Khóa luận tốt nghiệp lễ hội đền mẫu tiên la xã đoan hùng huyện hưng hà tỉnh thái bình

Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu tốt nghiệp lễ hội đền mẫu tiên la xã đoan hùng huyện hưng hà tỉnh thái bình, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề xuất biện pháp cải tiến thực

• Tác giả: Trần Thị Diệu
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Phú Ty
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Việt Nam học
• Đề tài: Lễ hội đền Mẫu Tiên La xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÔNG GIAN CỦA LỄ HỘI ĐỀN MẪU TIÊN LA
• 1.1. Vài nét về chúa Bát Nàn Tướng quân Vũ Thị Thục
• 1.2. Tổng quan về xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình
• 1.2.1. Đặc điểm tự nhiên
• 1.2.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 1.3. Tên gọi, đặc điểm phân bố của quần thể di tích đền thờ Bát Nàn
• 1.4. Đền thờ Chúa Bát Nàn Tướng quân
• 1.4.1. Đặc điểm kiến trúc
• 2. CHƯƠNG 2: TIẾN TRÌNH CỦA LỄ HỘI ĐỀN MẪU TIÊN LA
• 2.1. Lịch lễ tết hàng năm tại đền thờ Bát Nạn Đại tướng quân
• 2.1.1. Ban phụng sự lễ tết tại đền thờ
• 2.2. Nội dung tổ chức và quản lý lễ hội
• 2.2.1. Công tác đảm bảo an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội
• 2.2.2. Công tác quy hoạch, cho thuê đất để kinh doanh phục vụ nhu cầu lễ hội
• 2.2.3. Việc quản lý các đền, chùa
• 2.2.4. Việc tổ chức khai hội
• 2.2.5. Các hoạt động khác trong lễ hội
• 2.3. Lễ hội đền Mẫu Tiên La
• 2.3.1. Phần lễ trong lễ hội đền Tiên La
• 2.3.2. Phần hội của lễ hội đền Tiên La
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ VÀ Ý NGHĨA CỦA LỄ HỘI ĐỀN MẪU TIÊN LA
• 3.1. Một số giá trị nổi bật
• 3.1.1. Giá trị lịch sử
• 3.2. Ý nghĩa của lễ hội đền Mẫu Tiên La
• 3.2.1. Lễ hội đối với đời sống cộng đồng
• 3.2.2. Lễ hội đối với địa phương
• 3.3. Một số vấn đề phát triển du lịch và bảo tồn di tích đền Tiên La
• 3.3.1. Vấn đề phát triển du lịch của đền Tiên La
• 3.3.2. Vấn đề bảo tồn lễ hội đền Tiên La
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC ẢNH

Tóm tắt

I. Khóa luận tốt nghiệp

Khóa luận tốt nghiệp là một công trình nghiên cứu khoa học được thực hiện bởi sinh viên Trần Thị Diệu, thuộc khoa Việt Nam Học và Tiếng Việt, trường Đại học Khoa học Xã Hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Khóa luận tập trung vào việc nghiên cứu văn hóa và di sản văn hóa của lễ hội đền Mẫu Tiên La, một sự kiện văn hóa quan trọng tại xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Công trình này nhằm mục đích bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời góp phần vào sự phát triển du lịch văn hóa địa phương.

1.1. Mục đích nghiên cứu

Mục đích chính của khóa luận tốt nghiệp là tìm hiểu và phân tích các khía cạnh văn hóa, tôn giáo, và xã hội của lễ hội đền Mẫu Tiên La. Nghiên cứu này không chỉ làm rõ các nghi lễ và phong tục truyền thống mà còn đánh giá tác động của lễ hội đối với cộng đồng địa phương và du lịch văn hóa.

1.2. Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính, bao gồm thu thập tài liệu lịch sử, phỏng vấn người dân địa phương, và quan sát thực địa. Các phương pháp này giúp làm rõ các giá trị văn hóa và tôn giáo của lễ hội, đồng thời đánh giá vai trò của nó trong đời sống cộng đồng.

II. Lễ hội đền Mẫu Tiên La

Lễ hội đền Mẫu Tiên La là một sự kiện văn hóa lớn được tổ chức hàng năm tại xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Lễ hội này không chỉ là dịp để tưởng nhớ công lao của nữ tướng Bát Nàn Tướng quân Vũ Thị Thục mà còn là cơ hội để cộng đồng địa phương thể hiện lòng thành kính và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

2.1. Nghi lễ và phong tục

Lễ hội bao gồm các nghi lễ truyền thống như dâng hương, cúng tế, và các hoạt động văn hóa dân gian. Các nghi lễ này không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết và giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống yêu nước.

2.2. Tác động đến cộng đồng

Lễ hội đền Mẫu Tiên La có tác động sâu sắc đến đời sống tinh thần và kinh tế của cộng đồng địa phương. Nó không chỉ thu hút du khách thập phương mà còn góp phần quảng bá văn hóa và phát triển du lịch văn hóa tại Thái Bình.

III. Di sản văn hóa và bảo tồn

Di sản văn hóa của lễ hội đền Mẫu Tiên La là một phần quan trọng trong bản sắc văn hóa của người dân Thái Bình. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa này không chỉ giúp duy trì truyền thống mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của địa phương.

3.1. Giá trị văn hóa

Lễ hội đền Mẫu Tiên La là một biểu tượng của lòng tự tôn dân tộc và tinh thần yêu nước. Các giá trị văn hóa được thể hiện qua các nghi lễ, phong tục, và hoạt động văn hóa dân gian, tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc.

3.2. Bảo tồn và phát triển

Việc bảo tồn di sản văn hóa của lễ hội đền Mẫu Tiên La đòi hỏi sự chung tay của cả cộng đồng và các cơ quan chức năng. Các biện pháp như tuyên truyền, giáo dục, và đầu tư vào cơ sở hạ tầng du lịch sẽ giúp phát huy giá trị của lễ hội trong thời đại mới.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Lễ hội truyền thống tại các làng xã đồng bằng Bắc Bộ là không gian sinh hoạt văn hóa phản ánh tiến trình lịch sử, phương thức sản xuất nông nghiệp và mối quan hệ cố kết cộng đồng. Trong bối cảnh xã hội hiện đại hóa, xu hướng tách rời giữa đời sống con người với môi trường tự nhiên và truyền thống lịch sử làm gia tăng nhu cầu hồi quy cội nguồn thông qua các biểu tượng văn hóa cổ truyền. Tỉnh Thái Bình là vùng đất hạ lưu sông Hồng mang đặc trưng của nền văn minh lúa nước, đồng thời là địa bàn gắn liền với nhiều danh nhân và di tích lịch sử qua các thời kỳ. Trong đó, quần thể di tích đền Tiên La tại xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia từ năm 1968. Nhằm tăng cường công tác quản lý không gian di tích và lễ hội, ngày 22 tháng 3 năm 2010, Ủy ban nhân dân huyện Hưng Hà đã ban hành Quyết định số 408/QĐ-UBND thành lập Ban tổ chức lễ hội đền Tiên La.

Đề tài "Lễ hội Đền Mẫu Tiên La xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình" được tác giả Trần Thị Dịu thực hiện nhằm giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

1. Khảo sát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Đoan Hùng cùng không gian địa lý, kiến trúc của quần thể di tích đền Tiên La thờ Bát Nàn Tướng quân Vũ Thị Thục.
2. Tái hiện toàn diện tiến trình tổ chức lễ hội đền Tiên La, bao gồm quy chế quản lý của chính quyền địa phương, các nghi lễ truyền thống (rước thủy, rước bộ, tế lễ, dâng hương, hầu đồng) và các trò chơi dân gian trong phần hội.
3. Phân tích giá trị lịch sử, giá trị văn hóa - tín ngưỡng của lễ hội đối với đời sống cộng đồng cư dân nông nghiệp, đồng thời phản ánh thực trạng quản lý, bảo tồn và định hướng khai thác du lịch tại di tích.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là lễ hội đền Mẫu Tiên La với tư cách một thực hành văn hóa tín ngưỡng tôn vinh nữ tướng thời Hai Bà Trưng. Phạm vi không gian giới hạn tại địa bàn xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình, có mở rộng liên hệ đến di tích đền Buộm thuộc xã lân cận Tân Tiến. Phạm vi thời gian tập trung vào tư liệu khảo sát thực địa tiến trình lễ hội các năm 2012 - 2013 và các cứ liệu lịch sử thành văn liên quan đến nhân vật phụng thờ từ thế kỷ thứ I đến nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về việc kế thừa có chọn lọc các giá trị di sản văn hóa truyền thống, kết hợp đường lối, nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Về khung lý thuyết văn hóa học và nhân học, tác giả kế thừa các quan niệm về cấu trúc "lễ" và "hội" từ các công trình nghiên cứu văn hóa truyền thống của Đào Duy Anh (Việt Nam văn hóa sử cương), Phan Kế Bính (Việt Nam phong tục), Toan Ánh (Nếp cũ hội hè đình đám), cũng như cách tiếp cận lễ hội truyền thống của Viện Nghiên cứu Văn hóa dân gian và các học giả Hà Tấn Hùng, Hồ Hoàng Hoa. Tín ngưỡng tại đền Tiên La được nhìn nhận dưới lăng kính của tín ngưỡng thờ nữ thần và tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa gắn với cư dân nông nghiệp lúa nước.

Tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành:

• Phương pháp điền dã dân tộc học: Trực tiếp quan sát, tham dự, mô tả các nghi thức diễn xướng, ghi chép tiến trình tế lễ, ghi âm lời hát văn và chụp ảnh tư liệu tại hiện trường lễ hội đền Tiên La vào tháng 3 âm lịch.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp tư liệu: Phân loại và xử lý các nguồn văn bản lịch sử, tư liệu Hán Nôm (thần tích, thần phả, văn bia, sắc phong) đối chiếu với tư liệu truyền ngôn dân gian tại địa phương.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu hành chính từ báo cáo kinh tế - xã hội của Đảng ủy và UBND xã Đoan Hùng (năm 2012, 2013); Quyết định số 408/QĐ-UBND của UBND huyện Hưng Hà; thư tịch cổ được lược trích trong Từ điển di tích văn hóa Việt Nam (Viện Nghiên cứu Hán Nôm, 1993); tập thơ tư liệu Miễn thánh tích Tiên La - Bát Nàn tướng quân (Trịnh Tiến Sơn biên tập, 2008); và nguồn dữ liệu thực địa từ Ban phụng sự, thủ nhang Đặng Vũ Nhã.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Không gian của lễ hội đền Mẫu Tiên La

Chương 1 phác thảo bối cảnh lịch sử của vị thần chủ và các điều kiện tự nhiên, xã hội, kiến trúc tạo nên không gian phụng thờ. Căn cứ theo thần tích địa phương, Bát Nàn Tướng quân Vũ Thị Thục sinh ngày 15 tháng 8 năm Đinh Sửu tại trang Phượng Lâu, huyện Bạch Hạc, phủ Vĩnh Tường (nay thuộc tỉnh Vĩnh Phúc). Thân phụ là Vũ Công Chất, thân mẫu là Hoàng Thị Mau làm nghề bốc thuốc. Do từ chối ép duyên của Thái thú Tô Định sau khi cha và chồng chưa cưới (Phạm Hương) bị sát hại, nàng dùng kiếm bạc phá vây, xuôi thuyền dọc sông Hồng về trú tại hương Đa Cương (thuộc Tiên La ngày nay) nương nhờ cửa Phật, chiêu mộ binh mã trong 3 năm. Khi Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa tại Hát Môn (năm 40 SCN), Vũ Thị Thục đem nghĩa quân quy tụ, được phong chức Đông Nhung Đại Tướng quân, hiệu Đốc Lĩnh Tiền Môn. Sau khi Trưng Vương thất thế trước quân Mã Viện vào năm 42 SCN, bà lui quân về cố thủ tại Tiên La và hy sinh anh dũng tại gò Kim Quy vào ngày 18 tháng 3 năm Nhâm Dần.

Về không gian tự nhiên và nhân văn, xã Đoan Hùng nằm ở phía Bắc huyện Hưng Hà, tiếp giáp sông Luộc (phía Bắc), xã Điệp Nông (phía Đông), xã Tân Tiến (phía Tây) và xã Thống Nhất (phía Nam). Xã nằm trong vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng cao khoảng 2m so với mực nước biển, có mạng lưới sông Tiên Hưng và sông Luộc bồi đắp phù sa.

Chỉ tiêu tự nhiên và kinh tế - xã hội xã Đoan Hùng	Thông số ghi nhận (Năm 2012 - 2013)
Tổng diện tích tự nhiên	589,7025 ha
Đất nông nghiệp	451,9519 ha
Đất phi nông nghiệp	137,7056 ha
Dân số và số hộ gia đình	7.890 người / 2.330 hộ
Nhiệt độ trung bình / Tổng nhiệt độ hoạt động	23° - 24°C / 8.400 - 8.500°C
Lượng mưa trung bình năm / Số giờ nắng	1.700 - 2.200 mm / 1.600 - 1.800 giờ
Tổng giá trị sản xuất nông nghiệp (2012)	43 tỷ đồng
Diện tích cấy lúa / Năng suất bình quân	650 ha / 127 tạ/ha/năm
Cơ cấu tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ	487 hộ làm nghề, 381 hộ kinh doanh
Chỉ số gia đình văn hóa (2012)	1.421 hộ đạt danh hiệu

Quần thể di tích đền Tiên La có diện tích 3.227 m² tọa lạc trên gò Kim Quy sát bờ sông Tiên Hưng, quay hướng Tây. Kiến trúc đền trải qua lần đại trùng tu từ năm 1937 đến năm 1939, bố cục mặt bằng hình chữ Đinh gồm: Cổng Tam quan (nội và ngoại), Tòa Đại Bái, Tòa Trung Tế, Tòa Thượng Điện (Hậu cung), lầu cô, lầu cậu và khu nhà khách. Điểm đặc biệt của Tòa Trung Tế là công trình bằng đá dựng theo kiểu phương đình "chồng diêm cổ các", hệ thống cột tròn, xà, dầm, kè, cốn được chạm khắc đề tài tứ linh, tứ quý, long cuốn thủy. Hậu cung là nơi đặt lăng mộ và khám thờ Đức Thánh Mẫu Bát Nàn, hai bên phối thờ Vương Phụ và Vương Mẫu. Quần thể phụ cận bao gồm chùa Thiên Hương Tự (xóm 6), đền Trình cửa Sông (xóm 1 Đôn Nông), đền Bà Chúa (xóm 7), miếu Ông thờ Đức Quý Minh (xóm 5), đình Công Đồng (xóm 5) và đền Buộm (xã Tân Tiến).

Hiện vật lưu giữ tại đền bao gồm hệ thống thần phả, văn bia, đồ tế khí bằng đồng, gốm sứ cổ, kiệu bát cống và pho tượng Bát Nàn bằng đồng hợp kim. Các sắc phong thần được lưu giữ trải dài qua các triều đại: Sắc phong Trưng triều, sắc phong Ý Đức Đoan Trang Trinh Thục Công Chúa (ngày 12 tháng 8), cùng các đạo sắc phong của triều vua Lê Thánh Tông, Thành Thái (Nguyên Niên 1889), Duy Tân (Tam Niên 1909) và Khải Định (Cửu Niên 1924).

Chương 2: Tiến trình của lễ hội đền Mẫu Tiên La

Chương 2 mô tả hệ thống lễ tiết trong năm và diễn trình tổ chức lễ hội tháng Ba âm lịch. Đền Tiên La duy trì quy ước: các năm chẵn mở hội lớn có tổ chức rước kiệu thủy bộ; các năm lẻ tổ chức phần lễ tế dâng hương trọng thể.

Thời gian (Âm lịch)	Tên kỳ lễ	Tính chất và nội dung hoạt động
Mùng 1 đến mùng 4 tháng Giêng	Lễ Thượng Nguyên	Cúng sao giải hạn, cầu quốc thái dân an, mùa màng bội thu
Mùng 1 tháng 3	Lễ Cáo yết khai hội	Mở cửa đền, chuẩn bị cơ sở vật chất cho kỳ hội chính
Mùng 10 tháng 3	Chính hội / Lễ rước nước	Trùng ngày giỗ Tổ Hùng Vương; khai mạc lúc 8 giờ sáng, cử hành rước thủy và rước bộ
Ngày 17 đến 18 tháng 3	Đại lễ Kỵ nhật Đức Thánh Mẫu	Tưởng niệm ngày mất của Bát Nàn Tướng quân Vũ Thị Thục
Ngày 20 tháng 3	Lễ Kỳ An (Lập Hạ)	Cầu an định kỳ vào thời điểm chuyển mùa vụ
Ngày 20 tháng 7	Lễ Tán Hạ	Lễ tạ khi kết thúc mùa hè
Ngày 15 tháng 8	Đại lễ Sinh nhật Đức Thánh Mẫu	Kỷ niệm ngày sinh thần chủ Bát Nàn Tướng quân
Ngày 10 tháng 11	Hội Cờ Xanh	Kỷ niệm ngày Bát Nàn Tướng quân dựng cờ khởi nghĩa
Ngày 10 đến 15 tháng 12	Lễ Tất Niên	Tổng kết phụng sự và khép lại tuần tiết trong năm

Về công tác tổ chức, Ban phụng sự lễ hội gồm 21 thành viên do Chủ tịch UBND xã Đoan Hùng làm Trưởng ban, Phó Chủ tịch làm Phó ban, phối hợp cùng thủ nhang Đặng Vũ Nhã. Cơ cấu gồm 4 tiểu ban: Tiểu ban Văn hóa - Xã hội, Tiểu ban An ninh, Tiểu ban Kinh tế và Tiểu ban Đối nội - Đối ngoại. Hoạt động quản lý lễ hội được triển khai với các quy chuẩn:

• An ninh trật tự: Phối hợp Công an huyện Hưng Hà lập chốt kiểm soát, phân luồng giao thông; bố trí khu vực tập trung người lang thang xin ăn để nuôi dưỡng bằng kinh phí công đức, không để hoạt động trong khu vực lễ hội.
• Kinh doanh dịch vụ: Nghiêm cấm buôn bán lấn chiếm nội tự và cầu Tiên La; đấu thầu mặt bằng kinh doanh công khai theo quy hoạch; cấm các hành vi chèo kéo, đổi tiền lẻ, nâng giá.
• Quản lý hòm công đức: UBND xã thành lập hội đồng kiểm đếm công khai từ ngày 10 đến 20 tháng 3 âm lịch; toàn bộ nguồn thu nộp vào ngân sách xã do Chủ tịch UBND xã điều hành theo hướng dẫn của Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện.
• Quản lý cung cửa và diễn xướng tín ngưỡng: Phân công người trực tại các ban thờ; hạn chế người vào nội cung trong ngày chính hội; hoạt động hầu đồng phải bốc thăm xếp lịch, không tổ chức vào ban ngày.

Tiến trình phần lễ diễn ra từ 8 giờ sáng ngày mùng 10 tháng 3:

1. Lễ rước thủy: Tập kết tại bến sông Tiên Hưng trước cửa đền chính. Đoàn gồm 3 thuyền di chuyển ngược dòng Tiên Hưng qua cống Nhâm Lang, rẽ sang sông Luộc tới ngã ba Nông.
   • Thuyền số 1: Chở chư tăng, các bô lão Hội người cao tuổi xã Đoan Hùng và đội tế nam quan.
   • Thuyền số 2: Chở đoàn tế nữ quan số 1 đền Tiên La và đoàn tế nữ quan làng Tịnh Xuyên (xã Hồng Minh).
   • Thuyền số 3: Chở đoàn tế nữ quan xã Phú Mỹ (huyện Phù Cừ, Hưng Yên) và đoàn kèn đồng nam xã Văn Cẩm. Tại ngã ba Nông, người đại diện cử hành nghi thức múc nước thiêng vào chĩnh gốm đưa lên kiệu Mẫu.
2. Lễ rước bộ: Xuất phát từ sân hội, đi dọc theo đê sang đền Trình Đôn Nông ra bãi sông đón chĩnh nước rồi hồi cung. Đoàn rước bao gồm các đội múa rồng (Tam Đường, Đông Đô), đội lân sư tử, đoàn trống sấm Duyên Hải; kiệu rước chân nhang Phật, kiệu Đức Ông, kiệu Thành Hoàng làng, kiệu Vương Phụ - Vương Mẫu, kiệu linh vị Đức Thánh Mẫu và kiệu võng Bát Nàn do hàng chục đoàn tế nam quan, nữ quan từ các xã lân cận (Đoan Hùng, Duyên Hải, Đông Đô, Tiến Đức, Hòa Tiến, Thái Phương...) tham gia hộ giá.
3. Nghi thức tế lễ: Gồm một ban tế trọn vẹn: 1 Chủ tế (Chánh tế cao niên), 4 Bồi tế, 2 Đông xướng - Tây xướng, 2 Nội tán, đội Chấp sự dâng hương dâng rượu và Đồng văn lo trống chiêng. Nghi thức tế thực hiện qua 4 giai đoạn chính (Nghênh thần, Hiến lễ, Âm phúc thụ tộ, Lễ tạ) với 36 bước thao tác lễ nghi nghiêm ngặt, thực hiện 3 tuần rượu (Sơ hiến lễ, Á hiến lễ, Chung hiến lễ) và đọc bản văn tế ngợi ca công tích thần chủ.
4. Diễn xướng hầu đồng: Thực hành nghi thức hát chầu văn ca ngợi công đức bảo quốc an dân của Bát Nàn Tướng quân do thủ nhang và các thanh đồng bản hạt đảm trách.

Phần hội được tổ chức xen kẽ với các trò chơi dân gian truyền thống: thi đấu kéo co của các chi hội phụ nữ tại sân vận động gần đền Buộm; thi cờ tướng với các quân cờ bằng vôi xỉ và cột tre cao ngang tầm người di chuyển trên sân bê tông kẻ sẵn; nghệ thuật múa rối nước dân gian do phường rối làng Nguyễn và làng Đống biểu diễn tái hiện cảnh cày cấy, đánh bắt cá; hội thi pháo đất gợi nhớ truyền thống đắp đê ngăn lũ thời cổ; và các chương trình nghệ thuật diễn xướng chèo với các vở diễn cổ như Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ, Bài ca dựng nước.

Chương 3: Giá trị và ý nghĩa của lễ hội đền Mẫu Tiên La

Chương 3 tổng kết các giá trị cốt lõi của lễ hội trên các phương diện:

• Giá trị lịch sử: Quần thể di tích và lễ hội là địa chỉ ghi dấu sự nghiệp đánh giặc Đông Hán của Hai Bà Trưng và nữ tướng Vũ Thị Thục năm 40 - 42 SCN. Hệ thống câu đối, văn bia, thi tập Miễn thánh tích Tiên La - Bát Nàn tướng quân (2008) tại đền trở thành bằng chứng vật chất và biểu tượng tinh thần giáo dục lòng yêu nước, ý thức tự tôn dân tộc cho các thế hệ nhân dân địa phương.
• Giá trị văn hóa và cố kết cộng đồng: Lễ hội thể hiện đậm nét tín ngưỡng thờ Mẫu và thờ nữ thần của cư dân châu thổ sông Hồng. Chu trình hội mùa tháng Ba âm lịch là khoảng thời gian nghỉ ngơi nông nhàn, thỏa mãn nhu cầu tâm linh, cầu mưa thuận gió hòa cho mùa màng sắp tới. Hoạt động lễ hội tạo sự liên kết chặt chẽ giữa các thôn, xóm của xã Đoan Hùng và thiết lập mối bang giao văn hóa giữa các huyện Hưng Hà, Thái Thụy, Đông Hưng (Thái Bình) với huyện Phù Cừ (Hưng Yên). Lễ hội đồng thời là môi trường bảo tồn các loại hình nghệ thuật dân gian như chèo, hát văn, múa rối nước.
• Vấn đề bảo tồn và phát triển du lịch: Tác giả chỉ rõ đền Tiên La có tiềm năng kết nối với các điểm di tích lân cận (khu lăng mộ và đền thờ các vua Trần) để hình thành tuyến du lịch tâm linh của huyện Hưng Hà. Công tác bảo tồn đòi hỏi phải giữ gìn nguyên trạng kiến trúc đá và gỗ lim cổ, kiểm soát vệ sinh môi trường, ngăn chặn các biến tướng mê tín dị đoan trong hoạt động hầu đồng và quản lý tốt nguồn công đức để phục vụ tái thiết di tích.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đạt được các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Hệ thống hóa toàn diện nguồn tư liệu lịch sử, thần tích và hệ thống sắc phong Hán Nôm của các triều đại phong kiến ban tặng cho Bát Nàn Tướng quân Vũ Thị Thục tại đền Tiên La.
• Khảo tả chi tiết và chính xác tiến trình tổ chức phần lễ, đặc biệt là sơ đồ phân công 3 thuyền trong lễ rước thủy, đội hình các kiệu rước bộ và quy trình 36 bước trong nghi thức tế lễ cổ truyền tại địa phương.
• Thu thập và công bố các số liệu hành chính, kinh tế - xã hội cụ thể của xã Đoan Hùng (năm 2012 - 2013) cùng các điều khoản phân cấp quản lý lễ hội, kiểm soát tiền công đức theo Quyết định số 408/QĐ-UBND của UBND huyện Hưng Hà.
• Đóng góp nguồn tư liệu thực địa có giá trị khoa học về sự tương tác giữa tín ngưỡng thờ Mẫu tam phủ, tứ phủ với tín ngưỡng thờ danh tướng lịch sử tại vùng văn hóa lúa nước Thái Bình.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được triển khai trong khuôn khổ một khóa luận tốt nghiệp đại học nên nguồn dữ liệu điền dã chủ yếu tập trung tại xã Đoan Hùng và các số liệu thống kê dừng lại ở mốc năm 2012 - 2013. Tác giả chưa mở rộng so sánh nghi thức rước nước của đền Tiên La với các di tích thờ nữ tướng khác thời Hai Bà Trưng trên lưu vực sông Hồng (như đền thờ Lê Chân tại Hải Phòng, Lê Ngọc Trinh tại Vĩnh Phúc). Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung nghiên cứu đối sánh văn bản học đối với toàn bộ hệ thống thần tích, thần phả Hán Nôm hiện lưu giữ tại đền Tiên La với các kho lưu trữ trung ương, đồng thời đánh giá tác động của kinh tế du lịch đối với sự biến đổi các nghi lễ truyền thống trong giai đoạn hiện nay.

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho sinh viên, học viên các ngành Việt Nam học, Văn hóa học, Lịch sử Việt Nam và Dân tộc học khi tiếp cận đề tài về lễ hội làng xã truyền thống vùng châu thổ Bắc Bộ. Công trình cung cấp các mô tả chuẩn xác về nghi thức tế tự 36 bước và cơ chế quản lý lễ hội cấp xã, hỗ trợ trực tiếp cho Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Hưng Hà và Ban quản lý di tích đền Tiên La trong công tác quy hoạch không gian lễ hội, xây dựng hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể và phát triển tuyến du lịch văn hóa tâm linh địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Vị thần chủ đền Tiên La là ai và ngày kỵ nhật chính thức của bà được ghi nhận vào thời điểm nào?
Thần chủ đền Tiên La là Bát Nàn Tướng quân Vũ Thị Thục, sinh ngày 15 tháng 8 năm Đinh Sửu tại trang Phượng Lâu (huyện Bạch Hạc, tỉnh Vĩnh Phúc), là nữ tướng tiên phong thời Hai Bà Trưng. Theo thần tích, bà hy sinh tại gò Kim Quy vào ngày 18 tháng 3 năm Nhâm Dần (năm 42 SCN). Ngày 17 và 18 tháng 3 âm lịch hàng năm là Đại lễ Kỵ nhật chính thức của Đức Thánh Mẫu tại đền.

2. Quy định mở hội giữa các năm chẵn và năm lẻ tại đền Tiên La có sự khác nhau như thế nào?
Theo quy ước truyền thống của địa phương, vào các năm chẵn lễ hội được mở với quy mô lớn, cử hành đầy đủ cả lễ rước thủy (trên sông Tiên Hưng và sông Luộc) lẫn lễ rước bộ; vào các năm lẻ lễ hội được tổ chức với quy mô gọn hơn, đại diện chính quyền và nhân dân chủ yếu cử hành phần tế lễ và dâng hương tưởng niệm.

3. Đội hình rước thủy trên sông trong ngày chính hội mùng 10 tháng 3 được phân chia như thế nào?
Đoàn rước thủy tập kết tại bến sông Tiên Hưng gồm 3 thuyền chính: Thuyền số 1 chở chư tăng, các bô lão Hội người cao tuổi xã Đoan Hùng và đoàn tế nam quan; Thuyền số 2 chở đoàn tế nữ quan số 1 đền Tiên La và đoàn tế nữ quan làng Tịnh Xuyên (xã Hồng Minh); Thuyền số 3 chở đoàn tế nữ quan xã Phú Mỹ (huyện Phù Cừ, Hưng Yên) và đoàn kèn đồng nam xã Văn Cẩm.

4. Ban tổ chức lễ hội đền Tiên La có cơ cấu nhân sự và các tiểu ban chức năng như thế nào?
Ban tổ chức lễ hội cấp xã gồm 21 thành viên do Chủ tịch UBND xã Đoan Hùng làm Trưởng ban, Phó Chủ tịch xã làm Phó ban, có sự tham gia của thủ nhang đền. Ban tổ chức chia làm 4 tiểu ban trực thuộc: Tiểu ban Văn hóa - Xã hội, Tiểu ban An ninh, Tiểu ban Kinh tế và Tiểu ban Đối nội - Đối ngoại.

5. Hoạt động quản lý tiền công đức và thực hành nghi lễ hầu đồng trong lễ hội được quy định ra sao?
Nguồn tiền công đức do UBND xã quản lý, phát hành vé/phiếu và thành lập hội đồng kiểm đếm công khai từ ngày 10 đến ngày 20 tháng 3 âm lịch, nộp vào ngân sách địa phương do Chủ tịch xã điều hành chi tiêu theo hướng dẫn của Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện. Hoạt động hầu đồng bị cấm tổ chức vào ban ngày, phải bốc thăm xếp lịch đăng ký và hạn chế tối đa người vào nội cung trong ngày hội chính.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Trần Thị Dịu đã khảo cứu một cách có hệ thống về không gian, tiến trình và các giá trị văn hóa - lịch sử đặc trưng của lễ hội đền Mẫu Tiên La tại xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Tác phẩm phản ánh chân thực bức tranh sinh hoạt tín ngưỡng dân gian của cư dân nông nghiệp lúa nước gắn liền với truyền thống tri ân công đức Bát Nàn Tướng quân thời Hai Bà Trưng. Nghiên cứu cung cấp cứ liệu khoa học và thực tiễn vững chắc, phục vụ thiết thực cho công tác bảo tồn di sản văn hóa truyền thống và định hướng phát triển du lịch tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÔNG GIAN CUA LE HỘI ĐÈN MẪU TIÊN LA 1. Vai nét về chúa Bat Nan Tướng quân Vũ Thị Thục Đên/Kñẫu/Tiên La hay đền Tiên La thờ Bát Nan tướng quân Vũ Thị Thục sinh ngày 15 tháng 8 năm Dinh Sửu, qué tai Trang Phương Lâu, “luyện Bạch Hạc, tỉnh Vĩnh Phúc. Thần tích và truyền thuyết trong vùng cho ta biết, nước ta thời Đông Hán tại Trang Phương Lâu huyện Bạch Hạc, Vĩnh Phúc có ông Vũ Công Chất kết hôn với người cùng ấp là bà Hoang Thị Mau. Hai vợ chồng sống bằng nghề cắt thuốc, một lần đi cắt thuốc phương xa lạc vào chốn rừng hoang vắng, gặp ngôi đền để nát, ông bà phát tâm tu sửa điện miếu trở lại huy hoàng.

Vào một đêm, cả hai chiêm bao mộng thấy một thiếu nữ áo khăn lộng lẫy dáng vẻ cao sang gõ cửa thưa rang:” Ta là công chúa Sơn Tinh, cảm ơn ông bà đã dem tâm sửa lại đền miéu của ta, ta nguyện đầu thai vào cửa mang lại phúc lành, xin tặng một bè gỗ lim”. Sớm hôm sau, ông bà ra bến sông quả có bè gỗ lim neo đậu và kê từ đó Hoàng Mau mang thai. Vào buổi sớm trung thu, bà hậu sinh một quý nữ: mắt phượng, mày ngài, da trắng, môi đỏ, ông bà đặt tên con là Vũ Thị Thục hay còn gọi là Thục Nương. Hay tin họ Vũ có quốc sắc thiên hương, đã có nhiều quân tử đến cầu duyên, ông bà có hứa gả Thục Nương cho Phạm Hương là quận trưởng Nam Chân nhưng thái thú Tô Định là kẻ tham lam ép gả Thục Nương cho hắn.

Thái thú Tô Định cho người giết Phạm Hương và Vũ Công và sai quân về Phượng Lâu bắt Thục Nương. Hay tin Thục Nương vờ chấp lệnh lên kiệu và bất ngờ dùng đôi kiếm bạc phá vòng vây mở đường ra bến sông thấy thuyền vô chủ, nàng xuống thuyền chèo mải miết một ngày một đêm về đến tới Hương Đa Cương chính là đền Tiên La. Bấy giờ, Thục Nương vào chốn Tiên La nương thân cửa phật dé chiêu binh tập mã. “ấ Sau khi Th ục Nư ơn g tới Đa Cư ơn g, nư ơn g th ân cử a Phậ t, tri ệu tập binh mã ch an g ma y ch ốc đã ba nă m.

Từ khi thá nh mẫ u về ch ủ trì, ch ùa Tiên La được tu bé đẹp dé, đệ tử gầ n xa về tụ ng hĩ a và lự c lư ợn g đã lê n tới vài ngàn người. Được sự ủn g hộ củ a đô ng đả o nh ân dâ n, Th ục Nư ơn g dự ng cờ bốn chữ và ng “ Bá t Nà n Tư ớn g Qu ân ” lập đà n tế trờ i rồi đi đá nh các đồn binh ven biển giải phóng cả vùng. Cùng thời, Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa ở Mê Linh hay tin sai công ch úa Bả o Ho a về Tiê n La mờ i Th ục Nư ơn g về hội tụ. Th ục Nư ơn g được pho ng sắc “Đ ốc Lĩn h Tiề n Mô n” (tư ớng tiê n pho ng) hiệ u là Đô ng Nhun g Đại Tư ớn g Quâ n, hop lực cùn g quâ n dân di đán h giặ c.

Nư ớc nha độc lập , Tô Địn h tré n về nướ c, Trư ng Vư ơn g lên ngô i, bà Bat Na n về xây dựng thái ấp Tiên La. Mùa xuân năm Nhâm Dần (42- SCN), Hán Quang Vũ sai Mã Viện làm chánh tướng và Lưu Long làm phó tướng cùng 20 vạn binh sang tái chiếm. Trưng Vương gửi mình theo dòng Hát Giang, bà Bát Nàn kéo quân về Tiên La trấn thủ. Giặc tiến đánh đền Tiên La khép vòng vây, tình thế nguy cấp, bà vẫn anh dũng chiến đấu và sau khi lui tới gò Kim Quy vào 18 tháng 3 năm Nhâm Dần bà mất.

Để tưởng nhớ công lao to lớn của vị nit tướng, người dân nơi đây đã lập đền thờ bà.Tran Quốc Vượng “ cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng tuy thành công ngắn ngủi nhưng rõ ràng đã gây được một ấn tượng hết sức mạnh mẽ với quần chúng nhân dân lúc bấy giờ. Khởi nghĩa Mê Linh được sự hưởng ứng của các lạc tướng, lạc dân toàn lưu vực sông Hồng. Vẫn hay rằng đó phần nhiều là những tên đẹp(mỹ tự), ngoài tên dân gian mà lòng kính trọng của nhân gian sau này gắn cho các vị ấy theo những quy ước của tín ngưỡng thành hoàng”. Cùng với Lê Chân (Hải Phòng), Ngọc Quang công chúa (Ninh Bình), Hồ Dé (Thái Nguyên), Dam Ngọc Nga (Phú Thọ), Lê Ngọc Trinh (Vĩnh Phúc) và Bát Nàn tướng quân Tiên La (Thái Bình) là mộ t tr on g nh ữn g tư ớn g lĩn h tiê u bi ểu củ a cu ộc kh ởi ng hĩ a nà y.

Vũ Thị Thục là người con gái quốc sắc thiên hương và là một vị tướng tài ba, yêu đất nước yêu thương nhân dân. Người là hóa thân của công chúa Sơn Tinh và giúp nhân dân dẹp giặc, có công lớn trong cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng. Để tưởng nhớ công lao to lớn của bà Vũ Thị Thục, người dân xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình đã lập đền Tiên La để thờ phụng vào năm Nhâm Dan. Tổng quan về xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình 1.

Đặc điểm tự nhiên Vi tri : Thái Bình là một trong những tỉnh ven biển ở Đồng Bằng sông Hồng của miền Bắc Việt Nam. Trung tâm tỉnh Thái Bình là thành phố Thái Bình cách thủ đô Hà Nội 100km về phía Đông Nam, cách thành phố Hải Phòng 70km vè phía Tây Nam. Thái Bình tiếp giáp với 5 tỉnh và thành phố như sau: Hải Dương, Hải Phòng, Hưng Yên, Hà Nam và Nam Định. Cách thành phố Thái Bình khoảng hơn 30km về phía Bắc, nằm trên địa bàn xã Đoan Hùng, huyện Hưng Hà có một ngôi đền nguy nga, lộng lẫy an sau những rang cây cô thụ, đó là ngôi đền Tiên La.

Ngôi đền Tiên La, nơi thờ Bát Nàn tướng quân Vũ Thị Thục là một di tích lịch sử văn hóa quoc gia. Xã Doan Hùng có tổng diện tích đất tự nhiên là 589,7025ha trong đó, đất nông nghiệp chiếm khoảng 451,9519ha và đất phi nông nghiệp là 137,7056ha (theo báo cáo của Đảng Uỷ xã Doan Hùng năm 2013). Xã Đoan Hùng là một xã duyên giang nằm ở phía Bắc huyện Hưng Hà, phía Bắc của xã giáp sông Luộc, phía Đông giáp xã Điệp Nông, phía Tây giáp xã Tân Tiên và phía Nam giáp với xã Thông Nhat. Sự tiếp giáp với các xã 10 lân cận tạo điều kiện cho sự gi ao th ôn g đi lại đư ợc th uậ n lợ i và ph át tr iể n kin h t ế , g i a o l ư u v ă n h ó a.

Nằm ở vùng Đồng Bằng sông Hồng với những cánh đồng lúa phì nhiêu và những bờ bãi bạ t ng àn ng ô, kho ai, sắn. Xã Đo an Hù ng có mộ t vị trí tự nhiên kh á thu ận lợi để phá t tri ển sản xuấ t nô ng ngh iệp. Đo an Hù ng cò n là mộ t tro ng nh ữn g gư ơn g mặ t điể n hìn h về mô hìn h nô ng thô n mớ i của Huyện và Tỉnh. Xã Đoan Hùng còn là một xã thuộc vùng châu thé được thiên nhi ên ưu đãi nê n rất phá t tri ển ng àn h trồ ng lúa nư ớc do vậ y mà nơi đây cũng mang đậm dâu ân của xứ sở nông nghiệp.

Khí hậu: Xã Đoan Hùng nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới âm gió mùa. Vùng có nhiệt độ trung bình khoảng 23°-24°C, tong nhiệt độ hoạt động trong năm đạt 8400-8500°C, số giờ nắng từ 1600-1800h và tổng lượng mưa trong năm dat1700-2200mm, độ 4m không khí từ 80-90%. Gió mùa mang đến Đoan Hùng một mùa đông lạnh mưa ít, một mùa hạ nóng mưa nhiều và hai thời kỳ chuyền tiếp ngắn. Những điều kiện thuận lợi của khí hậu đã tạo điều kiện phát triển cho sinh vật cũng như cho đời sống sinh hoạt của con người Doan Hùng được thuận lợi.

_ + Mùa đông lạnh: Là thời điểm thích hợp để phát triển nông nghiệp. với các loại cây màu vụ đông như bắp cải, xu hào, ngô, khoai.Đặc biệt, xã Đoan Hùng có diện tích bãi bồi khá lớn, do vậy việc phát triển nông nghiệp rất có lợi, phục vụ trực tiếp nhu cầu nguồn lợi của nhân dân. + Mùa hạ nóng âm: Người đồng bằng Bắc Bộ thường có thói quen là mùa nào thức ấy nên càng làm phong phú thêm nguồn lương thực thực phẩm cho đời sống con người nơi đây. Khí hậu có sự phân mùa rõ rệt với hai mùa là mùa mưa và mùa khô, mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10 với lượng mưa lớn và mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4.

Nhịp điệu mùa ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống của sinh vật và con người. Sự phân mùa và 11 thay đổi nhịp điệu mùa đã ảnh hư ởn g lớ n đế n đờ i sô ng củ a co n ng ườ i, tạ o điều kiệ n thu ận lợi cho hoạ t độn g sản xuấ t và phá t tri ển nôn g ngh iệp. Khí hậu nhiệt đớ i 4m , là m ch o qu á trì nh ph on g hó a tr on g lư u vự c diễn ra mạnh. Mưa tập trung th eo m ù a m a n g th eo kh ối lư ợn g ph ù sa lớ n từ thượng nguồn về bồi tụ ch o bờ bã i ở Đo an Hù ng.

Kh í hậ u nó ng âm , mư a nhiều, mực nước ngầm cao làm ch o qu á tr ìn h ph ân hủ y ch ất hữ u cơ mạ nh , tạo thêm độ phì nhiêu cho đất. Đấ t đa i xã Do an Hù ng đư ợc hì nh th àn h là do sự bồi đắp phù sa của hệ th ốn g sô ng lớ n nh ư sô ng Hồ ng , sô ng Tr à Lý (1 chỉ lưu của sông Hồng), sông Lu ộc (c ũn g là mộ t ch i nh án h củ a sô ng Hồng), sông Thái Bình Sự bồi tụ đư ợc tiế n hà nh từ từ tro ng thờ i gia n dài , tạo ra mộ t châ u thổ khá bằng phẳng, độ ca o tr ên dư ới 2m so vớ i mự c nư ớc biể n.