như đã đề cập, do hạn chế về thời gian và kiến thức nghiên cứu, khóa luận này có phạm vi phân tích chủ yếu là biến động giá cổ phiếu và các chỉ số mang tính đại diện trên thị trường thứ cấp.) Để phù hợp với mục đích nghiên cứu về bản chất của thị trường chứng khoán và mối quan hệ của thị trường này với nền kinh tế Việt Nam, khóa luận này sử dụng định nghĩa theo giáo trình Kinh tế Chính trị: thị trường chứng khoán là nơi mua bán chứng khoán (tư bản giả) và thị trường này phản ảnh kỳ vọng của nhà đầu tư về lợi nhuận tương lai của công ty và do đó không nhất thiết “thay đổi tương đương với tư bản thật”.