Chương 1: Những cơ sở lí luận liên quan đến đề tài. Chương 2: Các phương tiện từ vựng biểu thị tình thái phản thực hữu. Chương 3: Các phương tiện ngữ pháp biểu thị tình thái phản thực hữu CHƢƠNG 1 NHỮNG CƠ SỞ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Khái niệm tình thái Tình thái là một phạm trù rất cơ bản trong ngôn ngữ học. Các nhà nghiên cứu đã dùng thuật ngữ này để nói đến những hiện tượng ngữ nghĩa chức năng rộng lớn, đa dạng có nhiệm vụ phản ánh sự liên hệ của nội dung thông tin được nói đến với thực tế, cũng như sự đánh giá, thái độ của người nói đối với nội dung thông tin miêu tả trong câu, với người nghe và với hoàn cảnh giao tiếp.
Như thế, các nội dung quan trọng nhất của khái niệm tình thái đều tập trung ở mối quan hệ của người nói với nội dung miêu tả và thực tế giao tiếp. Tuy vậy, do tính tình thái được biểu hiện ở mọi cấp độ ngôn ngữ và có mặt trong tất cả các ngôn ngữ nên khái niệm này đã được hiểu và lí giải theo nhiều trường phái và khuynh hướng rất khác nhau. Sự khác biệt không chỉ giữa các nhà ngôn ngữ học mà rộng hơn là sự khác biệt trong quan niệm tình thái của lô gich học truyền thống và trong ngôn ngữ học. Các cố gắng của chúng tôi trên bình diện lí thuyết sẽ miêu tả tỉ mỉ hơn các vấn đề này nhằm đưa ra một cách nhìn tương đối bao quát, làm cơ sở để miêu tả vấn đề cốt yếu nhất liên quan đến đối tượng khảo sát.1 Tình thái xét về mặt lô gich học truyền thống Các nhà lô gich học là những nhà nghiên cứu đầu tiên quan tâm đến vấn đề tình thái.Trong số đó, Aristole được coi là người đầu tiên đặt nền móng cho việc xây dựng ngành khoa học này vì ông đã xác lập các khái niệm tất yếu, khả năng, và 3 phi khả năng cùng mối quan hệ giữa chúng trong các phán đoán.
Kế thừa quan điểm của ông, các nhà lô gich học truyền thống dựa trên những đặc trưng cơ bản của mối liên hệ giữa hai thành phần chủ từ và vị từ, xét ở khía cạnh mức độ phù hợp giữa các phán đoán và thực tế đã phân loại các phán đoán, các mệnh đề lô gich thành 3 nhóm lớn: khả năng, tất yếu, hiện thực. Phán đoán khả năng phản ánh xác xuất có mặt hay vắng mặt của một đặc trưng nào đó ở đối tượng của phán đoán tức đối tượng có thể mang đặc trưng đó ít nhất trong một thế giới khả hữu nào đó; phán đoán tất yếu phản ánh đặc trưng được gắn cho đối tượng, tức đối tượng mang đặc trưng đó trong mọi thế giới khả hữu; phán đoán hiện thực đơn thuần xác nhận sự có mặt hay vắng mặt của đặc trưng được gán cho đối tượng. Khái niệm tình thái hay modus như trên của lô gich học truyền thống chỉ xoay quanh một số kiểu quan hệ chung nhất giữa phán đoán với hiện thực vốn mang tính khách quan, bản thể và được xem như một đặc trưng nội tại của cấu trúc chủ từ- vị từ lô gich. Quan niệm về tình thái như vậy hoàn toàn gạt bỏ mọi nhân tố chủ quan như thái độ, tình cảm, ý chí, sự đánh giá, mức độ cam kết hay mục đích của người nói.
Vì vậy tình thái trong lô gich học được gọi là tình thái khách quan nhằm đối lập và phân biệt với tình thái trong ngôn ngữ học là tình thái chủ quan. Sự phân biệt tình thái khách quan và tình thái chủ quan cũng là sự phân biệt các loại nghĩa tình thái ở cấp độ bao quát nhất được nhiều tác giả hiện nay chấp nhận. Tình thái trong lô gich là kiểu tình thái khách quan phản ánh cái nhìn lô gich học về nội dung của câu. Có thể thấy bản chất khách quan của tình thái trong lô gich học trong phát biểu của Kiefer (1994) đã được nhiều nhà ngôn ngữ học viện dẫn: “Bản chất của “tình thái” là sự tương đối hoá giá trị thực cách của nội dung câu nói đối với một tập hợp thế giới khả hữu”.
Rõ ràng, tình thái khách quan của lô gich học là cơ sở quan trọng nhất để phân biệt với tình thái trong ngôn ngữ học- tình thái chủ quan.2 Tình thái trong ngôn ngữ học 4 Trong ngôn ngữ học, sự khác biệt đồng thời cũng là sự phong phú, vượt trội hơn hẳn về nội hàm của khái niệm tình thái so với tình thái trong lô gich học chính là sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học đến bình diện dụng học khi nhấn mạnh đến vai trò của người nói đối với điều được nói ra trong câu để xác lập tình thái chủ quan. Các nhà ngôn ngữ học đã đưa một số định nghĩa nhắm nhấn mạnh tính chủ quan hay vai trò của người nói: “Tình thái là phạm trù ngữ nghĩa chức năng thể hiện các dạng quan hệ khác nhau của phát ngôn với thực tế cũng như các dạng đánh giá chủ quan khác nhau đối với điều được thông báo”[ Liapol(1990), dẫn theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003, tr 18]; “Tình thái là thái độ của người nói đối với nội dung mệnh đề mà câu biểu thị hay cái sự tình mà mệnh đề đó miêu tả” [Lyons (1977), dẫn theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003, tr 18]; “Tình thái là thông tin ngữ nghĩa của câu thể hiện thái độ hoặc ý kiến của người nói với điều được nói đến trong câu” [ Palmer(1986), dẫn theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003, tr 18]. Nhưng cũng chính vì đặc biệt quan tâm sâu sắc đến nhân tố con người trong ngôn ngữ và hoạt động ngôn ngữ mà khái niệm tình thái của ngôn ngữ tự nhiên là một vấn đề rất phức tạp, phức tạp đến mức: “cho đến nay rất khó có thể tìm thấy hai tác giả có quan niệm hoàn toàn thống nhất với nhau về tình thái của ngôn ngữ” hoặc “không có phạm trù nào mà bản chất ngôn ngữ học và thành phần các ý nghĩa bộ phận lại gây ra nhiều ý kiến khác biệt và đối lập nhau như phạm trù tình thái” [V.Z Panfilov, dẫn theo Nguyễn Văn Hiệp, 1998, tr 215]. Sở dĩ như vậy là do rất nhiều nhân tố: những sự khác biệt về tình thái có ý nghĩa đối với ngôn ngữ học vốn hết sức đa dạng, không chỉ bó hẹp trong một số đối lập khái quát, phổ quát và tách khỏi biện chủ quan như lô gich học; mặt khác các ý nghĩa tình thái của ngôn ngữ làm thành một bảng màu cực kì đa sắc, đan xen, giao hoà vào nhau, chồng chéo lên nhau và liên quan đến những những bình diện rất khác nhau của tổ chức phát ngôn, 5 tới đồng nghĩa, đa nghĩa, tới việc xác định các cấp độ và phạm trù khác của ngôn ngữ [Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003].
Do vậy, việc xác lập một định nghĩa về khái niệm tình thái có tính bao quát chung của các học giả là một vấn đề không dễ dàng. Tuy nhiên, qua các định nghĩa đã nêu có thể thấy các nhà nghiên cứu ở những mức độ và cách thức khác nhau đã chỉ ra những đặc trưng chung nhất của tình thái: mối quan hệ giữa người nói với nội dung phát ngôn và nội dung phát ngôn với thực tế, trong đó đặc biệt quan tâm đến vai trò người nói. Cơ sở để có được sự thống nhất này là do các nhà nghiên cứu đều xuất phát từ một đối lập cơ bản nhất để xây dựng khái niệm tình thái: Đối lập giữa tình thái và nội dung mệnh đề. Cặp thuật ngữ tình thái / nội dung mệnh đề là thuật ngữ được dùng phổ biến nhất hiện nay để chỉ sự đối lập giữa hai thành phần cơ bản trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn là nội dung sự tình được nêu ra (nội dung mệnh đề) và thái độ, đánh giá, hoặc cam kết.
của người nói đối với nội dung miêu tả (tình thái). Sự đối lập giữa hai thành phần cơ bản như vậy có thể truy nguyên nguồn gốc từ cách gọi của Ch.Bally, học giả đầu tiên đề cập vấn đề tình thái một cách hệ thống.Bally đã phân biệt trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn hai thành phần cơ bản là modus và dictum. Trong đó, dictum là bộ phận biểu hiện một nội dung sự tình ở dạng tiềm năng nào đó, gắn với chức năng thông tin miêu tả của ngôn ngữ. Modus (tức bộ phận tình thái) gắn với bình diện tâm lí thể hiện những nhân tố thuộc phạm vi cảm xúc, ý chí, thái độ, sự đánh giá của người nói với điều được nói ra, xét trong quan hệ với thực tế, với người đối thoại và với hoàn cảnh giao tiếp.
Modus tham gia vào quá trình cho biết, chẳng hạn sự tình nêu trong phát ngôn là khả năng hay hiện thực, khẳng định hay phủ định, mức độ cam kết của người nói đối với độ tin cậy của thông tin đến đâu, đánh giá, tình cảm, ý chí, mong muốn, ý đồ của người nói khi phát ngôn là như thế nào.Ví dụ như cùng một nội dung nói về sự tình “Cô ấy đã lấy chồng”, người ta có thể thể hiện những nội dung tình thái rất khác nhau: 1) Cô ấy đã lấy chồng. 6 2) Cô ấy chưa lấy chồng. 3) Hình như cô ấy đã lấy chồng. 4) Cô ấy đã lấy chồng rồi ư ? 5) Lẽ ra cô ấy đã lấy chồng rồi ! 6) Đến lúc cô ấy phải lấy chồng ! 7) Nếu cô ấy lấy chồng thì tôi đã biết.
Với phát ngôn (1), người nói thể hiện xác nhận, khẳng định với mức độ cam kết rất cao của anh ta rằng sự tình được nói đến là hiện thực, là chắc chắn có đã xảy ra. Nhưng với phát ngôn (2) người nói lại phủ định thông tin “cô ấy đã lấy chồng” với tác tử phủ định “chưa”, phát ngôn này xác định hiện thực trái ngược với điều thông báo trước đó hay nội dung sự tình là không có trong thực tế. Với phát ngôn (3), người nói thể hiện thông báo như một sự đoán định, nội dung sự tình là một khả năng có thể xảy ra hoặc không xảy ra, đó là một kiến giải chủ quan mà người nói không cam kết về tính chân thực của nó. Ở phát ngôn (4), người nói vừa cung cấp thông tin miêu tả vừa thể hiện thái độ ngạc nhiên, có thể kèm theo sự tiếc nuối trước việc cô ấy lấy chồng.
