Chương 1 GIA ĐÌNH VÀ SỰ BIẾN ĐỔI CỦA GIA ĐÌNH TRONG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Gia đình và sự tác động của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đến gia đình Việt Nam hiện nay 1. Quan niệm về gia đình Gia đình là cái gốc của con người, nơi con người sinh ra, bắt đầu một cuộc sống. Trong suốt cuộc đời, gia đình luôn luôn là điểm tựa, là cội nguồn của mỗi người, là cái nôi của sự yên bình, là yếu tố vô cùng cần thiết cho cuộc sống của con người và xã hội.
Con người bắt đầu từ gia đình. Gia đình như một nhóm xã hội được cấu trúc theo những chuẩn mực nhất định, như một tập hợp những mối quan hệ giữa cá nhân (vợ chồng, bố mẹ, con cái và anh chị em). Nghiên cứu di sản lý luận của C.Ăngghen, chúng ta thấy, các ông đã nhận thức được tầm quan trọng của gia đình đối với sự phát triển của xã hội. Trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức” (1845) khi luận chứng về những tiền đề, điều kiện cho sự tồn tại của con người, Các Mác và Ph.
Ăngghen đã nói rằng “Hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con người bắt đầu tạo ra những người khác, sinh sôi nảy nở - đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình” [27, tr. Với quan điểm này, khái niệm gia đình được nhìn nhận với một số nội dung sau: gia đình ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của xã hội loài người; con người cùng với quá trình tái tạo ra chính bản thân mình thì đồng thời cũng tạo ra gia đình. Chức năng chính của gia đình là tái tạo, sinh sôi nảy nở ra con người. Gia đình được tạo bởi hai mối quan hệ chủ yếu: quan hệ hôn nhân (vợ - chồng), quan hệ huyết thống (cha, mẹ - con cái).
8 Tiếp tục công trình nghiên cứu về gia đình, trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình của chế độ tư hữu và của nhà nước” (1884) Ph. Ăng ghen đã chỉ ra vị trí quy định của gia đình đối với các thiết chế xã hội, “Theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch sử, quy đến cùng, là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp. Nhưng bản thân sự sản xuất đó lại có hai loại. Một mặt là sản xuất ra tư liệu sinh hoạt: thực phẩm, quần áo và nhà ở và những công cụ cần thiết để sản xuất ra những thứ đó; mặt khác là sự sản xuất ra bản thân con người, là sự truyền nòi giống.
Những thiết chế xã hội, trong đó những con người của một thời đại lịch sử nhất định và của một nước nhất định đang sống, là do hai loại sản xuất quyết định: Một mặt là do trình độ phát triển của lao động và mặt khác là do trình độ phát triển của gia đình” [26, tr. Như vậy, theo Ph. Ăngghen, quá trình sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp là nhân tố quyết định tiến trình phát triển của lịch sử. Cùng với trình độ phát triển của lao động, trình độ phát triển của gia đình quyết định trình độ phát triển của xã hội.
Đến lượt mình trình độ phát triển của gia đình cũng tuỳ thuộc vào trình độ phát triển của sả n xuất, của lao động và của xã hội. Trong điều kiện hiện nay, hoặc do thế giới quan của các nhà nghiên cứu, hoặc một phần vì thực tiễn vận động và biến đổi nhanh chóng và sâu sắc, thậm chí vượt xa so với dự đoán của các nhà sáng lập chủ nghĩa xã hội khoa học, nhiều nhà nghiên cứu về gia đình đã không đánh giá đúng quan điểm khoa học của Các Mác và Ph. Bởi vậy, để có thể nhận thức đúng đắn hơn, hiện đại hơn về vấn đề này, cần tính đến các cách tiếp cận khác nhau. Hiện nay, xã hội phương Tây đang lưu hành các lý thuyết: “Thuyết đạo đức tương đối”; “Hôn nhân không con” “cha mẹ công nghiệp” “gia đình thoáng qua”.
Tiêu biểu cho các lý thuyết đó là quan điểm của Alvin Toffer trong cuốn “làn sóng thứ ba”. Trong tác phẩm này, Alvin Toffer 9 đã khái quát rằng, đại gia đình gia trưởng là hình thức gia đình của nền văn minh nông nghiệp, gia đình một vợ một chồng với một đến hai con là hình thức gia đình văn minh công nghiệp, còn nền văn minh hậu công nghiệp sẽ có nhiều hình thức gia đình Alvin Toffer và những người theo thuyết ấy cho rằng, mọi giá trị đã có là chủ quan, cá nhân có quyền lựa chọn bình đẳng, trong nền văn minh thứ ba sẽ không có một hình thức gia đình nào giữ yếu tố chủ đạo, mà sẽ là những hình thức gia đình: Gia đình đa phụ mẫu, gia đình đoàn thể, gia đình nam, hoặc nữ thanh niên (gia đình đồng tính luyến ái) [1, tr. Trước những dự báo này, cần phải thận trọng xem xét. Thực tế cuộc sống cũng cho thấy, gia đình một vợ, một chồng đang có sự rạn nứt, song những cái gọi là hình thức gia đình mới nêu trên, không những không phản ánh được sự tiến bộ xã hội đang hiện hữu, mà trái lại, nó thể hiện sự suy đồi và bế tắc của xã hội tư sản phương Tây trong vấn đề gia đình.
Từ bao đời nay, gia đình vẫn được nhiều người coi là tế bào tự nhiên và cơ bản của cộng đồng xã hội; là cội nguồn và chốn nương thân của mọi người; một thiết chế có luật lệ và tôn ti trật tự được mọi thành viên của nó tuân thủ một cách hoàn toàn tự nguyện. Gia đình luôn mang lại những cảm giác an toàn cho các thành viên của nó. Chính gia đình đã tạo nên mối liên kết xã hội bền vững nhất, là nơi để duy trì và lưu truyền những nét đặc trưng bản sắc riêng của các nền văn hoá khác nhau. Kế thừa quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về vấn đề gia đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt.
Hạt nhân của xã hội là gia đình” [33, tr. Gia đình và xã hội có quan hệ mật thiết với nhau, xã hội lành mạnh tạo điều kiện để các gia đình tiến bộ, gia đình hạnh phúc góp phần giúp xã hội phát triển hài hoà. Gia đình là cầu nối giữa thành viên gia đình với xã hội, nhiều thông tin về xã hội tác động đến con người thông qua gia đình. 10 Kế thừa tư tưởng của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng của Hồ Chí Minh về gia đình và vai trò của gia đình đối với sự phát triển của xã hội, Đảng ta khẳng định, một trong những nhân tố quan trọng quyết định sự phát triển bền vững của xã hội là gia đình.
Do đó, cần phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam, thích ứng với những đòi hỏi của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc, thật sự là tổ ấm của mỗi người, là tế bào lành mạnh của xã hội, là môi trường quan trọng hình thành, nuôi dưỡng và giáo dục nhân cách con người, bảo tồn và phát huy văn hoá truyền thống tốt đẹp, tạo nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Theo giáo sư Lê Thi: Khái niệm gia đình được sử dụng để chỉ một nhóm xã hội hình thành trên quan hệ hôn nhân đó và cùng chung sống (cha mẹ, con cái, ông bà, họ hàng, nội ngoại). Đồng thời, trong gia đình cũng có thể bao gồm một số người được gia đình nuôi dưỡng, tuy không có quan hệ huyết thống.
Các thành viên gia đình gắn bó với nhau về trách nhiệm và quyền lợi (kinh tế, văn hoá, tình cảm) giữa họ có những điều ràng buộc có tính pháp lý được Nhà nước thừa nhận và bảo vệ (được ghi rõ trong luật hôn nhân - gia đình của nước ta). Đồng thời, gia đình cũng có những quy định rõ ràng về quyền được phép và những cấm đoán trong quan hệ tình dục giữa các thành viên [43, tr. Dĩ nhiên, khi nêu khái niệm gia đình, các nhà nghiên cứu cố gắng đưa ra một khái niệm bao quát nhất nhằm phản ánh một cách đầy đủ nội hàm của một phạm trù tương đối rộng này. Nhưng trong đời sống hàng ngày khi nói đến gia đình, thì điều đầu tiên và chủ yếu là nói đến một tập hợp người, cùng sống chung dưới một mái nhà và giữa họ có mối quan hệ với nhau bởi: thứ nhất, quan hệ hôn nhân giữa vợ và chồng; thứ hai, quan hệ huyết thống giữa cha mẹ và con cái, giữa anh chị em ruột, giữa ông bà và các cháu; thứ ba, một số người được gia đình nuôi dưỡng gắn bó với nhau về trách nhiệm, nghĩa vụ và quyền lợi, được họ hàng, làng 11 xóm ủng hộ, được luật pháp thừa nhận và bảo vệ.
Có thể còn nhiều vấn đề cần phải tìm hiểu và nghiên cứu thêm, nhưng căn cứ vào tình hình chung của hôn nhân và gia đình ở nước ta, kế thừa những cách tiếp cận hợp lý khác như trên, có thể đưa ra một khái niệm gia đình như sau: Gia đình là một phạm trù dùng để chỉ một tập hợp người, hình thành trên cơ sở các mối quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, quan hệ tình cảm, quan hệ trách nhiệm. Các thành viên gia đìnhh gắn bó với nhau bởi trách nhiệm, nghĩa vụ, quyền lợi về kinh tế, văn hoá, tình cảm và theo những chuẩn mực giá trị nhất định, được dư luận xã hội ủng hộ, được nhà nước thừa nhận và bảo vệ. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và tác động của nó đến gia đình Việt Nam hiện nay * Quan niệm về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Nhìn lại lịch sử phát triển của nền sản xuất xã hội có thể khẳng định nền sản xuất xã hội đã trải qua hai kiểu tổ chức kinh tế - xã hội: Đó là kinh tế tự nhiên và kinh tế thị trường. Kinh tế tự nhiên là kiểu tổ chức kinh tế xã hội trong đó sản xuất có tính chất khép kín theo từng vùng, địa phương, lãnh thổ.
Trong nền kinh tế tự nhiên, sản xuất và trao đổi hàng hóa tuy đã được hình thành nhưng trình độ rất thấp và đơn giản. Có thể khái quát nền kinh tế của phương thức sản xuất từ phong kiến trở về trước là nền kinh tế tự nhiên.
