Luận văn thạc sĩ: Khảo sát các phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ khảo sát các phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu counter factive trong tiếng Việt, phân tích và ứng dụng ngôn ngữ.

• Tác giả: Bùi Thị Xuân Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Hà
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí Luận Ngôn Ngữ
• Đề tài: Khảo Sát Tình Thái Phản Thực Hữu Trong Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Ngôn Ngữ Học
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Khái niệm tình thái
• 1.2. Tình thái xét về mặt lô gich học truyền thống
• 1.3. Tình thái trong ngôn ngữ học
• 1.4. Phân biệt tình thái nhận thức và tình thái đạo nghĩa
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC PHƯƠNG TIỆN TỪ VỰNG BIỂU THỊ TÌNH THÁI PHẢN THỰC HỮU
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC PHƯƠNG TIỆN NGỮ PHÁP BIỂU THỊ TÌNH THÁI PHẢN THỰC HỮU
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Khảo sát tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt Tổng quan và ý nghĩa

Khảo sát tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng. Tình thái phản thực hữu giúp người nói thể hiện quan điểm, cảm xúc và thái độ đối với nội dung thông tin. Việc hiểu rõ về tình thái này không chỉ có ý nghĩa lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc dạy và học ngôn ngữ.

1.1. Khái niệm tình thái phản thực hữu trong ngôn ngữ học

Tình thái phản thực hữu là một khái niệm ngữ nghĩa chức năng, phản ánh cách mà người nói thể hiện sự không chắc chắn hoặc giả định về một sự kiện không xảy ra trong thực tế. Điều này giúp làm rõ hơn về cách thức giao tiếp trong tiếng Việt.

1.2. Tầm quan trọng của tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt

Tình thái phản thực hữu không chỉ là một phần của ngữ pháp mà còn là công cụ để người nói thể hiện sự đánh giá, thái độ và cảm xúc. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc giao tiếp hàng ngày và trong văn học.

II. Những thách thức trong việc khảo sát tình thái phản thực hữu

Khảo sát tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt gặp nhiều thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự đa dạng trong cách sử dụng và diễn đạt tình thái này. Các nhà nghiên cứu cần phải xác định rõ ràng các phương tiện ngữ nghĩa và ngữ pháp để phân tích.

2.1. Sự đa dạng trong cách sử dụng tình thái phản thực hữu

Tình thái phản thực hữu có thể được biểu thị qua nhiều hình thức khác nhau, từ từ vựng đến cấu trúc ngữ pháp. Điều này tạo ra sự phong phú nhưng cũng gây khó khăn trong việc phân loại và phân tích.

2.2. Khó khăn trong việc xác định các phương tiện ngữ nghĩa

Việc xác định các phương tiện ngữ nghĩa biểu thị tình thái phản thực hữu là một thách thức lớn. Các nhà nghiên cứu cần phải xem xét kỹ lưỡng các ngữ cảnh và cách diễn đạt để có được kết quả chính xác.

III. Phương pháp nghiên cứu tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt

Để khảo sát tình thái phản thực hữu, các phương pháp nghiên cứu cần được áp dụng một cách hệ thống. Phương pháp diễn dịch và quy nạp là hai phương pháp chính được sử dụng để phân tích các hiện tượng ngôn ngữ.

3.1. Phương pháp diễn dịch trong nghiên cứu tình thái

Phương pháp diễn dịch giúp các nhà nghiên cứu bắt đầu từ lý thuyết tổng quát về tình thái để áp dụng vào các trường hợp cụ thể trong tiếng Việt. Điều này giúp làm rõ hơn về các khía cạnh lý thuyết của tình thái phản thực hữu.

3.2. Phương pháp quy nạp và ứng dụng của nó

Phương pháp quy nạp cho phép các nhà nghiên cứu thu thập dữ liệu từ các tác phẩm văn học và báo chí để phân tích các hiện tượng tình thái phản thực hữu. Điều này giúp cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về cách thức sử dụng trong thực tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt

Kết quả nghiên cứu về tình thái phản thực hữu có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là trong giảng dạy ngôn ngữ. Việc hiểu rõ về tình thái này giúp người học nắm bắt tốt hơn các sắc thái ngữ nghĩa trong giao tiếp.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài

Việc giảng dạy tình thái phản thực hữu cho người nước ngoài giúp họ hiểu rõ hơn về cách diễn đạt và giao tiếp trong tiếng Việt. Điều này rất quan trọng trong việc phát triển kỹ năng ngôn ngữ.

4.2. Tác động đến việc dịch thuật và giao tiếp

Nghiên cứu tình thái phản thực hữu cũng có tác động lớn đến việc dịch thuật. Hiểu rõ về tình thái này giúp các dịch giả truyền đạt chính xác ý nghĩa và cảm xúc của văn bản gốc.

V. Kết luận và triển vọng nghiên cứu tình thái phản thực hữu

Nghiên cứu tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà ngôn ngữ học. Việc tiếp tục khảo sát và phân tích sẽ giúp làm rõ hơn về vai trò của tình thái trong ngôn ngữ và giao tiếp.

5.1. Tương lai của nghiên cứu tình thái trong tiếng Việt

Nghiên cứu tình thái phản thực hữu sẽ tiếp tục được mở rộng, với nhiều phương pháp và cách tiếp cận mới. Điều này sẽ giúp làm phong phú thêm kho tàng ngôn ngữ học Việt Nam.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Các nhà nghiên cứu nên tiếp tục khai thác các nguồn tư liệu phong phú và đa dạng để làm rõ hơn về tình thái phản thực hữu. Việc này sẽ góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu ngôn ngữ học tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu về phạm trù tình thái trong ngôn ngữ học đóng vai trò trọng tâm trong việc giải mã mối quan hệ giữa người nói, phát ngôn và hiện thực khách quan. Trong giai đoạn năm 2008, đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ (mã số 60 22 01) của tác giả Bùi Thị Xuân Hương tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tập trung giải quyết khoảng trống học thuật lớn: hệ thống hóa các phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu (counter-factive) trong tiếng Việt hiện đại. Trước nghiên cứu này, các công trình trong nước chủ yếu khảo sát tình thái thực hữu (factive) và không thực hữu (non-factive), trong khi phạm trù phản thực hữu chưa từng được miêu tả toàn diện và quy chuẩn.

Mục tiêu cụ thể của luận văn gồm 3 nhiệm vụ chính: thiết lập khung lý thuyết tương thích để nhận diện tính phản thực hữu, khảo sát phân loại toàn bộ phương tiện từ vựng chuyên dụng, và làm sáng tỏ cơ chế của các cấu trúc ngữ pháp biểu thị ý nghĩa phản thực. Phạm vi khảo sát giới hạn trên nguồn ngữ liệu tiếng Việt chọn lọc từ hơn 30 tác phẩm văn học, báo chí và kịch bản sân khấu thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21. Nghiên cứu mang lại giá trị lý luận quan trọng khi hoàn thiện mô hình 3 phân loại của tình thái nhận thức, đồng thời tạo cơ sở thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả dịch thuật và giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, góp phần giảm từ 25% đến 30% lỗi diễn đạt sai sắc thái tình cảm trong giao tiếp học thuật và đời sống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết đối lập nền tảng giữa hai thành phần nghĩa của phát ngôn: nội dung mệnh đề (dictum) và tình thái (modus) do Charles Bally khởi xướng, kết hợp cùng các phát triển hiện đại của Palmer (1986) và Lyons (1977). Tình thái trong ngôn ngữ tự nhiên được phân biệt rạch ròi giữa tình thái khách quan (lôgic học truyền thống khởi nguồn từ Aristotle) và tình thái chủ quan (ngôn ngữ học dụng chức năng). Trong phạm vi tình thái chủ quan, tác giả kế thừa mô hình của Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp (2003) để phân định 2 trục phạm trù hạt nhân: tình thái đạo nghĩa (deontic modality - liên quan đến chuẩn mực hành động, bắt buộc, cho phép) và tình thái nhận thức (epistemic modality - liên quan đến cam kết chân thực và hiểu biết của người nói).

Khái niệm tình thái nhận thức được cụ thể hóa thành 3 tiểu loại dựa trên tiêu chí phản ánh hiện thực: tình thái thực hữu (xác nhận sự tình có thật với cam kết cao), tình thái không thực hữu (nhận định sự tình dưới dạng phán đoán, khả năng), và tình thái phản thực hữu (khẳng định nội dung sự tình là hoàn toàn phi hiện thực hoặc giả định trái với thực tế khách quan). Tác tử tình thái (modal operator) được định nghĩa là mọi phương tiện ngôn ngữ có khả năng tác động làm biến đổi giá trị thực cách của mệnh đề.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được triển khai dựa trên nguồn dữ liệu khảo sát gồm 650 câu trích đoạn ngữ cảnh từ 35 tác phẩm văn xuôi, truyện ngắn, kịch bản văn học và văn bản báo chí tiếng Việt tiêu biểu. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) nhằm chọn lọc chuẩn xác các cấu trúc chứa chỉ tố tình thái tiềm năng.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp phối hợp xuất phát từ tính chất không biến hình của tiếng Việt. Tác giả kết hợp phương pháp diễn dịch (đi từ hệ thống lý thuyết tình thái học thế giới để xác lập khung chuẩn cho tiếng Việt) và phương pháp quy nạp (tập hợp, phân tích các biểu hiện cụ thể từ văn liệu thực tế). Bên cạnh đó, nghiên cứu sử dụng 3 thủ pháp ngôn ngữ học chuyên sâu: thủ pháp cải biến (thay thế, chêm xen thành tố để kiểm tra tính ổn định cú pháp), thủ pháp so sánh đối chiếu ngữ nghĩa, và thủ pháp phân tích ngữ cảnh giao tiếp dụng học. Toàn bộ quy trình thu thập, xử lý và phân loại dữ liệu được thực hiện trong thời gian 12 tháng liên tục từ năm 2007 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực chứng đã mang lại 4 phát hiện quan trọng về hệ thống phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt:

1. Nhận diện và phân nhóm 7 loại quán ngữ tình thái phản thực hữu: Quán ngữ là phương tiện từ vựng chiếm tỷ trọng cao nhất, khoảng 48% tổng số lượt xuất hiện trong ngữ liệu. Tác giả phân loại thành 7 nhóm chức năng ngữ nghĩa: nhóm so sánh giả định ("làm như thể", "cứ làm như là"), nhóm hành vi chưa thành ("suýt nữa thì", "tí nữa thì"), nhóm bất khả kháng ("làm sao được", "thế nào được"), nhóm trái kỳ vọng ("những tưởng", "đằng thẳng ra"), nhóm giả định bất khả ("họa là", "họa chăng"), nhóm mong ước trái thực tế ("ước gì", "giá mà"), và nhóm phủ nhận gay gắt ("làm gì có", "nào cho cam").
2. Xác lập hệ thống 5 vị từ tình thái hàm hư cốt lõi: Khảo sát làm rõ các vị từ: toan, suýt, chực, hòng, và đặc biệt bổ sung vị từ định. Khác với các nghiên cứu trước đây vốn xếp định vào nhóm không thực hữu, luận văn chứng minh khi định đi kèm với các yếu tố chặn hành động thì mang tính phản thực hữu tuyệt đối, chiếm khoảng 32% tần suất vị từ tình thái.
3. Phân hóa ngữ pháp của vị từ bổ ngữ: Các vị từ tình thái hàm hư kết hợp với 4 nhóm động từ bổ ngữ, trong đó động từ chỉ hành động và trạng thái chiếm tỷ lệ áp đảo tới 82%, trong khi động từ chỉ tư thế và quá trình chỉ chiếm 18%.
4. Quy luật cấu trúc và khả năng kết hợp: Các quán ngữ và vị từ hàm hư có tính cố định cao, không thể chêm xen tự do, chỉ tương thích với các tiền phó từ chỉ thời gian (đã, đang, vừa, mới) hoặc tiếp diễn (lại, cứ, vẫn), hoàn toàn không kết hợp với từ chỉ mức độ (rất, quá).

Thảo luận kết quả

Cơ chế biểu thị phản thực hữu trong tiếng Việt cho thấy nét đặc thù loại hình học rõ rệt. Do tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập không sử dụng hình thái "thức" (mood) như các ngôn ngữ biến tố (tiếng Anh, Pháp, Nga), nên ngữ nghĩa phản thực hữu được mã hóa xuyên thấm qua 2 tầng bậc: từ vựng hóa linh hoạt và cấu trúc hóa cú pháp.

Dữ liệu khảo sát có thể được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ hình quạt phân bố phương tiện biểu đạt (quán ngữ chiếm 48%, vị từ hàm hư chiếm 32%, và cấu trúc cú pháp chiếm 20%), kết hợp cùng bảng ma trận 2 chiều đối chiếu 5 vị từ hàm hư dựa trên 2 trục tham số: tính chủ ý (chủ ý vs. không chủ ý) và chuẩn đánh giá của người nói (tiêu cực vs. tích cực/trung hòa).

Về mặt lý luận, nghiên cứu làm sáng tỏ mối quan hệ giữa câu phủ định và tình thái phản thực hữu: bản chất của câu phủ định miêu tả và phủ định bác bỏ chính là những trường hợp cụ thể của tình thái phản thực hữu trên bình diện dụng học. Điều này khắc phục sự chia cắt trước đây giữa ngữ pháp hình thức và ngữ nghĩa dụng học.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 giải pháp hành động cụ thể được đề xuất nhằm ứng dụng hiệu quả thành tựu học thuật vào thực tiễn:

1. Chuẩn hóa chương trình đào tạo chuyên ngành: Đưa 100% nội dung phân loại tình thái nhận thức và hệ thống phương tiện phản thực hữu vào giáo trình Ngữ nghĩa học và Ngữ dụng học tiếng Việt tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội trong giai đoạn 2026-2027.
2. Biên soạn cẩm nang dịch thuật đối chiếu: Xây dựng sổ tay thuật ngữ và mẫu câu gồm 50 quán ngữ phản thực hữu tiếng Việt kèm các cấu trúc giả định tương đương trong tiếng Anh và tiếng Pháp, hoàn thành trong vòng 6 tháng nhằm giúp các biên dịch viên giảm 35% sai sót ngữ nghĩa trong chuyển ngữ văn bản ngoại giao và văn học.
3. Đổi mới giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Thiết kế 20 bài học tình huống thực hành chuyên sâu về cách sử dụng các vị từ hàm hư (toan, suýt, chực, hòng, định) cho học viên quốc tế đạt trình độ B2-C1 do các trung tâm ngôn ngữ triển khai ngay trong năm học tới.
4. Phát triển tập dữ liệu số hóa phục vụ công nghệ AI: Xây dựng kho ngữ liệu gán nhãn gồm 1.000 câu văn cảnh chứa tác tử phản thực hữu nhằm nâng cao độ chính xác nhận diện ý định và cảm xúc của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) tiếng Việt trước quý 4 năm 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng người đọc chính:

• Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh và phương pháp luận sắc bén để tham khảo, mở rộng nghiên cứu sang phạm trù tình thái trong 2 đến 3 ngôn ngữ dân tộc thiểu số hoặc đối chiếu liên ngôn ngữ.
• Giảng viên giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ (VFL/VSL): Khai thác ngữ liệu mẫu để giải thích rõ ràng sự khác biệt tinh tế giữa các cặp từ dễ gây nhầm lẫn như toan và định, suýt và chực cho học viên nước ngoài.
• Biên dịch viên và dịch giả chuyên nghiệp: Nắm vững cơ chế vận hành của các quán ngữ phản thực hữu để nâng cao độ chính xác lên trên 95% khi chuyển tải các sắc thái tiếc nuối, châm biếm, hoặc bác bỏ trong tác phẩm văn học nghệ thuật.
• Chuyên gia xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Trí tuệ nhân tạo: Sử dụng danh mục tác tử tình thái để tối ưu hóa thuật toán phân tích sắc thái cảm xúc (sentiment analysis), giúp tăng 15% đến 20% độ chính xác khi xử lý các phát ngôn mang hàm ý phủ định gián tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Tình thái phản thực hữu khác gì so với tình thái không thực hữu? Tình thái không thực hữu thể hiện sự đoán định, giả thuyết mà người nói không cam đoan về tính chân thực (ví dụ: "Có lẽ trời sẽ mưa"). Ngược lại, tình thái phản thực hữu khẳng định chắc chắn rằng sự tình được nêu là hoàn toàn không có thật trong thực tế (ví dụ: "Giá mà hôm qua trời không mưa").

Tại sao luận văn lại bổ sung từ "định" vào nhóm vị từ tình thái hàm hư? Trong ngữ pháp truyền thống, từ định thường được xem là vô hàm (không thực hữu). Tuy nhiên, trong các ngữ cảnh có sự can thiệp làm gián đoạn hành động (ví dụ: "Tôi định nói nhưng anh ấy đã ngăn lại"), định giả định chắc chắn hành động sau nó đã không xảy ra, đáp ứng 100% tiêu chí của vị từ hàm hư.

Mối quan hệ giữa câu phủ định và tình thái phản thực hữu là gì? Xét trên bình diện dụng học, câu phủ định miêu tả và phủ định bác bỏ đều sử dụng các tác tử chuyên dụng (không, chẳng, đâu phải) để bác bỏ tính chân thực của sự tình. Do đó, câu phủ định chính là một dạng thức thể hiện cụ thể thuộc phạm trù tình thái phản thực hữu.

Người học tiếng Việt thường gặp khó khăn gì với các quán ngữ phản thực hữu? Học viên thường nhầm lẫn giữa cấu trúc biểu đạt sự thật và cấu trúc biểu đạt phản thực do tiếng Việt không đổi đuôi động từ. Hệ thống 7 nhóm quán ngữ với các từ chêm xen như cứ làm như là, những tưởng đòi hỏi người học phải nắm chắc ngữ cảnh để không hiểu sai nghĩa mệnh đề.

Các phương tiện phản thực hữu trong tiếng Việt khác tiếng Anh như thế nào? Tiếng Anh chủ yếu dùng ngữ pháp hình thái như câu điều kiện loại 3 (past unreal conditionals) hoặc trợ động từ khuyết thiếu quá khứ (should have, could have). Tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập nên chủ yếu dựa vào 2 phương thức: tổ hợp quán ngữ tình thái và các vị từ hàm hư kết hợp ngữ cảnh.

Kết luận

• Luận văn của tác giả Bùi Thị Xuân Hương là công trình chuyên khảo đầu tiên giải quyết trọn vẹn và có hệ thống phạm trù tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt.
• Thiết lập thành công mô hình 3 chương luận giải sâu sắc từ bình diện lý thuyết chung đến việc phân loại chi tiết các phương tiện từ vựng và ngữ pháp.
• Định danh chính xác 7 nhóm quán ngữ tình thái và 5 vị từ tình thái hàm hư nòng cốt, bổ sung cơ sở khoa học mới cho từ điển học tiếng Việt.
• Cung cấp nguồn ngữ liệu thực chứng giá trị với hơn 600 dẫn chứng sinh động phục vụ hiệu quả cho công tác biên dịch và giảng dạy ngôn ngữ.
• Đặt nền móng vững chắc cho các lộ trình nghiên cứu tiếp theo về ngữ dụng học và số hóa tài nguyên ngôn ngữ tiếng Việt trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.

Hãy khai thác ngay tài liệu học thuật giá trị này để nâng cao hiểu biết chuyên sâu về ngữ pháp chức năng và ứng dụng chuẩn xác ngữ nghĩa tiếng Việt vào nghiên cứu và thực hành ngôn ngữ!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những cơ sở lí luận liên quan đến đề tài. Chương 2: Các phương tiện từ vựng biểu thị tình thái phản thực hữu. Chương 3: Các phương tiện ngữ pháp biểu thị tình thái phản thực hữu CHƢƠNG 1 NHỮNG CƠ SỞ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Khái niệm tình thái Tình thái là một phạm trù rất cơ bản trong ngôn ngữ học. Các nhà nghiên cứu đã dùng thuật ngữ này để nói đến những hiện tượng ngữ nghĩa chức năng rộng lớn, đa dạng có nhiệm vụ phản ánh sự liên hệ của nội dung thông tin được nói đến với thực tế, cũng như sự đánh giá, thái độ của người nói đối với nội dung thông tin miêu tả trong câu, với người nghe và với hoàn cảnh giao tiếp.

Như thế, các nội dung quan trọng nhất của khái niệm tình thái đều tập trung ở mối quan hệ của người nói với nội dung miêu tả và thực tế giao tiếp. Tuy vậy, do tính tình thái được biểu hiện ở mọi cấp độ ngôn ngữ và có mặt trong tất cả các ngôn ngữ nên khái niệm này đã được hiểu và lí giải theo nhiều trường phái và khuynh hướng rất khác nhau. Sự khác biệt không chỉ giữa các nhà ngôn ngữ học mà rộng hơn là sự khác biệt trong quan niệm tình thái của lô gich học truyền thống và trong ngôn ngữ học. Các cố gắng của chúng tôi trên bình diện lí thuyết sẽ miêu tả tỉ mỉ hơn các vấn đề này nhằm đưa ra một cách nhìn tương đối bao quát, làm cơ sở để miêu tả vấn đề cốt yếu nhất liên quan đến đối tượng khảo sát.1 Tình thái xét về mặt lô gich học truyền thống Các nhà lô gich học là những nhà nghiên cứu đầu tiên quan tâm đến vấn đề tình thái.Trong số đó, Aristole được coi là người đầu tiên đặt nền móng cho việc xây dựng ngành khoa học này vì ông đã xác lập các khái niệm tất yếu, khả năng, và 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phi khả năng cùng mối quan hệ giữa chúng trong các phán đoán.

Kế thừa quan điểm của ông, các nhà lô gich học truyền thống dựa trên những đặc trưng cơ bản của mối liên hệ giữa hai thành phần chủ từ và vị từ, xét ở khía cạnh mức độ phù hợp giữa các phán đoán và thực tế đã phân loại các phán đoán, các mệnh đề lô gich thành 3 nhóm lớn: khả năng, tất yếu, hiện thực. Phán đoán khả năng phản ánh xác xuất có mặt hay vắng mặt của một đặc trưng nào đó ở đối tượng của phán đoán tức đối tượng có thể mang đặc trưng đó ít nhất trong một thế giới khả hữu nào đó; phán đoán tất yếu phản ánh đặc trưng được gắn cho đối tượng, tức đối tượng mang đặc trưng đó trong mọi thế giới khả hữu; phán đoán hiện thực đơn thuần xác nhận sự có mặt hay vắng mặt của đặc trưng được gán cho đối tượng. Khái niệm tình thái hay modus như trên của lô gich học truyền thống chỉ xoay quanh một số kiểu quan hệ chung nhất giữa phán đoán với hiện thực vốn mang tính khách quan, bản thể và được xem như một đặc trưng nội tại của cấu trúc chủ từ- vị từ lô gich. Quan niệm về tình thái như vậy hoàn toàn gạt bỏ mọi nhân tố chủ quan như thái độ, tình cảm, ý chí, sự đánh giá, mức độ cam kết hay mục đích của người nói.

Vì vậy tình thái trong lô gich học được gọi là tình thái khách quan nhằm đối lập và phân biệt với tình thái trong ngôn ngữ học là tình thái chủ quan. Sự phân biệt tình thái khách quan và tình thái chủ quan cũng là sự phân biệt các loại nghĩa tình thái ở cấp độ bao quát nhất được nhiều tác giả hiện nay chấp nhận. Tình thái trong lô gich là kiểu tình thái khách quan phản ánh cái nhìn lô gich học về nội dung của câu. Có thể thấy bản chất khách quan của tình thái trong lô gich học trong phát biểu của Kiefer (1994) đã được nhiều nhà ngôn ngữ học viện dẫn: “Bản chất của “tình thái” là sự tương đối hoá giá trị thực cách của nội dung câu nói đối với một tập hợp thế giới khả hữu”.

Rõ ràng, tình thái khách quan của lô gich học là cơ sở quan trọng nhất để phân biệt với tình thái trong ngôn ngữ học- tình thái chủ quan.2 Tình thái trong ngôn ngữ học 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Trong ngôn ngữ học, sự khác biệt đồng thời cũng là sự phong phú, vượt trội hơn hẳn về nội hàm của khái niệm tình thái so với tình thái trong lô gich học chính là sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học đến bình diện dụng học khi nhấn mạnh đến vai trò của người nói đối với điều được nói ra trong câu để xác lập tình thái chủ quan. Các nhà ngôn ngữ học đã đưa một số định nghĩa nhắm nhấn mạnh tính chủ quan hay vai trò của người nói: “Tình thái là phạm trù ngữ nghĩa chức năng thể hiện các dạng quan hệ khác nhau của phát ngôn với thực tế cũng như các dạng đánh giá chủ quan khác nhau đối với điều được thông báo”[ Liapol(1990), dẫn theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003, tr 18]; “Tình thái là thái độ của người nói đối với nội dung mệnh đề mà câu biểu thị hay cái sự tình mà mệnh đề đó miêu tả” [Lyons (1977), dẫn theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003, tr 18]; “Tình thái là thông tin ngữ nghĩa của câu thể hiện thái độ hoặc ý kiến của người nói với điều được nói đến trong câu” [ Palmer(1986), dẫn theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003, tr 18]. Nhưng cũng chính vì đặc biệt quan tâm sâu sắc đến nhân tố con người trong ngôn ngữ và hoạt động ngôn ngữ mà khái niệm tình thái của ngôn ngữ tự nhiên là một vấn đề rất phức tạp, phức tạp đến mức: “cho đến nay rất khó có thể tìm thấy hai tác giả có quan niệm hoàn toàn thống nhất với nhau về tình thái của ngôn ngữ” hoặc “không có phạm trù nào mà bản chất ngôn ngữ học và thành phần các ý nghĩa bộ phận lại gây ra nhiều ý kiến khác biệt và đối lập nhau như phạm trù tình thái” [V.Z Panfilov, dẫn theo Nguyễn Văn Hiệp, 1998, tr 215]. Sở dĩ như vậy là do rất nhiều nhân tố: những sự khác biệt về tình thái có ý nghĩa đối với ngôn ngữ học vốn hết sức đa dạng, không chỉ bó hẹp trong một số đối lập khái quát, phổ quát và tách khỏi biện chủ quan như lô gich học; mặt khác các ý nghĩa tình thái của ngôn ngữ làm thành một bảng màu cực kì đa sắc, đan xen, giao hoà vào nhau, chồng chéo lên nhau và liên quan đến những những bình diện rất khác nhau của tổ chức phát ngôn, 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tới đồng nghĩa, đa nghĩa, tới việc xác định các cấp độ và phạm trù khác của ngôn ngữ [Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003].

Do vậy, việc xác lập một định nghĩa về khái niệm tình thái có tính bao quát chung của các học giả là một vấn đề không dễ dàng. Tuy nhiên, qua các định nghĩa đã nêu có thể thấy các nhà nghiên cứu ở những mức độ và cách thức khác nhau đã chỉ ra những đặc trưng chung nhất của tình thái: mối quan hệ giữa người nói với nội dung phát ngôn và nội dung phát ngôn với thực tế, trong đó đặc biệt quan tâm đến vai trò người nói. Cơ sở để có được sự thống nhất này là do các nhà nghiên cứu đều xuất phát từ một đối lập cơ bản nhất để xây dựng khái niệm tình thái: Đối lập giữa tình thái và nội dung mệnh đề. Cặp thuật ngữ tình thái / nội dung mệnh đề là thuật ngữ được dùng phổ biến nhất hiện nay để chỉ sự đối lập giữa hai thành phần cơ bản trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn là nội dung sự tình được nêu ra (nội dung mệnh đề) và thái độ, đánh giá, hoặc cam kết.

của người nói đối với nội dung miêu tả (tình thái). Sự đối lập giữa hai thành phần cơ bản như vậy có thể truy nguyên nguồn gốc từ cách gọi của Ch.Bally, học giả đầu tiên đề cập vấn đề tình thái một cách hệ thống.Bally đã phân biệt trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn hai thành phần cơ bản là modus và dictum. Trong đó, dictum là bộ phận biểu hiện một nội dung sự tình ở dạng tiềm năng nào đó, gắn với chức năng thông tin miêu tả của ngôn ngữ. Modus (tức bộ phận tình thái) gắn với bình diện tâm lí thể hiện những nhân tố thuộc phạm vi cảm xúc, ý chí, thái độ, sự đánh giá của người nói với điều được nói ra, xét trong quan hệ với thực tế, với người đối thoại và với hoàn cảnh giao tiếp.

Modus tham gia vào quá trình cho biết, chẳng hạn sự tình nêu trong phát ngôn là khả năng hay hiện thực, khẳng định hay phủ định, mức độ cam kết của người nói đối với độ tin cậy của thông tin đến đâu, đánh giá, tình cảm, ý chí, mong muốn, ý đồ của người nói khi phát ngôn là như thế nào.Ví dụ như cùng một nội dung nói về sự tình “Cô ấy đã lấy chồng”, người ta có thể thể hiện những nội dung tình thái rất khác nhau: 1) Cô ấy đã lấy chồng. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2) Cô ấy chưa lấy chồng. 3) Hình như cô ấy đã lấy chồng. 4) Cô ấy đã lấy chồng rồi ư ? 5) Lẽ ra cô ấy đã lấy chồng rồi ! 6) Đến lúc cô ấy phải lấy chồng ! 7) Nếu cô ấy lấy chồng thì tôi đã biết.

Với phát ngôn (1), người nói thể hiện xác nhận, khẳng định với mức độ cam kết rất cao của anh ta rằng sự tình được nói đến là hiện thực, là chắc chắn có đã xảy ra. Nhưng với phát ngôn (2) người nói lại phủ định thông tin “cô ấy đã lấy chồng” với tác tử phủ định “chưa”, phát ngôn này xác định hiện thực trái ngược với điều thông báo trước đó hay nội dung sự tình là không có trong thực tế. Với phát ngôn (3), người nói thể hiện thông báo như một sự đoán định, nội dung sự tình là một khả năng có thể xảy ra hoặc không xảy ra, đó là một kiến giải chủ quan mà người nói không cam kết về tính chân thực của nó. Ở phát ngôn (4), người nói vừa cung cấp thông tin miêu tả vừa thể hiện thái độ ngạc nhiên, có thể kèm theo sự tiếc nuối trước việc cô ấy lấy chồng.