CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA NGHIÊN CỨU THÔNG TIN VỀ VẮC XIN COVID-19 TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ 1. Các khái niệm liên quan 1. Khái niệm thông tin, truyền thông và truyền thông đại chúng 1. Khái niệm thông tin Trong lịch sử tồn tại và phát triển, con người thường xuyên cần và trao đổi thông tin.
Ngày nay, với sự phát triển vượt bậc của công nghệ kỹ thuật, thông tin ngày càng trở thành một trong những nhu cầu sống còn của con người. Xung quanh vấn đề định nghĩa “thông tin” đã nảy sinh nhiều cuộc thảo luận, tranh cãi bởi các tiếp cận vấn đề ở nhiều góc độ, quan điểm khác nhau. Khái niệm thông tin được bắt nguồn từ chữ Latinh “Informetio”, gốc của từ tiếng Anh “Information”. Tác giả Philippe Breton và Serge Proulx trong cuốn sách “Bùng nổ truyền thông” giải thích rằng: khái niệm này có liên quan đến nét đặc trưng Roman biểu hiện sự mong muốn giảng dạy, truyền đạt.
Nó có hai hướng nghĩa. Nghĩa thứ nhất là nói về một hành động cụ thể để tạo ra một hình dạng (forme), thứ hai là nói về sự truyền đạt một ý tưởng, một khái niệm hay biểu tượng (metio). Hai hướng này cùng tồn tại, nhằm vào sự tạo lập kiến thức và truyền đạt, đây là sự tiêu biểu cho phát minh của tiếng Latinh. Nó là thể hiện cho sự gắn kết của hai lĩnh vực kỹ thuật và kiến thức.
Trong cuốn “Cơ sở lý luận báo chí”, tác giả E.Prô Khô Rốp cho rằng “từ thông tin trong ngành báo chí cũng được sử dụng nhiều nghĩa, từ lâu nó đã được dùng trong ba nghĩa có quan hệ mật thiết với nhau: Đó là các thông báo ngắn không bình chủ về các tin tức nóng hổi của đời sống trong nước và quốc tế; là danh mục nhóm thể loại tin tức (các loại hình thông tin: tin ngắn, báo cáo, tường thuật, phỏng vấn); cuối cùng, thông tin đôi khi được hiểu là thể loại tin ngắn”. Cũng theo ông, những người hoạt động trong lĩnh vực truyền thông đại chúng như: phóng viên, biên tập viên, nhà báo,. là những người được đào tạo chủ yếu về lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn. Những vấn đề liên quan đến con người luôn là nguồn cảm hứng chính trong các hoạt động thông tin của họ.
Với họ, thông tin là 15 mục tiêu để họ sáng tạo không ngừng.TS Tạ Ngọc Tấn cho rằng, thông thường thông tin được hiểu là “một loại hình hoạt động để chuyển đi các nội dung thông báo”. Nhưng khi xem xét thông tin như một thuật ngữ nền tảng của báo chí thì nó lại “liên quan trực tiếp tính hiệu quả của các phương tiện thông tin đại chúng, đến những đòi hỏi về phương pháp, hình thức sáng tạo của nhà báo, đến nguyên tắc và sự tác động qua lại giữa báo chí và công chúng”. Nghĩa là, theo cách đánh giá của PGS.TS Tạ Ngọc Tấn, thông tin trong phạm trù báo chí được thể hiện một cách xuyên suốt trong hành trình của một tác phẩm báo chí đến công chúng. Như vậy, thông tin có sự chuyển hóa trong phương thức hiện diện, từ “thông tin khả năng” mà báo chí có thể mang lại cho công chúng đến “thông tin mà công chúng tiếp nhận được” và kết thúc ở dạng “thông tin thực tế” chính là những giá trị làm nên “sự thay đổi trong nhận thức, hành động của công chúng sau khi tiếp cận với sản phẩm báo chí”.
Trong đề tài này, khái niệm “thông tin” được hiểu là những vấn đề, sự kiện, hiện tượng liên quan đến vắc - xin COVID-19 được thông báo, đăng tải trên báo chí, hướng tới đối tượng là bạn đọc nhằm cung cấp tin tức về vắc - xin COVID-19. Khái niệm truyền thông Hoạt động truyền thông gắn liền với sự phát triển của con người và xã hội, tạo điều kiện thúc đẩy quá trình giao tiếp, chia sẻ thông tin giữa các cá nhân hay nhóm xã hội. Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học, kỹ thuật, truyền thông đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống xã hội, làm thay đổi diện mạo cuộc sống hiện đại, nâng cao chất lượng con người và tác động mạnh mẽ đến tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. “Truyền thông” có gốc từ tiếng Latinh là “Commune”, nghĩa là chung hay cộng đồng.
Trong tiếng Anh, từ Communication có nghĩa là sự truyền đạt, thông tin, thông báo, giao tiếp, trao đổi, liên lạc, giao thông,. Nhìn nhận truyền thông dưới góc độ sự hiểu biết của con người, Martin P. Adelsm nhận định: truyền thông là quá trình qua đó chúng ta hiểu được người khác 16 và làm cho người khác hiểu chúng ta. Đó là một quá trình liên tục, luôn thay đổi và biến chuyển để thích ứng với các tình huống giao tiếp khác nhau phó với tình huống.
Xét dưới góc độ cộng đồng, Frank Dance (1970) quan niệm rằng: truyền thông là quá trình làm cho cái trước đây là độc quyền của một hoặc vài người trở thành cái chung của hai hoặc nhiều người.TS Vũ Đình Hòe (2000) cho rằng “Truyền thông là quá trình trao đổi thông điệp giữa các thành viên hay các nhóm người trong xã hội nhằm đạt được sự hiểu biết lẫn nhau” Từ góc nhìn xã hội học, tác giả Trần Hữu Quang định nghĩa khái niệm truyền thông như sau: “Truyền thông là một quá trình truyền đạt, tiếp nhận và trao đổi thông tin nhằm thiết lập các mối quan liên hệ giữa con người với con người” trong không gian và thời gian như từ nơi này tới khác, từ thời điểm này tới thời điểm khác. Tác giả Lương Khắc Hiếu đã tổng hợp tử một số quan niệm về truyền thông như sau: “Truyền thông là quá trình giao tiếp, chia sẻ, trao đổi thông tin giữa các cá nhân hay các nhóm người nhằm đạt được sự hiểu biết, nâng cao nhận thức, hình thành thái độ và thay đổi hành vi của con người”. Cũng theo tác giả, truyền thông gắn liền với sự phát triển của con người và xã hội loài người. “Nhờ có truyền thông, giao tiếp mà con người tự nhiên phát triển thành con người xã hội” Như vậy có rất nhiều quan điểm, định nghĩa khác nhau về truyền thông, tuy nhiên trong quá trình phân tích, tổng hợp, cũng như căn cứ vào mục đích nghiên cứu của đề tài, trong khuôn khổ nghiên cứu này, sinh viên sử dụng định nghĩa truyền thông như sau: Truyền thông là quá trình trao đổi, chia sẻ thông tin giữa các cá nhân/nhóm xã hội nhằm tạo sự liên kết lẫn nhau để dẫn tới sự thay đổi trong nhận thức và hành vi.
Khái niệm truyền thông đại chúng Truyền thông đại chúng (Mass communication) ra đời và phát triển gắn liền với sự phát triển của xã hội loài người. Nó bị chi phối trực tiếp bởi hai yếu tố là 17 nhu cầu thông tin giao tiếp và kỹ thuật - công nghệ thông tin. Truyền thông đại chúng (TTĐC) chỉ phát triển và thực hiện được khi loài người phát minh ra các phương tiện in ấn, kỹ thuật truyền phát sóng tín hiệu, máy thu thanh, thu hình, máy tính điện tử, cáo quang, vệ tinh nhân tạo… Khi phân tích mối quan hệ giữa các hệ thống truyền thông với các hệ thống xã hội, nhà xã hội học Mỹ Daniel Lerner, trong một bài đăng trên tạp chí Behavioral Science (1957), cho rằng một trong những điều kiện và đặc điểm của quá trình chuyển đổi từ các xã hội cổ truyền sang các xã hội hiện đại chính là sự chuyển tiếp từ các hệ thống truyền thông truyền miệng sang các hệ thống TTĐC. Trong cuốn “Truyền thông đại chúng và phát triển xã hội”, PGS.TS Lê Thanh Bình định nghĩa như sau: “Truyền thông đại chúng (TTĐC) là quá trình, hoạt động trao đổi thông điệp có tính phổ biến giữa nguồn phát với công chúng rộng rãi trong xã hội…Có các loại phương tiện TTĐC sau: sách, báo in, báo nói, báo hình (phát thanh và truyền hình), báo điện tử - online, quảng cáo.
Ngoài ra còn có các loại hình khác như băng nhạc, băng hình, đĩa hình, đĩa compact… và truyền thông đa phương tiện - multi media. Lưu Văn An (2007) cho rằng: “TTĐC là hoạt động chuyển giao các thông tin có tính phổ biến trong xã hội một cách rộng rãi và công khai thông qua các phương tiện thông tin đại chúng”. TTĐC gồm hai yếu tố cấu thành là chủ thể và đối tượng.Trong đó, chủ thể bao gồm chủ thể quản lý và chủ thể thực hiện. Đối tượng tác động của TTĐC là công chúng, một bộ phận dân cư hay cả cộng đồng xã hội, trong quốc gia và trên toàn thế giới.
Trong giáo trình nội bộ “Xã hội học Truyền thông đại chúng”, PGS.TS Phạm Hương Trà khái quát như sau: “TTĐC là quá trình giao tiếp xã hội, truyền tải và phổ biến thông tin xã hội đến số lượng công chúng lớn, phân tán về không gian, thời gian. Quá trình này được thực hiện thông qua cơ chế trung gian như đài phát thanh, truyền hình, báo viết, các tạp chí, báo mạng điện tử…” Trong đề tài này, sinh viên định nghĩa TTĐC như sau: TTĐC là quá trình truyền tải thông tin bằng các phương tiện đại chúng tới các nhóm công chúng khác 18 nhau với mục đích định hướng cụ thể của nhà truyền thông. Khái niệm báo mạng điện tử Với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, phương tiện kỹ thuật, trong những năm cuối của thế kỷ XX đã xuất hiện những loại hình truyền thông mới, có khả năng đáp ứng tốt nhất nhu cầu khách quan về thông tin - giao tiếp của con người và xã hội. Mạng Internet ra đời đã xuất hiện loại hình báo chí mới - báo mạng điện tử (BMĐT).
Đánh dấu sự ra đời của BMĐT trên thế giới là tờ Diễn đàn Chicago (Chicago Tribune), ra đời vào tháng 5/1992 - đặt máy chủ tại nhà cung cấp dịch vụ American online. Dần dần các tờ BMĐT xuất hiện nhiều hơn nhưng gặp phải không ít rào cản vì số lượng người có máy tính để đọc báo còn quá ít, sự hạn chế và trục trặc trong khâu kỹ thuật, người đọc báo còn e ngại vì sự rắc rối trong việc sử dụng máy móc so với báo in hoặc phát thanh, truyền hình. Tuy nhiên, năm 1993 Web đã trở thành một phương tiện truyền tải thông tin nhanh chóng và hữu hiệu do chi phí thấp và diện phổ quát lại cao. Web (World Wide Web) được sinh ra với mục đích tạo giao diện chung dễ sử dụng trong quá trình truy cập thông tin trên internet.
Vào cuối những năm cuối của thập kỷ 80 nó được Tim Berners Lee, một nhà vật lý ở viện nghiên cứu hạt nhân châu Âu Cern đề xuất và tiến hành nghiên cứu cùng với cộng sự của ông là Robert Cailliau.