Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ SẢN PHẨM VÀ DỊCH VỤ THÔNG TIN - THƯ VIỆN VÀ KHÁI QUÁT VỀ TRUNG TÂM LƯU TRỮ VÀ THƯ VIỆN HỌC VIỆN CẢNH SÁT NHÂN DÂN 1. Những vấn đề chung về sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện 1. Khái niệm về sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện 1. Sản phẩm thông tin - thư viện Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về sản phẩm: Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (2007), Tập 3: “Sản phẩm là kết quả của các hoạt động hoặc các quá trình.
Sản phẩm có thể là vật chất, hoặc phi vật chất và được tạo ra có chủ định hoặc không chủ định” [12, tr. Sản phẩm được hình thành nhằm thỏa mãn những nhu cầu thông tin (gồm nhu cầu tra cứu thông tin và nhu cầu về chính bản thân thông tin). Như vậy, sản phẩm phải phụ thuộc chặt chẽ vào nhu cầu, cũng như sự vận động biến đổi của nhu cầu. Tương tự như mọi loại sản phẩm khác, sản phẩm TT- TV trong quá trình tồn tại và phát triển của mình, cần không ngừng hoàn thiện để thích nghi ứng với nhu cầu mà nó hướng tới (cả về nội dung và hình thức).
Trong lĩnh vực hoạt động TT-TV dựa vào tính chất hoạt động trong lĩnh vực cung cấp thông tin khái niệm sản phẩm được định nghĩa “Sản phẩm TT-TV là kết quả của quá trình xử lý thông tin, do một các nhân hay tập thể nào đó thực hiện nhằm thỏa mãn nhu cầu người dùng tin” [10, tr. Sản phẩm TT-TV có nhiều hình thức khác nhau, gồm cả những sản phẩm mang tính truyền thống và những sản phẩm mang tính hiện đại. Những sản phẩm TT - TV truyền thống có thể là hệ thống mục lục, các thư mục, tổng quan,… Các sản phẩm hiện đại tuy ra đời sau nhưng cũng khá đa dạng, phong phú, có thể là những sản phẩm cũng nhưng xuất bản dưới dạng điện tử hoặc là những sản phẩm mới như CSDL, bản tin điện tử,… 6 1. Dịch vụ thông tin - thư viện Cùng với sự phát triển của hoạt động TT-TV, dịch vụ thông tin ngày càng đa dạng hơn nhằm đáp ứng nhu cầu khai thác thông tin của NDT.
Bản thân dịch vụ thông tin được xem như là các hoạt động bao gồm chọn lọc, xử lý, lưu trữ và phổ biến thông tin ở tất cả các dạng như bằng lời nói, chữ viết, hình ảnh, âm thanh,… nhưng bản chất của dịch vụ thông tin là cung cấp và phổ biến thông tin. Dịch vụ thông tin tạo nên sự gắn bó hữu cơ giữa cơ quan thông tin và người cung cấp tin, thực hiện dịch vụ với NDT. Theo từ điển giải nghĩa Thư viện học và Tin học Anh - Việt, “Dịch vụ thư viện (Library Service) là một từ chung dùng để chỉ tất cả những hoạt động cũng như chương trình được thư viện cung cấp để đáp ứng với nhu cầu về thông tin của cộng đồng độc giả” [5, tr. Theo giáo trình “Sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện” của tác giả Trần Mạnh Tuấn định nghĩa “Dịch vụ thông tin - thư viện bao gồm những hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu thông tin và trao đổi thông tin của người dùng tin các cơ quan thông tin thư viện nói chung” [10, tr.
Các hoạt động dịch vụ TT-TV bao gồm: Mượn tài liệu miễn phí; Dịch vụ tài liệu tham khảo (có thu phí); Dịch vụ tư vấn; Dịch vụ Internet; Dịch vụ phổ biến thông tin có chọn lọc (SDI); Dịch vụ phổ biến thông tin hiện đại (CAS); Dịch vụ trao đổi thông tin (Hội thảo, hội chợ, triển lãm,…); … 1. Phát triển sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện ❖ Khái niệm “Phát triển” Trong phép biện chứng duy vật, Ph. Ăngghen đã chỉ ra rằng: “Phát triển dùng để khái quát quá trình vận động đi lên từ thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn”. Quá trình đó vừa diễn ra dần dần, vừa nhảy vọt làm cho sự vật, hiện tượng mới về chất ra đời.
Động lực của sự phát triển là mâu thuẫn giữa các mặt đối lập bên trong sự vật, hiện tượng, phát triển đi theo đường “xoáy ốc”, cái mới dường như lặp lại một số 7 đặc trưng, đặc tính của cái cũ nhưng trên cơ sở cao hơn; thể hiện tính quanh co phức tạp, có thể có những bước thụt lùi tương đối trong sự phát triển. Phát triển là một trường hợp đặc biệt của vận động. Trong quá trình phát triển, sự vật, hiện tượng chuyển hóa sang chất mới, cao hơn, phức tạp hơn; làm cho cơ cấu, tổ chức, phương thức vận động và chức năng của sự vật ngày càng hoàn thiện hơn. Phát triển có tính khách quan, phổ biến, đa dạng.
Từ nguyên lý của sự phát triển, con người rút ra được những quan điểm, nguyên tắc chỉ đạo hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn. ❖ Khái niệm về phát triển sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện Sau quá trình nghiên cứu và tìm hiểu, tác giả khóa luận chưa thấy có bài viết nào đề cập đến khái niệm phát triển SP&DV thông tin - thư viện. Từ những quan điểm về “sản phẩm TT-TV”, “dịch vụ TT-TV” và “phát triển” tác giả mạnh dạn đề xuất khái niệm phát triển sản phẩm và dịch vụ TT-TV như sau: Phát triển sản phẩm và dịch vụ TT-TV là đa dạng hóa các sản phẩm và dịch vụ thông tin phù hợp với sự phát triển các nguồn thông tin cũng như phù hợp với nhu cầu thông tin và trao đổi của người dùng tin tại các cơ quan thông tin - thư viện. SP&DV thông tin - thư viện có mối quan hệ và sự tương tác qua lại chặt chẽ.
Đảm bảo sự phát triển cân đối, đồng bộ hệ thống SP&DV của cơ quan TT-TV là hết sức cần thiết. Chẳng hạn, cơ quan TT-TV có sản phẩm TT-TV phong phú thì cần phát triển nhiều dịch vụ TT-TV phù hợp với tâm lý NDT để nâng cao hiệu quả khai thác sản phẩm. Ngược lại nếu muốn phát triển nhiều dịch vụ TT-TV thì cơ quan TT-TV cần đảm bảo có các sản phẩm TT-TV đa dạng và có chất lượng tốt. Mối quan hệ giữa sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện SP&DV TT-TV là hai khái niệm có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, hỗ trợ cùng nhau phát triển.
Mỗi dịch vụ TT-TV bất kỳ đều phải dựa trên nền tảng sản phẩm thư viện nào đó. Ngược lại, nhờ việc triển khai và cung cấp các dịch vụ TT-TV khác nhau mà cơ quan TT-TV sẽ có điều kiện quảng bá và đưa sản phẩm TT-TV đến với NDT một cách nhanh chóng và thuận tiện. 8 SP&DV TT-TV là một trong những cơ sở quan trọng để cơ quan TT- TV triển khai và phát triển các loại hình dịch vụ TT-TV khác nhau. Sản phẩm thông tin là một trong những nguồn khai thác thông tin quan trọng và tin cậy của cơ quan thông thông tin.
Sức mạnh của cơ quan TT-TV là ở khả năng tổ chức và cung cấp các dịch vụ thông tin theo yêu cầu và khả năng tạo ra các sản phẩm thông tin có giá trị cao. Chất lượng và sự phong phú của sản phẩm có tác động lớn đến chất lượng và sự đa dạng của dịch vụ trong cơ quan TT-TV. Tổ chức tốt các dịch vụ TT-TV sẽ đưa ra các sản phẩm TT-TV đến NDT một cách nhanh chóng và thuận tiện. Đồng thời dịch vụ TT-TV còn là kênh thông tin phản hồi từ phía NDT, giúp cơ quan TT-TV có cơ sở đánh giá, điều chỉnh và hoàn thiện hệ thống SP&DV TT-TV đáp ứng tốt hơn NCT ngày càng đa dạng của NDT.
Mối quan hệ giữa các loại SP&DV TT-TV là mối quan hệ trong đó có sự kết hợp giữa cái mới và cái cũ, giữa truyền thống và hiện đại, giữa con người với công nghệ. Do vậy, việc đảm bảo sự phát triển cân đối, đồng bộ hệ thống SP&DV TT-TV là hết sức cần thiết. Vai trò của sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện SP&DV TT-TV đóng vai trò vô cùng quan trọng trong hoạt động TT- TV. Chúng được xem là công cụ, phương tiện hoạt động do thư viện tạo ra để xác định, truy nhập, khai thác, quản lý các nguồn tin và hệ thống thông tin nhằm đáp ứng nhu cầu của NDT, là cầu nối giữa NDT và các nguồn tin trong hệ thống thông tin của thư viện.
Chất lượng sản phẩm và dịch vụ là thước đo hiệu quả, là yếu tố cụ thể hóa chức năng, nhiệm vụ của thư viện. Với những ưu điểm vốn có, các SP&DV TT-TV đã giữ vai trò: - Nâng cao năng lực khai thác thông tin và thỏa mãn nhu cầu của NDT; - Nâng cao năng lực kiểm soát tài nguyên thông tin và trang bị thông tin trong xã hội; - Bảo vệ an toàn và lâu dài môi trường thông tin; 9 - Đẩy mạnh việc chia sẻ thông tin trong hệ thống thông tin quốc gia; - Dễ dàng tạo lập thị trường mới về thông tin. 2] Từ định nghĩa về SP&DV TT-TV luôn gắn với hoạt động TT-TV cũng như các hoạt động xã hội khác. Do vậy vai trò của SP&DV TT-TV đóng góp dưới nhiều góc độ khác nhau: - Xét theo mục đích sử dụng: SP&DV TT-TV được xem là tập hợp công cụ, phương tiện, kết quả hoạt động do cơ quan thông tin tạo ra để thực hiện việc truy cập, khai thác, quản lý các nguồn nhằm đáp ứng NCT của NDT.
- Xét từ góc độ hoạt động: SP&DV TT-TV được xem là thước đo phản ánh kết quả và hiệu quả hoạt động của các cơ quan thông tin, là yếu tố cụ thể hóa chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan thông tin. - Xét từ góc độ chuyên gia thông tin: SP&DV TT-TV được xem là hệ thống các công cụ, phương tiện hoạt động nhằm hướng NDT thực hiện việc chia sả nguồn lực giữa các cơ quan thông tin, là yếu tố phản ánh trình độ của hoạt động thông tin, phản ánh vai trò của thông tin với quá trình phát triển. - Đối với NDT: SP&DV TT-TV giúp họ lựa chọn thông tin mà mình cần, biết thông tin đó có ở thư viện hay không và cách khai thác nó như thế nào. NDT thông qua những công cụ tra cứu mà học được thỏa mãn NCT.
Thông qua các SP&DV TT-TV có thể xác định mức độ đóng góp của hoạt động TT-TV đối với công cuộc xây dựng và đổi mới đất nước nói chung cũng như các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, an ninh quốc phòng,… của địa phương nói riêng. Đặc điểm sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện 1.