Chương 1: Cơ sở lý luận 1. Khái niệm về khí hậu và các nhân tố ảnh hưởng đến khí hậu 1. Khái niệm khí hậu Khí hậu là trạng thái khí quyển ở nơi nào đó, được đặc trưng bởi các trị số trung bình nhiều năm ve nhiệt 46, độ 4m, lượng mưa, lượng nước boc hơi, lượng mây. đó là các yếu tổ hình thành khí hậu.
Khí hậu có tính chat ổn định, ít thay đổi. Các yếu tố hình thành khí hậu Các yếu tế hình thành khí hậu là: nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, lượng bốc hơi, lượng mây, gió. Trong đó quan trọng nhất là chế độ nhiệt, chế độ 4m và hoàn lưu. Chế độ nhiệt Trong chế độ nhiệt, có thể tính đến các chỉ số như tổng nhiệt độ trong năm, nhiệt độ trung bình năm, biến trình nhiệt năm, nhiệt độ TB tháng cao nhất, nhiệt độ TB tháng thấp nhất, biên độ nhiệt, lượng bức xạ, cân bằng bức xạ.
Dé cỏ các chi số trên, các nhà khí tượng phải quan trắc nhiều lần trong ngày và thống kê, tính toán như sau: - Nhiệt độ trung bình ngày là tổng nhiệt độ các lần quan trắc trong ngày chia cho số lần qua trắc. - Nhiệt độ trung bình tháng là tổng nhiệt độ trung bình các ngày trong tháng chia cho tổng số ngày trong tháng đó. - Tổng nhiệt độ năm là tổng nhiệt độ trung bình của 12 tháng trong năm. - Nhiệt độ trung bình năm là tổng nhiệt độ năm chia cho 12 tháng.
- Biên độ nhiệt trung bình năm là chéch lệch nhiệt độ trung bình tháng cao nhất và nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất. © œ 18 - Biên độ nhiệt tuyệt đối là chênh lệch nhiệt độ tối cao và nhiệt độ tối thấp. - Tổng lượng bức xạ được tinh bằng sé Kcal chiếu xuống Iem mặt dat trong 1 năm. - Cân bing bức xạ là hiệu số của tổng lượng bức xạ chiếu xuống và lượng bức xạ phản hỏi lại trên lcmˆ mặt đất trong | năm.
Chế độ mưa 4m Trong chế độ Âm, ta có thể xét tới chế độ mưa và độ dm không khi, - Chế độ mưa bao gồm các chỉ số về lượng mưa trong ngày, trong tháng, tổng lượng mua năm. Các nhà khí tượng đo lượng mưa trong ngày bằng dụng cụ gọi là vũ kế. Lượng mưa tháng bằng tổng lượng mưa các ngày trong tháng vả lượng mua năm bang tổng lượng mưa các tháng trong năm. Ngoài ra, người ta còn tính lượng mưa mùa để so sánh sự chênh lệch lượng mưa mùa khô và mùa mưa.
- Về độ ấm không khi có hai chỉ tiêu chính là độ dm tuyệt đối va độ dm tương đối. + Độ dm tuyệt đối là lượng hơi nước có trong 1 mét khối không khí. Đơn vị tính là gam/mỶ. + Độ dm tương đối là tỉ lệ phần trăm giữa lượng hơi nước có trong không khí ở một thời điểm với lượng hơi nước bão hòa của không khí ở nhiệt độ đó.
Hoàn lưu khí quyển Hoàn lưu khí quyển là một yếu tố quan trọng tạo nên đặc điểm khí hậu của một khu vực. Mỗi hoàn lưu khí quyển mang theo những khối khí khác nhau sẽ tạo ra các đặc điểm khí hậu khác nhau cho nơi chúng thôi đến. Trên Trái Dat có các loại hoàn lưu chung là gió Tín phong, gió Tây ôn đới, gió Đông cực và gió mủa. - Gié Tín phong: Là loại giỏ thôi từ áp cao chí tuyến về áp thấp xích đạo ở cả hai bán cầu.
Gió có hướng đông bắc ở bán cdu Bắc và đông nam ở bán câu Nam. Gió thỏi quanh năm khá đều đặn và theo hướng gần như cố định, tính chất chung là khô. - Gió Tây ôn đới: Là loại gid thôi từ áp cao chí tuyến về phía áp thấp ôn đới. Gió có hướng tây nam ở bán câu Bắc và hướng tây bắc ở bán cầu Nam.
Gió thổi quanh năm và mang mưa nhiễu. « 19 we - _ Gió Đông cực: Là loại gió thổi từ áp cao cực vẻ áp thấp ôn đới. Gió có hướng đông bắc ở bán cầu Bắc va đông nam ở bán cầu Nam. Gió thổi quanh năm, tính chất lạnh khô.
- Gió mùa: Là loại gió hình thành do sự chênh lệch khí áp theo mùa (do nhiệt)ở các khu vực khác nhau trên Trái Dat. Gió thỏi theo mùa và hướng khác nhau tùy từng mùa. Các loại gió trên mang theo các khối khí khác nhau phụ thuộc vào nơi xuất phát của chúng. Các khối khí hành tinh lớn trên Trái Dat bao gồm: - Khối khí cực : tính chất rất lạnh.
- Khếi khí ôn đới : tính chất lạnh. - Khoi khí chí tuyển : tính chất nóng. - Khối khí xích đạo : tính chất nóng âm. Đồng thời, tùy nguồn gốc khác nhau mà các khối khi này còn mang tinh chất khô hay 4m khác nhau.
Việt Nam nằm trong khu vực nội chí tuyến và trong khu vực gió mùa châu Á nên 2 loại gió chính tác động là gió tín phong và gió mùa. Trong đó, gió mùa là loại gió ảnh hưởng nhiều và là nhân tế chi phối sự hình thành những đặc điểm khí hậu Việt Nam, khác với các khu vực có cùng vĩ độ. Gió mùa nước ta gồm có gió mùa mùa đông và gió mùa mùa hè với hướng thổi và tính chất khác nhau. - Gió mùa mùa đông thổi theo hướng chủ yếu là Đông Bắc, mang theo khối khí cực đới lục địa.
Ảnh hưởng của gió mùa mùa đông mạnh mẽ và rõ rệt nhất là ở miền Bắc. - Gió mùa mùa hè thổi theo hướng chủ yếu là Tây Nam, mang theo khếi khí nhiệt đới và xích đạo nóng âm, gây mưa. Tuy nhiên để có kết luận vẻ khí hậu của một khu vực, người ta thường phải tính trị số trung bình nhiệt độ và lượng mưa của nhiều năm, tức là lấy tổng trị số của nhiều năm chia cho tông số năm khảo sát. Do đó, để có kết quả trị số các yếu 16 hình thành khí hậu đòi hỏi phải làm việc trong một thời gian dài.
Đồng thời cần chủ ý là các yếu tố nhiệt độ, mưa 4m vả hoàn lưu không ngừng tác động qua lại lẫn nhau. Hoàn lưu hình thành do sự chênh lệch nhiệt độ và THU VIÊN Trưởnn Đạt-Học Su-Pha TP. HÔ-CHI-MINH œ 20» khí áp, gây nên sự luân chuyển các khối không khí trong khí quyển va làm thay đổi nhiệt độ cũng như lượng mưa 4m của các khu vực trên Trái Dat. khi nghiên cứu khí hậu cần thấy được mối liên hệ giữa các yếu tố này để có thẻ đưa ra nhận xét và giải thích chính xác vả phù hợp.
Các nhân tế địa lý ảnh hưởng tới khí hậu 1. Vị trí địa lý Vị trí địa lý của một khu vực ảnh hưởng không nhỏ tới điều kiện khí hậu của khu vực đó. Vị trí địa lý bao gồm vĩ độ địa lý và vị trí tương đối của khu vực đó với biển và đại đương. Vĩ độ địa lý Vĩ độ địa lý của một khu vực sẽ quyết định lượng bức xạ nhận được từ mặt trời.
Những khu vực có vĩ độ càng thấp thì lượng bức xạ nhận được cảng cao vì góc nhập xạ lớn. Đồng thời, vi độ cũng chỉ phối sự ảnh hưởng của các hoan lưu khí quyển tới khu vực đó. Đây là nguyên nhân hình thành các đới khí hậu trên Trải Dat, đó là nên khí hậu chung của một khu vực. Theo chiều vĩ độ có thé phân chia các khu vực trên Trải Dat thành các đới khí hậusau: - Đới khí hậu xích đạo - Đới khí hậu cận xích đạo - Đới khí hậu nhiệt đới - Đới khí hậu cận nhiệt - Đới khí hậu ôn đới - Đới khí hậu cận cực - Đới khí hậu cực Như vậy có thể nói khi xét đến khí hậu của một khu vực điều dau tiên ta cần chú ý là khu vực ấy nằm ở vĩ độ bao nhiêu, thuộc đới khi hậu nảo, đới khí hậu đó có đặc điểm gì.
chịu ảnh hưởng của những hoàn lưu chính nao. Vị trí tương đối với bién và đại dương alle Khi hậu chịu ảnh hưởng rat lớn của biển và đại đương. Điều này sẽ tác động rat lớn đến độ ẩm, lượng mưa do ảnh hưởng của các đòng hải lưu va thông qua lượng hơi nước cung cấp cho các hoàn lưu thỏi qua. Những khu vực gần biển thông thường sẽ nhận được lượng mua ẩm nhiều hơn những khu vực nội địa.
Do đó sẽ hình thành những khu vực khí hậu hải dương và những khu vực khí hậu lục địa. Tuy nhiên đôi khi những khu vực gan biên và đại dương vẫn hình thành khí hậu hoang mạc và bán hoang mạc do tắc động của dòng biển lạnh. Bên cạnh đó, do nhiệt dung riêng của nước và đất khác nhau, khả năng nhận nhiệt và tỏa nhiệt khác nhau theo mùa sẽ gây ra sự chênh lệch nhiệt độ, tạo nên các trung tâm khí áp trên lục địa và trên đại dương theo mùa vả hình thành các loại gió theo mùa, chi phối không nhỏ tới khí hậu của các khu vực chịu ảnh hưởng, nhất là các khu vực ở ven biển. Địa hình Đai cao nói riêng và nhân tế địa hình nói chung sẽ ảnh hưởng đến khí hậu của khu vực thông qua sự thay đổi nhiệt độ và độ 4m do độ cao của khu vực đó.
Do đó, có những khu vực cùng vĩ độ, cùng vị trí tương đối với biển và đại đương nhưng có độ cao khác nhau thì khí hậu cũng khác nhau. Đây là nguyên nhân hình thành các đai cao khí hậu. Việt Nam là đất nước có nhiều đồi núi nên anh hưởng của địa hình là rất lớn. Dù nằm trong đới khi hậu nhiệt đới và cận xích đạo, đai cao địa hình vẫn tạo ra những kiểu khí hậu mang tính chất cận nhiệt và ôn đới.
Ngoài ra, địa hình còn là bức chăn có tác dụng tăng cường hoặc giảm bớt ảnh hưởng của các hoàn lưu, tạo ra sự khác biệt trong ảnh hưởng của các hoàn lưu giữa sườn đón gió và sườn khuất gió gây ra sự khác nhau vẻ khí hậu giữa các vùng với nhau. Đây là nguyên nhân vi sao các dãy núi cao thưởng lả ranh giới dé phân vùng khí hậu. Bề mặt đệm Bé mặt đệm bao gồm có lớp phủ thực vật, tỉ lệ giữa bể mat nước va mặt đất của một khu vực. Những khu vực có lớp phủ thực vật đày.
ảnh hưởng của bức xạ Mặt Trời sẽ giảm bớt so với những khu vực đất trống đổi troc, khả năng giữ nước trong khí ot 22 va quyền và trong lòng đất cũng cao hơn làm tang độ âm không khí, khí hậu dễ chịu hơn. Tương ty, những khu vực cỏ nhiều sông.