CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VE DOI THOẠI TRONG GIẢI QUYẾT TRANH CHAP HANH CHÍNH 1. Khái quát về tranh chấp hành chính và giải quyết tranh chấp hành chính 1. Khái niệm và đặc điểm tranh chấp hành chính Khi tham gia vào quan hệ xã hội, các chủ thể thường sẽ hướng đến việc bảo vệ các quyền và lợi ích của mình trước tiên, trong quá trình này, đôi khi sẽ xuất hiện những sự đối lập về quyền và lợi ích dẫn đến có sự chồng chéo, ảnh hưởng tác động lẫn nhau, tạo ra những bất đồng, mâu thuẫn giữa các bên làm xuất hiện các tranh chấp. Dưới góc độ ngôn ngữ, tranh chấp được hiểu là “đấu tranh giằng co khi có ý kiến bất đồng, thường là trong van dé quyền loi giữa hai bên”!.
Các tranh chấp có thé là tranh oo] chấp giữa một hoặc nhóm cá nhân với nhau hoặc giữa họ với lợi ích chung của toàn xã hội. Các tranh chấp có thể phát sinh trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và tùy thuộc vào đặc điểm cụ thể cũng như quan hệ pháp luật điều chỉnh mà chia ra thành nhiều loại như tranh chấp trong quan hệ pháp luật dân sự, tranh chấp trong quan hệ pháp luật thương mại, tranh chấp trong quan hệ pháp luật đất đai,. và có cả sự xuất hiện của tranh chấp hành chính. Dưới góc độ khoa học pháp lý thì khái niệm “tranh chấp hành chính” đã sớm xuất hiện trong khoa học pháp lý hành chính ở Việt Nam.
Từ ngày 01/07/1996, phương thức giải quyết vụ án hành chính tại Tòa án được thiết lập ở Việt Nam. Theo đó, vụ án hành chính được quan niệm là một loại tranh chấp hành chính. Tuy nhiên, thời gian đầu tranh chấp hành chính chỉ được hiểu một cách khá sơ khai, theo đó, “Tranh chấp phát sinh trong các lĩnh vực khác nhau của hoạt động hành chính nhà nước”?. Quan điểm này chỉ mang tính khái quát cơ bản nhất về tranh chấp hành chính rằng chúng là những tranh chap phát sinh trong quản lý hành chính nhà nước mà không có sự cụ thé ! Hoàng Phê (Chủ biên) (2002), Từ điển Tiếng Việt, Trung tâm Từ điển học - Viện ngôn ngữ học, Nxb.1024 ? Nguyễn Ngọc Hòa (Chủ biên) (1999), Từ điển giải thích thuật ngữ luật học — Luật Hành chính, Luật Tố tụng hành chính, Luật Quốc tế, Nxb.
Công an nhân dân, Hà Nội, tr.124 10 hóa các tranh chấp như thế nào sẽ được coi là tranh chấp hành chính. Tuy nhiên, quản lý hành chính nhà nước là khía cạnh rất rộng lớn của đời sống xã hội, bao hàm nhiều van đề khác nhau nên dựa vào đây chỉ có thé xác định một tranh chấp hành chính có thé là tranh chấp giữa các chủ thé quản lý với nhau hoặc tranh chấp giữa chủ thé và đối tượng quản lý hành chính nhà nước. Trải qua quá trình nghiên cứu, van đề tranh chấp hành chính gần như chi được xem xét chủ yếu dưới giác độ là một mâu thuẫn, xung đột trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước giữa chủ thể quản lý và đối tượng quản lý. Người ta quan niệm tranh chấp hành chính phát sinh khi một cá nhân, tổ chức cho rằng hoạt động của cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước thực hiện trái pháp luật, xâm phạm đến quyên và lợi ích hợp pháp của mình và thực hiện quyền khiếu nại, kiện dé tự vệ).
Ở khía cạnh còn lại, tranh chấp giữa các chủ thể quản lý hành chính nhà nước với nhau được xác định là công việc nội bộ của nên hành chính quốc gia, nên chúng được giải quyết theo thủ tục hành chính!. Có rất nhiều công trình nghiên cứu đã đưa ra quan điểm về tranh chấp hành chính, có thé kế đến một một nhận định như: Tranh chấp hành chính là tranh chấp giữa một bên chủ thé sử dụng quyên lực nhà nước áp đặt ý chí đối với bên kia và một bên phải phục tùng sự áp đặt ý chí của bên sử dụng quyên lực nhà nước”. Quan điểm này về cơ ban đã chỉ ra được điểm khác biệt cơ bản giữa tranh chấp hành chính và các tranh chấp như dân sự, thương mại — vốn là các tranh chấp giữa các bên có vị thế bình đăng với nhau, không liên quan trực tiếp đên việc sử dụng quyên lực nhà nước. 3 Nguyễn Ngọc Bích (2008), Thẩm quyền giải quyết tranh chấp của cơ quan hành chỉnh và van dé tiền to tụng hành chính, Tạp chí Dân chủ pháp luật: Số chuyên đề về Khiếu kiện hành chính và Tài phán hành chính, Hà Nội, tr.71 4 Nguyễn Mạnh Hùng (2016), Phân định thẩm quyén giải quyết khiếu nại hành chính và thẩm quyén xét xử hành chính ở Việt Nam (sách chuyên khảo; tai bản có chỉnh sửa, bồ sung), Nxb.
Chính trị Quốc gia, tr.36 Š Nguyễn Mạnh Hùng, Xu hướng da dạng hóa phương thức giải quyết tranh chap hành chính ở Việt Nam, Luật học Việt Nam những vấn đề đương đại (Sách chuyên khảo), tr.254 II “Tranh chấp hành chính là các tranh chấp phát sinh giữa một bên là cơ quan hành chính và bên kia là các cá nhân hoặc nghiệp ”© Quan điêm này đã chỉ ra cụ thé các bên tranh chấp hành chính nhưng chưa bao quát hết được thực tiễn tranh chấp hành chính. Bởi lẽ, trên thực tế, không thể chỉ có “cá nhân” và “doanh nghiệp” mới là đối tượng bị quản lý quản chính và có nguy cơ bị xâm phạm đến các quyền và lợi ích hợp pháp mà còn rất nhiều chủ thé khác như “hộ gia đình”, “co quan”, “tổ chức xã hội”, v. Do đó, việc xác định các bên trong tranh chấp hành chính như quan điểm này là chưa thực sự phù hợp. Tranh chấp hành chính được phat sinh: “.giữa một bên là cơ quan hành chính nhà nước hoặc nhà chức trách có thẩm quyên và bên kia là các cá nhân, tổ chức trong xã hội””.
Với quan niệm này, một vấn đề đặt ra là hiểu như thế nào về cụm từ “nhà chức trách có thâm quyền”? Đây là một cụm từ rất xa lạ với pháp luật thực định bởi khó có thé xác định “nhà chức trách” ở đây chỉ bao gồm cá nhân có thâm quyền trong cơ quan nhà nước hay dé chỉ co quan nhà nước thâm quyền nói chung hay sử dụng đối với cả hai. Mặt khác, tổ chức trong xã hội là một trong các chủ thê trong tranh chấp hành chính sẽ chỉ bao gồm tổ chức nói chung hay sẽ tách rời tổ chức và cơ quan như theo quy định của Luật Tổ tụng hành chính năm 2015. Các quan niệm trên đây dù không hoàn toàn đồng nhất với nhau về cách thức diễn đạt nhưng nhìn chung đều thống nhất ý tưởng với một nội hàm khái niệm tranh chấp hành chính được xác định và giới hạn trong mối quan hệ có tính đối kháng giữa cơ quan, người có thầm quyền của Nhà nước với các cá nhân, tô chứcŠ. Có thé hiểu, tranh chấp hành chính là sự xung đột về quan điểm đánh giá tính hợp pháp, hợp lý của việc thực thi quyền hành pháp làm ảnh hưởng đến quyên, lợi ích giữa chủ thê và đối 6 Nguyễn Thanh Bình (2017), Tranh chấp hành chính và phương thức giải quyết tranh chấp hành chính — Chuyên đề thuộc Hội thảo Giải quyết tranh chấp trong quản lý hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay, do Khoa Pháp luật Hành chính — Nhà nước, Trường Đại học Luật Hà Nội tô chức, Hà Nội, tr.10 7 Nguyễn Văn Năm (2017), Kiểm soát việc giải quyết tranh chấp hành chính ở Việt Nam hiện nay — Chuyên dé thuộc Hội thảo Giải quyết tranh chấp trong quản lý hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay, do Khoa Pháp luật Hành chính — Nhà nước, Trường Đại học Luật Hà Nội tổ chức, Hà Nội, tr.61 8 Nguyễn Mạnh Hùng, Nguyễn Sơn Hải, Tranh chấp hành chính và cơ chế pháp ly về giải quyết tranh chấp hành chỉnh trong doanh nghiệp nhà nước, Tạp chí Nghề Luật, Học viện Tư pháp, 2020 - Số 7, tr.
46-51 12 tượng quản lý hành chính nhà nước; được cơ quan nhà nước có thâm quyền thụ lý giải quyết theo yêu cầu khiếu kiện của bên “yếu thế” trong quản lý hành chính nhà nước”. Tranh chấp hành chính là tranh chấp phát sinh trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước, phát sinh giữa một bên là cơ quan hành chính nhà nước, các cá nhân có thâm quyền trong co quan hành chính nhà nước va một bên là các cá nhân, tổ chức trong xã hội nên sẽ xuất hiện sự bat bình dang giữa các bên tham gia. Như đã đề cập ở trên, khác với tranh chấp dân sự hay tranh chấp thương mại,. thì các bên trong quan hệ tranh chấp hành chính sẽ không có sự bình đăng ở một số khía cạnh nhất định.
Mặc dù trong quan hệ tố tụng pháp luật cũng đã quy định răng các bên tham gia tố tụng bình đăng và có quyền, nghĩa vụ theo quy định của pháp luật, nghĩa là đã tạo ra địa vị ngang băng nhau cho các bên khi giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, trong tranh chấp hành chính thì một bên sẽ là cơ quan hay cá nhân có thầm quyền quản lý và bên còn lại là cá nhân, tổ chức — được đánh giá là bên “yếu thé hơn”. Vì vậy, quá trình giải quyết tranh chấp hành chính đặt ra yêu cầu là không chỉ đảm bảo quyền lợi Nhà nước, sự hoạt động thông suốt, ôn định của nền hành chính, hiệu lực hiệu quả của quản lý hành chính nhà nước mà cũng phải bảo đảm cho các quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Khái niệm, đặc điểm và các phương thức giải quyết tranh chấp hành chính Những tranh chấp hành chính đang ngày càng gay gắt và phức tạp mang tới những tác động tiêu cực cho xã hội, đặc biệt là, nếu không được giải quyết triệt dé cũng ảnh hưởng đến quyên và lợi ích hợp pháp của các chủ thể có liên quan.
Do đó, giải quyết tranh chấp hành chính là một vấn đề quan trọng nhằm tránh những hậu quả tiêu cực mà tranh chấp này có thé gây ra. Giải quyết tranh chấp hành chính là việc cơ quan, tổ chức có thầm quyền xem xét và ra quyết định xử lí các tranh chấp hành chính ? Trường Đại học Luật Hà Nội (2017), Khiếu kiện hành chính và giải quyết tranh chấp hành chính ở Việt Nam, Đê tài nghiên cứu khoa học. câp Cơ sở, Trường Đại học Luật Hà Nội ; Nguyên Mạnh Hùng chủ nhiệm đê tài ; Nguyên Thùy Linh thu ký đê tài ; Bùi Thị Đào, Hoang Thi Lan Phương, Nguyên Van Quang, Hà Nội, tr.