CHƯƠNG I: NGUYEN ANH TRONG BOI CANH DANG TRONG (1771 — 1777) 1. Qué hương, gia đình của Nguyễn Anh Có người đã nhận định, Nguyễn Ánh là "một trong những nhân vật tiêu biểu của thế kỷ XVIII còn sót lại sau bao nhiêu thập kỷ cháy bỏng bởi ngọn lửa chiến tranh nông dan”. Nguyễn Ánh có xuất thân trong một dong họ danh giá bậc nhất lúc bấy gid, là họ Nguyễn. Nguyễn Ánh tên húy là Ching, có tên là Noãn, Nguyễn Anh sinh ngày 8 tháng 2 năm 1762 nhằm ngày 15 tháng 1 năm Nhâm Ngọ.
Nguyễn Ánh là “con thứ ba của Nguyễn Phúc Luân. Luân là con thứ hai của Thế Tông Nguyễn Phúc Khoát. Khi Nguyễn Phúc Khoát còn ở ngôi thì con thứ chin là Nguyễn Phúc Hạo được lập làm thé tử đã chết năm 1760, con trưởng Nguyễn Phúc Chương cũng chết nim 1763. Nên có ý truyền ngôi cho Nguyễn Phúc Luân, sai Trương Văn Hạnh, Lê Cao Kỷ làm thầy, cho cùng các đại thần dự bàn chính sự"?.
Mẹ của Nguyễn Ánh lả con gái của Diên Quốc Công Nguyễn Phúc Trung, người làng Minh Linh, phủ Thừa Thiên. Dong họ Nguyễn, khởi nghiệp từ Nguyễn Hoàng với việc ông được vào tran thủ xứ Thuận Hóa năm 1558. Từ một vùng đất khó khăn về nhiều mặt, nhưng với ý đồ thiết lập một vương triéu đủ mạnh để đương đầu với chúa Trịnh ở Dang Ngoài. Nguyễn Hoàng đã ban hành nhiều chính sách tích cực, tiến bộ để làm cho vùng dat Thuận Hóa ngày càng giàu mạnh.
Nhờ đó dòng họ Nguyễn dan dan thoát khỏi sự kiềm chế của chúa Trịnh ở Dang Ngoài, làm chủ hoàn toàn xứ Dang Trong, sau 7 lan giao chiến. Xứ Dang Trong dưới sự cai trị của các chúa Nguyễn với những cuộc Nam tiến mở đất, lãnh thé đã được mở rộng đến tận vùng dat Hà Tiên, trở thành một vương quốc hùng mạnh trong khu vực. "DS Bang (1996) - Chân dung các vua Nguyễn - NXB Thuận Hóa Huế - Trang 9. *Cao Tự Thanh (2007) - Lich sử Gia Định Sai Gon trước 1802 - NXB Tổng hợp TPHCM - [rang 137.
Khóa luận tốt nghiệi SVTH: Nguyễn Văn Quan Tuy nhiên, Nguyễn Ảnh lại sinh ra vào thời ky ma ảnh hảo quang của họ Nguyễn đã dan tắt. Như một số nha nghiền cửu đã nhận định, thời kỳ nảy “nhân cách và phẩm chat của giai cấp thông trị đã sụp 46 một cách thảm hại”. Từ thé ky XVIII trở đi tập doan thông trị họ Nguyễn ngảy cảng lao sảu vào con đường ăn chơi xa xỉ. khi chúa Nguyễn Phúc Khoát qua đời, cuộc khủng hoảng ở Dang Trong ngày một trim trọng.
Các gia đình quỷ tộc, quan lại nhân đó xây dinh thự, đua nhau ăn chơi hoang phi. Trong triéu đình, quyền hanh thực tế đã rơi vào tay Trương Phúc Loan, y tự xưng là quốc phó, một minh chiếm đoạt 5 cửa nguồn. hàng năm thu 4 - 5 vạn quan tiền. Loan con nắm cả bộ Hộ.
hạch sách các thương nhân dé thu lợi. Những người chông đối Loan đều bị cách chức, giết hai, Loan ngày một luông tuông: “Cho nên người ta gọi Loan là Trương Tan CéiTM. Trương Phúc Loan cũng là kẻ đã hầm hại. dẫn đến cái chết của phụ thân Nguyễn Anh là Nguyễn Phúc Luân, khiến cho Nguyễn Anh sớm phải chịu cảnh mỏ côi.
Chia Nguyễn Phúc Hoạt trước lúc chết có ý truyền ngôi cho Nguyễn Phúc Luân, nhưng Trương Phúc Loan thấy: “Luan lớn tuổi, khó kìm chế nên giả di chiếu đem giam vào lãnh thất, lập con thứ 16 của Phúc Khoát là Phúc Thuần năm ấy mới 11 tuổi lên ngôi. tức Duệ TéngTM. Sinh ra trong gia đình, dòng họ uy danh, tưởng rằng Nguyễn Ảnh sẽ được thụ hưởng một cuộc sông vinh hiển. Nhưng dòng họ Nguyễn lại lâm vào biển cố, nội bộ gia tộc có sự tranh giảnh quyền lực, dẫn đến việc cha Nguyễn Ảnh bị hại, ông sớm chịu cảnh m6 côi và nguy hiểm luôn dinh rap đến tính mệnh.
Do chưa phải là tat cả đối với Nguyễn Anh, nguy nan chỉ thực sự đến với ông khi phong trảo Tây Sơn cuốn trôi cơ đồ của dong họ Nguyễn, làm thay đổi hoàn toàn số phận của ông. Cuộc xung đột giữa họ Nguyễn và Tây Sơn (1771 - 1777) Đến thể kỷ XVIII, chế độ phong kiến Đại Việt đang lâm vào tình trạng khủng hỏang trằm trọng ở cả Đảng Ngoài của vua Lê - chúa Trịnh và Đảng Trong của chúa Nguyễn Khắc Thuan (2007) - Danh tướng Việt Nam tập 3 - NXB Giáo dục - Trang 117, "Nguyễn Khắc Thuan (2007) - Việt sử giai thoại tập 7 - NXB Giáo dục - Trang 90 *Cao Tự Thanh (2067) - Lich sứ Gia Dinh Sai Gòn trước 1802 - NXB Tổng hợp TPHCM - Trang 137, 10 Khóa luận tot nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang Nguyễn. Thời ky nảy giai cấp phong kiến thống trị ở cả hai Dang đều thối nát ươn hen, quảng đại quản chủng trong cả nước đều củng khổ cực độ. Trong hoàn cảnh dở sống đờ chết đỏ, người nông dân đương thời không thé không vùng dậy giành lấy quyền sống.
Chính vi vậy mà ngay từ những năm đầu của thé ky XVIII, những cuộc khới nghĩa vũ trang chong lại sự áp bức bóc lột của các tập đoàn phong kiến thông trị Lé. Trinh, Nguyễn đã liên tiếp nổ ra. Trong suốt thời phong kiến Việt Nam, khởi nghĩa nông dân đã có nhiều, nhưng chưa bao giờ nhiều bang thé ky XVIII. Người ta có thé gọi thé ky XVIII trong lịch sử Việt Nam 1a “thé kỷ của nông dân khởi nghĩa"”, Ở Dang Ngoài có các cuộc khởi nghĩa tiêu biêu của Lê Duy Mật, Hoang Công Chất.
Nguyễn Danh Phương. Nguyễn Hữu Cầu. Ở Đảng Trong chính quyển của chúa Nguyễn cũng đang lâm vảo tình trạng khủng hoảng tram trọng. Các chúa Nguyễn trong thời gian nay không hé cham lo chỉnh đốn quốc sự mà giảnh mọi tâm trí vào việc ăn chơi, hưởng thụ.
Điều này đã tạo điều kiện cho các phe phái trong nội bộ phủ chúa xung đột, xâu xé lẫn nhau. Mau thuẫn xã hội cũng ngày cảng trở nén gay gắt. Do gánh nặng của triều đình đều đỗ xuống đầu người nông dân. khiến cho đời sống của nhân dân Dang Trong ngảy cảng bị chén ép, khổ cực trăm bé.“Tinh trạng đỏi khổ bay ra lắm cảnh thương tâm kho tả, xác chết chồng chất lên nhau"”.
Trong đó, người dan ở Quy Nhơn là những người phải “gánh chịu phan lớn những đòi hỏi về nhân lực và tiên cia”, phục vụ cho nhu cầu của triéu đình. Do đó vào năm 1771 tại vùng đất Quy Nhơn. một cuộc khởi nghĩa đã bing nỗ ở ấp Tây Son, do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ, Nguyễn Lữ lãnh đạo, đã lam thay đổi bản dé chính trị của Đại Việt trong thế kỷ XVIH. Phong trào Tây Son ra đời tại một vùng đất có sự pha trộn vé mặt văn hóa va đã thu hút được nhiều nguồn lực tạo nên sức mạnh của phong trao.
Chính vì vậy chi trong vong vải năm ngắn ngủi từ 1771 - 1774, nghĩa quân Tây Sơn đã chiếm được một vùng *Tu sách lịch sử Việt Nam (2008) - Hỏi đáp vẻ cuộc khởi nghĩa Tay Sơn - NXB Quan đội nhắn dan - Trang I2. “Nguyễn Quang Ngọc (2009) - Tiền trình lịch sử Việt Nam - NXB Giáo dục - Trang 177 *Litana (1999) - Xứ Dang Trong - NXB Trẻ - Trang 207. il Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Văn Quang dat rộng lớn vả liên hoàn, tương ứng với một loạt các tính ngày nay như: Quang Nam, Quang Ngãi. Kontum, Gia Lai va Phú Yên.
Cùng với việc mo rộng thé lực của quân Tây Sơn. ba vạn quân Trịnh do tướng Hoang Ngũ Phúc chỉ huy cũng vượt sông Gianh tắn công ò ạt vao Đảng Trong (1774). Tình hình trên vao nam 1775 chia Nguyễn Phúc Thuan đã quyết định mang toan bộ tôn that, trong đó có cả Nguyễn Anh, cùng với bả quan văn võ chạy vào ving đất Gia Định. Vào đến Gia Dinh, chúa Nguyễn đã tập trung xây dựng lực lượng để đổi phó với quan Tây Sơn.
Nhưng chưa kịp yên vị ở Gia Dinh, chúa Nguyễn đã phải đổi phó với hai cuộc tan công liên tiếp của quân Tay Sơn vào năm 1776 va năm 1777. Đặc biệt, trong lan tan công năm 1777 đo Nguyễn Huệ chỉ huy, quân Tây Sơn đã giết được hai chúa Nguyễn là Tân Chính Vương Nguyễn Phúc Dương và Duệ Tông Nguyễn Phúc Thuần. Đến đây, “co đồ của họ Nguyễn gây dựng trên hai trăm năm kẻ như bị lật đỏ hoàn toàn "”. Trong lúc gan như cả gia tộc họ Nguyễn đều phải bỏ mạng dưới lưỡi gươm của quân Tây Sơn, chỉ có Nguyễn Ảnh may mắn thoát chết.
Giờ đây sự nghiệp của họ Nguyễn chỉ còn biết trông cậy vào chàng thiểu niên 16 tuổi. Liệu rằng chàng thiếu niên này có thé vượt lên số phan, xoay chuyển được cản khôn hay là lại chịu chung số phận giống như hai chúa Phúc Thuan và Phúc Duong? “Nguyễn Khắc Thuan (2007) - Danh tưởng Việt Nam tập 3 - NXB Giáo dục - Trang 137. 12 Khóa luận tốt nghiệp SVTH: Nguyễn Van Quang CHUONG HH: QUA TRÌNH XÂY DỰNG LỰC LƯỢNG CUA NGUYEN ANH (1777 - 1790) 2. Tập hợp lực lượng Năm 1771 cuộc khởi nghĩa của ba anh em Tây Sơn Nguyễn Nhạc, Nguyễn Hué, Nguyễn Lừ đã chiểm được phân nửa giang sơn của chúa Nguyễn, uy hiếp kinh thành Phú Xuân của chúa Nguyễn ở phía Nam.
Còn ở phía Bắc, năm 1775 chúa Trịnh Sâm sai tướng là Hoàng Ngũ Phúc tan công. khiến cho chúa Nguyễn Phúc Thuan bị kẹp giữa hai ngọng kim. Tinh hình trên, buộc chúa Nguyễn Phúc Thuân phải đưa gia quyền, quần than vào vùng đất Gia Định. Ở đây chúa Nguyễn đã tổ chức được lực lượng đẻ chống Tây Sơn.
Nhưng nội bộ lại có sự bắt hòa. chia làm hai phe: Một bên là của Duệ Tông Nguyễn Phúc Thuần với sự pho trợ của quân Đông Sơn Đỗ Thành Nhân, một bên là của Tân Chính Vương Nguyễn Phúc Dương với sự giúp sức của hàng tướng Lý Tài. Lợi dụng sự bat hỏa trên, năm 1777 Nguyễn Huệ đã đưa quan Tây Sơn vào tiêu diệt được hai chúa Nguyễn Phúc Thuần và Nguyễn Phúc Dương. Lat 46 được sự thống trị của chúa Nguyễn may trăm năm ở Dang Trong.
Sau khi giết được hai chúa Nguyễn, quân Tây Sơn kéo vẻ Quy Nhơn. giao đất Gia Định cho tổng đốc Chu, hỗ tướng Han, tư khấu Uy, hộ giá Pham Ngạn trấn giữ. Trong lực lượng quân Nguyễn lúc này ở Gia Định. lão tướng Mạc Thiên Tứ lại lưu vong ở Xiêm cùng Tôn Thất Xuân va bị chết ở đây.
Chi con quân Đông Sơn của Đỗ Thành Nhân đóng ở Sa Đéc là tương đối mạnh. Song lực lượng nảy lại đang tìm một vị quân vương mới đẻ pho trợ thay cho Duệ Tông Nguyễn Phúc Thuan đã chết. Vậy lúc này Nguyễn Anh ở đâu?