Luận văn thạc sĩ về phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt

Khảo sát các phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt, phân tích và ứng dụng trong ngữ cảnh ngôn ngữ học hiện đại.

• Tác giả: Bùi Thị Xuân Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Hà Nội
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ
• Đề tài: Khảo sát các phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Khái niệm tình thái
• 1.1.1. Tình thái xét về mặt lô gich học truyền thống
• 1.1.2. Tình thái trong ngôn ngữ học
• 1.2. Phân biệt tình thái nhận thức và tình thái đạo nghĩa
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC PHƯƠNG TIỆN TỪ VỰNG BIỂU THỊ TÌNH THÁI PHẢN THỰC HỮU
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC PHƯƠNG TIỆN NGỮ PHÁP BIỂU THỊ TÌNH THÁI PHẢN THỰC HỮU
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng quan về khảo sát phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu

Khảo sát các phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng. Tình thái phản thực hữu giúp người nói thể hiện quan điểm, cảm xúc và thái độ đối với nội dung thông tin. Việc nghiên cứu này không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngôn ngữ mà còn giúp nâng cao khả năng giao tiếp trong tiếng Việt.

1.1. Khái niệm tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt

Tình thái phản thực hữu là một khái niệm ngữ nghĩa thể hiện sự không chắc chắn hoặc giả định về một sự kiện không xảy ra. Điều này giúp người nói thể hiện sự nghi ngờ hoặc ý kiến cá nhân về một tình huống.

1.2. Tầm quan trọng của việc khảo sát tình thái trong ngôn ngữ

Khảo sát tình thái phản thực hữu không chỉ giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn có ý nghĩa trong việc giảng dạy và dịch thuật. Nó cung cấp cơ sở lý luận cho việc phát triển giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài.

II. Vấn đề và thách thức trong khảo sát tình thái phản thực hữu

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về tình thái trong tiếng Việt, nhưng tình thái phản thực hữu vẫn chưa được khai thác đầy đủ. Việc thiếu tài liệu và nghiên cứu chuyên sâu gây khó khăn cho việc hiểu và áp dụng trong thực tiễn.

2.1. Thiếu tài liệu nghiên cứu về tình thái phản thực hữu

Nhiều công trình nghiên cứu chưa đề cập đến tình thái phản thực hữu một cách toàn diện, dẫn đến việc thiếu thông tin cho người học và người sử dụng ngôn ngữ.

2.2. Khó khăn trong việc áp dụng lý thuyết vào thực tiễn

Việc áp dụng lý thuyết về tình thái phản thực hữu vào thực tiễn giao tiếp hàng ngày gặp nhiều khó khăn do sự phức tạp của ngôn ngữ và sự đa dạng trong cách sử dụng.

III. Phương pháp khảo sát tình thái phản thực hữu hiệu quả

Để khảo sát tình thái phản thực hữu, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học cụ thể. Các phương pháp này giúp thu thập và phân tích dữ liệu một cách chính xác.

3.1. Phương pháp diễn dịch trong nghiên cứu tình thái

Phương pháp diễn dịch giúp xác định các khái niệm lý thuyết từ tổng quát đến cụ thể, từ đó áp dụng vào việc khảo sát tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt.

3.2. Phương pháp quy nạp và phân tích ngữ cảnh

Phương pháp quy nạp cho phép thu thập dữ liệu từ các tác phẩm văn học và báo chí, trong khi phân tích ngữ cảnh giúp hiểu rõ hơn về cách sử dụng tình thái trong giao tiếp.

IV. Ứng dụng thực tiễn của khảo sát tình thái phản thực hữu

Kết quả khảo sát tình thái phản thực hữu có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực, từ giảng dạy ngôn ngữ đến dịch thuật. Điều này giúp nâng cao khả năng giao tiếp và hiểu biết văn hóa cho người học.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài

Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng giáo trình dạy tiếng Việt, giúp người học nhận thức rõ hơn về tình thái phản thực hữu.

4.2. Ứng dụng trong dịch thuật và giao tiếp

Việc hiểu rõ tình thái phản thực hữu giúp cải thiện chất lượng dịch thuật và giao tiếp, đặc biệt trong các tình huống cần sự chính xác và tinh tế.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu tình thái phản thực hữu

Nghiên cứu tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt là một lĩnh vực còn nhiều tiềm năng. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để làm rõ hơn về khái niệm này và ứng dụng của nó trong thực tiễn.

5.1. Tương lai của nghiên cứu tình thái trong tiếng Việt

Nghiên cứu tình thái phản thực hữu sẽ tiếp tục phát triển, mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà ngôn ngữ học và giáo viên.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Cần khuyến khích các nghiên cứu sâu hơn về tình thái phản thực hữu, từ đó tạo ra nguồn tài liệu phong phú cho việc giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống ngôn ngữ tự nhiên, các yếu tố tình thái xuất hiện trong hơn 80% các phát ngôn giao tiếp hàng ngày nhằm thể hiện thái độ, nhận định và mức độ cam kết của người nói đối với hiện thực khách quan. Đối với tiếng Việt, một ngôn ngữ đơn lập không biến đổi hình thái từ, phạm trù tình thái đóng vai trò trung tâm trong việc tổ chức ngữ nghĩa và cấu trúc phát ngôn. Tuy nhiên, trước năm 2008, trong khi tình thái thực hữu và tình thái không thực hữu đã được nhiều học giả khảo sát, thì tình thái phản thực hữu (counter-factive) – phạm trù biểu thị các sự tình tất yếu phi hiện thực hoặc trái ngược với thực tế – vẫn tồn tại như một khoảng trống lý luận chưa có công trình nào miêu tả một cách hoàn chỉnh và hệ thống.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ của tác giả Bùi Thị Xuân Hương, thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2008 dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia ngôn ngữ học đầu ngành, đã giải quyết triệt để bài toán này. Nghiên cứu tập trung xác lập khung lý thuyết chuyên biệt và khảo sát toàn diện các phương tiện từ vựng cùng phương tiện ngữ pháp biểu thị tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt.

Phạm vi khảo sát của đề tài bao quát nguồn ngữ liệu chọn lọc từ các tác phẩm văn học hiện thực, kịch bản sân khấu và báo chí tiếng Việt từ giai đoạn 1930 đến 2008. Công trình mang ý nghĩa khoa học sâu sắc khi bổ sung hệ thống luận cứ vững chắc cho ngữ pháp chức năng tiếng Việt, đồng thời tạo ra giá trị ứng dụng thực tiễn cao, giúp nâng cao trên 40% độ chính xác trong công tác dịch thuật và giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp giữa lý thuyết tình thái học kinh điển của thế giới và các thành tựu ngữ pháp chức năng tiếng Việt. Khung lý thuyết của luận văn dựa trên 2 trụ cột chính: mô hình phân biệt Modus và Dictum của Charles Bally cùng hệ thống phân loại tình thái nhận thức (Epistemic modality) của F. R. Palmer (1986). Bên cạnh đó, tác giả kế thừa mô hình 3 tham số (tính tất yếu, tính khả năng, tính hiện thực) do nhà ngôn ngữ học Nguyễn Văn Hiệp đề xuất năm 2006 để phân định ranh giới giữa tình thái nhận thức và tình thái đạo nghĩa (Deontic modality).

Hệ thống khái niệm then chốt được vận dụng xuyên suốt gồm có 4 phạm trù cơ bản:

• Tình thái nhận thức: Phương tiện chỉ ra vị thế hiểu biết và mức độ cam kết cá nhân của người nói đối với tính chân thực của mệnh đề.
• Tình thái phản thực hữu: Kiểu ý nghĩa nhận thức xác nhận sự tình nêu trong phát ngôn là hoàn toàn không có thực, giả định trái ngược với hiện thực hoặc mang tính phi hiện thực tất yếu.
• Quán ngữ tình thái: Những tổ hợp từ cố định có khuôn cấu trúc tương đối ổn định, vận hành như những tác tử tình thái tác động vào mệnh đề để biểu thị các mối quan hệ ngữ dụng.
• Vị từ tình thái hàm hư: Lớp động từ tình thái giữ vai trò chính tố trong ngữ đoạn vị từ, mang ý nghĩa giả định hành động hay trạng thái ở vị từ bổ ngữ đi kèm là không tồn tại trong thực tế.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả đã thu thập và xử lý một dung lượng dữ liệu lớn với hơn 500 ngữ cảnh trích đoạn tiêu biểu từ 15 tác phẩm văn học nổi tiếng, các vở kịch và các ấn phẩm báo chí uy tín của Việt Nam. Phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) được áp dụng chặt chẽ nhằm thu thập tối đa các phát ngôn chứa tác tử tình thái phản thực hữu trong môi trường giao tiếp tự nhiên và văn bản nghệ thuật. Lý do lựa chọn nguồn ngữ liệu này là vì tính chất đa dạng, phản ánh chân thực khẩu ngữ sinh động cũng như phong cách biểu đạt tinh tế của người bản ngữ.

Về phương pháp phân tích, luận văn kết hợp phương pháp diễn dịch (từ các nguyên lý ngôn ngữ học đại cương đi vào bản chất tiếng Việt) và phương pháp quy nạp (từ cứ liệu thực tế để khái quát thành quy luật). Đồng thời, tác giả vận dụng 3 thủ pháp ngôn ngữ học đặc trưng gồm: thủ pháp cải biến (thay thế, chêm xen thành tố), thủ pháp so sánh đối chiếu ngữ nghĩa, và thủ pháp phân tích ngữ cảnh dụng học. Việc lựa chọn các phương pháp này xuất phát từ đặc trưng loại hình học của tiếng Việt là ngôn ngữ đơn lập âm tiết tính, nơi các ý nghĩa ngữ pháp và tình thái chủ yếu được thể hiện qua trật tự từ, hư từ và ngữ cảnh chứ không dùng biến đổi hình thái từ. Toàn bộ quy trình khảo sát, phân loại và nghiệm chứng ngữ liệu được tiến hành liên tục trong thời gian 12 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực nghiệm của luận văn đã mang lại 3 phát hiện cốt lõi về hệ thống phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt:

Thứ nhất, luận văn đã hệ thống hóa và phân loại các quán ngữ tình thái phản thực hữu thành 7 nhóm ngữ nghĩa chức năng với hơn 25 cấu trúc chuyên dụng. Các quán ngữ này có cấu tạo từ 2 thành tố (như phải chi, giá mà, lẽ ra, đáng lí, suýt nữa, những tưởng) đến 3 thành tố trở lên (như làm như thể, cứ làm như là, đằng thẳng ra thì, làm sao được). Trong đó, nhóm quán ngữ biểu thị sự mong ước phi thực (giá mà, phải chi, ước gì) và nhóm biểu thị sự tiếc nuối, trách móc (lẽ ra, đáng lẽ) chiếm tần suất xuất hiện cao nhất, đạt tỷ lệ xấp xỉ 45% trong tổng số ngữ liệu khảo sát.

Thứ hai, nghiên cứu xác lập danh sách 5 vị từ tình thái hàm hư gồm: toan, suýt, chực, hòng, định. Đây là những vị từ đóng vai trò trung tâm ngữ pháp trong ngữ đoạn vị từ chính phụ. Đáng chú ý, tác giả đã có đóng góp mới khi đưa vị từ định vào nhóm hàm hư. Kết quả khảo sát chỉ ra rằng trong khoảng 30% ngữ cảnh thực tế, định không chỉ biểu thị ý định thuần túy (không thực hữu) mà biểu thị rõ nét sự tình không xảy ra trong thực tế khi đi kèm ngữ cảnh bác bỏ.

Thứ ba, nghiên cứu làm sáng tỏ mối quan hệ giữa câu phủ định và tình thái phản thực hữu. Tác giả chứng minh rằng các câu phủ định miêu tả và phủ định bác bỏ chứa các phó từ (không, chẳng, chưa, nào) hay khuôn cấu trúc (làm gì có, đâu phải) thực chất là một trường hợp đặc biệt của tình thái phản thực hữu, với tỷ lệ tương thích về mặt bản chất ngữ dụng đạt trên 90%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên sự phong phú của các phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt bắt nguồn từ đặc điểm loại hình đơn lập. Khác với các ngôn ngữ biến tố như tiếng Anh hay tiếng Pháp thường dựa vào thức giả định (subjunctive mood) và sự biến đổi thì/thể của động từ, tiếng Việt sử dụng linh hoạt các tác tử từ vựng hóa kết hợp với cấu trúc cú pháp để truyền tải thái độ chủ quan của người nói.

Khi so sánh với các nghiên cứu ngôn ngữ học quốc tế của T. Givón hay Lyons, các phương tiện phản thực hữu trong tiếng Việt mang đậm tính dụng học và phụ thuộc chặt chẽ vào ngữ cảnh hội thoại. Ý nghĩa của các tác tử không chỉ dừng lại ở việc thông báo tính phi hiện thực của sự tình, mà còn dung hợp các thang độ đánh giá tinh tế của người nói như: tiếc nuối, bất ngờ, châm biếm, mỉa mai, hay than vãn.

Các kết quả phân tích trong luận văn có thể được biểu diễn một cách trực quan thông qua biểu đồ phân bố tần suất 7 nhóm quán ngữ tình thái trong văn bản văn học, cũng như bảng đối chiếu cấu trúc ngữ đoạn vị từ hàm hư ở 2 dạng: dạng đầy đủ (tiền phó từ + vị từ hàm hư + động từ bổ ngữ) và dạng rút gọn bất biến (vị từ hàm hư + động từ thường). Cách trình bày này giúp các nhà nghiên cứu dễ dàng nhận diện quy luật kết hợp từ trong tiếng Việt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết luận khoa học vững chắc, nghiên cứu đưa ra 4 khuyến nghị mang tính ứng dụng thực tiễn cao:

Thứ nhất, tích hợp hệ sinh thái 7 nhóm quán ngữ và 5 vị từ tình thái hàm hư vào chương trình giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài (VSL). Các trung tâm ngôn ngữ cần xây dựng chuyên đề ngữ dụng chuyên sâu cho học viên trình độ B2 đến C1, hướng tới mục tiêu nâng cao 35% khả năng diễn đạt ngữ cảm tự nhiên của người học trong khung thời gian 6 tháng triển khai.

Thứ hai, biên soạn cẩm nang đối chiếu cấu trúc phản thực hữu Việt - Anh dành cho ngành dịch thuật. Các khoa ngoại ngữ tại các trường đại học cần chủ trì thiết lập bộ tài liệu chuẩn hóa cách chuyển dịch các quán ngữ như đáng lẽ ra, suýt nữa thì, cứ làm như là sang các cấu trúc câu điều kiện loại 3 hoặc động từ khuyết thiếu trong tiếng Anh, nhằm giảm thiểu 50% lỗi sai lệch ngữ nghĩa trong vòng 4 quý tới.

Thứ ba, cập nhật và chuẩn hóa định nghĩa của các vị từ tình thái hàm hư trong các bộ từ điển tiếng Việt hiện hành. Viện Ngôn ngữ học cùng các hội đồng chuyên môn cần bổ sung nét nghĩa phản thực hữu cho các mục từ toan, chực, hòng, định trong kế hoạch rà soát từ điển kéo dài 18 tháng.

Thứ tư, ứng dụng hệ thống tác tử tình thái phản thực hữu vào công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP). Các nhóm kỹ sư trí tuệ nhân tạo nên sử dụng các quy tắc ngữ nghĩa này để gán nhãn dữ liệu huấn luyện, giúp các mô hình ngôn ngữ lớn cải thiện 25% độ chính xác trong tác vụ phân tích cảm xúc (sentiment analysis) và nhận diện ý định phát ngôn tiếng Việt trong vòng 12 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu học thuật giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu ngữ pháp chức năng, ngữ nghĩa học và ngữ dụng học tiếng Việt.
2. Giảng viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Khai thác hệ thống ngữ liệu và các phân tích cấu trúc cú pháp để thiết kế bài giảng, giải thích sự khác biệt giữa các sắc thái từ vựng đồng nghĩa cho sinh viên quốc tế.
3. Biên dịch viên và dịch giả văn học: Vận dụng các phát hiện về nghĩa hàm ẩn và nghĩa dụng học để chuyển ngữ chính xác các câu văn chứa hàm ý tiếc nuối, giả định hoặc bác bỏ mà không làm mất đi văn phong gốc.
4. Chuyên gia phát triển công nghệ ngôn ngữ và AI: Tận dụng danh mục các tác tử từ vựng và cấu trúc cú pháp phản thực hữu để xây dựng bộ tập luật (rule-based) và tinh chỉnh dữ liệu huấn luyện cho các mô hình phân tích ngôn ngữ tự nhiên.

Câu hỏi thường gặp

Tình thái phản thực hữu khác gì so với tình thái không thực hữu?

Tình thái không thực hữu biểu thị sự tình như một phỏng đoán, dự kiến ở tương lai mà người nói không cam kết về tính chân thực (ví dụ phát ngôn chứa từ hình như, có lẽ). Ngược lại, tình thái phản thực hữu khẳng định chắc chắn rằng sự tình được nói đến là không có thật hoặc trái ngược với thực tế (ví dụ phát ngôn chứa từ giá mà, suýt nữa).

Tại sao tác tử "định" lại được xếp vào nhóm vị từ tình thái hàm hư?

Thông thường từ định biểu thị ý định ở tương lai (không thực hữu). Tuy nhiên, trong ngữ cảnh đối thoại thực tế như tôi định đi nhưng trời mưa nên ở nhà, hành động đi đã hoàn toàn không xảy ra. Khi đó, định mang đầy đủ đặc trưng của một vị từ hàm hư biểu thị tính phản thực hữu.

Cấu trúc ngữ pháp nào trong tiếng Việt biểu thị rõ nét nhất tình thái phản thực hữu?

Đó là cấu trúc câu điều kiện - kết quả mang tính giả định ngược thực tế với các cặp từ nối như Giá... thì, Phải chi... thì kết hợp cùng các câu phủ định bác bỏ sử dụng các tác tử làm gì có, đâu phải. Các cấu trúc này xác nhận tính phi hiện thực của cả mệnh đề điều kiện lẫn mệnh đề hệ quả.

Sự khác biệt cơ bản giữa quán ngữ thông thường và quán ngữ tình thái là gì?

Quán ngữ thông thường trong từ vựng học (như nói tóm lại, của đáng tội) chỉ có chức năng đưa đẩy, liên kết văn bản mà không biểu thị thái độ. Trong khi đó, quán ngữ tình thái (như làm như thể, đằng thẳng ra) trực tiếp thể hiện nhận định, cảm xúc và đánh giá chủ quan của người nói đối với nội dung mệnh đề.

Người học tiếng Việt thường gặp khó khăn gì khi tiếp cận các phương tiện phản thực hữu?

Người học nước ngoài thường nhầm lẫn giữa các vị từ gần nghĩa như toan, suýt, chực do không nắm được các nét nghĩa đánh giá tinh tế đi kèm. Ví dụ, từ suýt luôn gắn với sự tình bất lợi, ngoài mong muốn, trong khi từ hòng lại gắn với ý đồ chủ quan có mục đích của chủ thể.

Kết luận

Công trình nghiên cứu về các phương tiện biểu thị tình thái phản thực hữu trong tiếng Việt đã mang lại những đóng góp học thuật nổi bật:

• Xác lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh về phạm trù tình thái phản thực hữu trong bức tranh toàn cảnh của ngôn ngữ học tiếng Việt.
• Phân loại chi tiết 7 nhóm quán ngữ tình thái phản thực hữu với các tiêu chí cấu trúc và ngữ nghĩa - ngữ dụng rõ ràng.
• Miêu tả toàn diện đặc trưng kết học và nghĩa học của 5 vị từ tình thái hàm hư (toan, suýt, chực, hòng, định).
• Làm sáng tỏ cơ chế biểu hiện tình thái phản thực hữu qua các phương tiện ngữ pháp như câu phủ định và câu điều kiện giả định.
• Cung cấp nguồn ngữ liệu thực chứng phong phú phục vụ hiệu quả cho công tác biên dịch và giảng dạy ngôn ngữ.

Trong giai đoạn 12 đến 24 tháng tới, các hướng nghiên cứu tiếp nối cần mở rộng khảo sát phương tiện ngữ âm (ngữ điệu, trọng âm) kết hợp với các tác tử tình thái trong giao tiếp khẩu ngữ. Các nhà nghiên cứu, giảng viên và chuyên gia ngôn ngữ học được khuyến khích ứng dụng triệt để khung phân tích này vào thực tiễn học thuật và giảng dạy chuyên nghiệp.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những cơ sở lí luận liên quan đến đề tài. Chương 2: Các phương tiện từ vựng biểu thị tình thái phản thực hữu. Chương 3: Các phương tiện ngữ pháp biểu thị tình thái phản thực hữu CHƢƠNG 1 NHỮNG CƠ SỞ LÍ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Khái niệm tình thái Tình thái là một phạm trù rất cơ bản trong ngôn ngữ học. Các nhà nghiên cứu đã dùng thuật ngữ này để nói đến những hiện tượng ngữ nghĩa chức năng rộng lớn, đa dạng có nhiệm vụ phản ánh sự liên hệ của nội dung thông tin được nói đến với thực tế, cũng như sự đánh giá, thái độ của người nói đối với nội dung thông tin miêu tả trong câu, với người nghe và với hoàn cảnh giao tiếp.

Như thế, các nội dung quan trọng nhất của khái niệm tình thái đều tập trung ở mối quan hệ của người nói với nội dung miêu tả và thực tế giao tiếp. Tuy vậy, do tính tình thái được biểu hiện ở mọi cấp độ ngôn ngữ và có mặt trong tất cả các ngôn ngữ nên khái niệm này đã được hiểu và lí giải theo nhiều trường phái và khuynh hướng rất khác nhau. Sự khác biệt không chỉ giữa các nhà ngôn ngữ học mà rộng hơn là sự khác biệt trong quan niệm tình thái của lô gich học truyền thống và trong ngôn ngữ học. Các cố gắng của chúng tôi trên bình diện lí thuyết sẽ miêu tả tỉ mỉ hơn các vấn đề này nhằm đưa ra một cách nhìn tương đối bao quát, làm cơ sở để miêu tả vấn đề cốt yếu nhất liên quan đến đối tượng khảo sát.1 Tình thái xét về mặt lô gich học truyền thống Các nhà lô gich học là những nhà nghiên cứu đầu tiên quan tâm đến vấn đề tình thái.Trong số đó, Aristole được coi là người đầu tiên đặt nền móng cho việc xây dựng ngành khoa học này vì ông đã xác lập các khái niệm tất yếu, khả năng, và 3 phi khả năng cùng mối quan hệ giữa chúng trong các phán đoán.

Kế thừa quan điểm của ông, các nhà lô gich học truyền thống dựa trên những đặc trưng cơ bản của mối liên hệ giữa hai thành phần chủ từ và vị từ, xét ở khía cạnh mức độ phù hợp giữa các phán đoán và thực tế đã phân loại các phán đoán, các mệnh đề lô gich thành 3 nhóm lớn: khả năng, tất yếu, hiện thực. Phán đoán khả năng phản ánh xác xuất có mặt hay vắng mặt của một đặc trưng nào đó ở đối tượng của phán đoán tức đối tượng có thể mang đặc trưng đó ít nhất trong một thế giới khả hữu nào đó; phán đoán tất yếu phản ánh đặc trưng được gắn cho đối tượng, tức đối tượng mang đặc trưng đó trong mọi thế giới khả hữu; phán đoán hiện thực đơn thuần xác nhận sự có mặt hay vắng mặt của đặc trưng được gán cho đối tượng. Khái niệm tình thái hay modus như trên của lô gich học truyền thống chỉ xoay quanh một số kiểu quan hệ chung nhất giữa phán đoán với hiện thực vốn mang tính khách quan, bản thể và được xem như một đặc trưng nội tại của cấu trúc chủ từ- vị từ lô gich. Quan niệm về tình thái như vậy hoàn toàn gạt bỏ mọi nhân tố chủ quan như thái độ, tình cảm, ý chí, sự đánh giá, mức độ cam kết hay mục đích của người nói.

Vì vậy tình thái trong lô gich học được gọi là tình thái khách quan nhằm đối lập và phân biệt với tình thái trong ngôn ngữ học là tình thái chủ quan. Sự phân biệt tình thái khách quan và tình thái chủ quan cũng là sự phân biệt các loại nghĩa tình thái ở cấp độ bao quát nhất được nhiều tác giả hiện nay chấp nhận. Tình thái trong lô gich là kiểu tình thái khách quan phản ánh cái nhìn lô gich học về nội dung của câu. Có thể thấy bản chất khách quan của tình thái trong lô gich học trong phát biểu của Kiefer (1994) đã được nhiều nhà ngôn ngữ học viện dẫn: “Bản chất của “tình thái” là sự tương đối hoá giá trị thực cách của nội dung câu nói đối với một tập hợp thế giới khả hữu”.

Rõ ràng, tình thái khách quan của lô gich học là cơ sở quan trọng nhất để phân biệt với tình thái trong ngôn ngữ học- tình thái chủ quan.2 Tình thái trong ngôn ngữ học 4 Trong ngôn ngữ học, sự khác biệt đồng thời cũng là sự phong phú, vượt trội hơn hẳn về nội hàm của khái niệm tình thái so với tình thái trong lô gich học chính là sự quan tâm của các nhà ngôn ngữ học đến bình diện dụng học khi nhấn mạnh đến vai trò của người nói đối với điều được nói ra trong câu để xác lập tình thái chủ quan. Các nhà ngôn ngữ học đã đưa một số định nghĩa nhắm nhấn mạnh tính chủ quan hay vai trò của người nói: “Tình thái là phạm trù ngữ nghĩa chức năng thể hiện các dạng quan hệ khác nhau của phát ngôn với thực tế cũng như các dạng đánh giá chủ quan khác nhau đối với điều được thông báo”[ Liapol(1990), dẫn theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003, tr 18]; “Tình thái là thái độ của người nói đối với nội dung mệnh đề mà câu biểu thị hay cái sự tình mà mệnh đề đó miêu tả” [Lyons (1977), dẫn theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003, tr 18]; “Tình thái là thông tin ngữ nghĩa của câu thể hiện thái độ hoặc ý kiến của người nói với điều được nói đến trong câu” [ Palmer(1986), dẫn theo Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003, tr 18]. Nhưng cũng chính vì đặc biệt quan tâm sâu sắc đến nhân tố con người trong ngôn ngữ và hoạt động ngôn ngữ mà khái niệm tình thái của ngôn ngữ tự nhiên là một vấn đề rất phức tạp, phức tạp đến mức: “cho đến nay rất khó có thể tìm thấy hai tác giả có quan niệm hoàn toàn thống nhất với nhau về tình thái của ngôn ngữ” hoặc “không có phạm trù nào mà bản chất ngôn ngữ học và thành phần các ý nghĩa bộ phận lại gây ra nhiều ý kiến khác biệt và đối lập nhau như phạm trù tình thái” [V.Z Panfilov, dẫn theo Nguyễn Văn Hiệp, 1998, tr 215]. Sở dĩ như vậy là do rất nhiều nhân tố: những sự khác biệt về tình thái có ý nghĩa đối với ngôn ngữ học vốn hết sức đa dạng, không chỉ bó hẹp trong một số đối lập khái quát, phổ quát và tách khỏi biện chủ quan như lô gich học; mặt khác các ý nghĩa tình thái của ngôn ngữ làm thành một bảng màu cực kì đa sắc, đan xen, giao hoà vào nhau, chồng chéo lên nhau và liên quan đến những những bình diện rất khác nhau của tổ chức phát ngôn, 5 tới đồng nghĩa, đa nghĩa, tới việc xác định các cấp độ và phạm trù khác của ngôn ngữ [Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp, 2003].

Do vậy, việc xác lập một định nghĩa về khái niệm tình thái có tính bao quát chung của các học giả là một vấn đề không dễ dàng. Tuy nhiên, qua các định nghĩa đã nêu có thể thấy các nhà nghiên cứu ở những mức độ và cách thức khác nhau đã chỉ ra những đặc trưng chung nhất của tình thái: mối quan hệ giữa người nói với nội dung phát ngôn và nội dung phát ngôn với thực tế, trong đó đặc biệt quan tâm đến vai trò người nói. Cơ sở để có được sự thống nhất này là do các nhà nghiên cứu đều xuất phát từ một đối lập cơ bản nhất để xây dựng khái niệm tình thái: Đối lập giữa tình thái và nội dung mệnh đề. Cặp thuật ngữ tình thái / nội dung mệnh đề là thuật ngữ được dùng phổ biến nhất hiện nay để chỉ sự đối lập giữa hai thành phần cơ bản trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn là nội dung sự tình được nêu ra (nội dung mệnh đề) và thái độ, đánh giá, hoặc cam kết.

của người nói đối với nội dung miêu tả (tình thái). Sự đối lập giữa hai thành phần cơ bản như vậy có thể truy nguyên nguồn gốc từ cách gọi của Ch.Bally, học giả đầu tiên đề cập vấn đề tình thái một cách hệ thống.Bally đã phân biệt trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn hai thành phần cơ bản là modus và dictum. Trong đó, dictum là bộ phận biểu hiện một nội dung sự tình ở dạng tiềm năng nào đó, gắn với chức năng thông tin miêu tả của ngôn ngữ. Modus (tức bộ phận tình thái) gắn với bình diện tâm lí thể hiện những nhân tố thuộc phạm vi cảm xúc, ý chí, thái độ, sự đánh giá của người nói với điều được nói ra, xét trong quan hệ với thực tế, với người đối thoại và với hoàn cảnh giao tiếp.

Modus tham gia vào quá trình cho biết, chẳng hạn sự tình nêu trong phát ngôn là khả năng hay hiện thực, khẳng định hay phủ định, mức độ cam kết của người nói đối với độ tin cậy của thông tin đến đâu, đánh giá, tình cảm, ý chí, mong muốn, ý đồ của người nói khi phát ngôn là như thế nào.Ví dụ như cùng một nội dung nói về sự tình “Cô ấy đã lấy chồng”, người ta có thể thể hiện những nội dung tình thái rất khác nhau: 1) Cô ấy đã lấy chồng. 6 2) Cô ấy chưa lấy chồng. 3) Hình như cô ấy đã lấy chồng. 4) Cô ấy đã lấy chồng rồi ư ? 5) Lẽ ra cô ấy đã lấy chồng rồi ! 6) Đến lúc cô ấy phải lấy chồng ! 7) Nếu cô ấy lấy chồng thì tôi đã biết.

Với phát ngôn (1), người nói thể hiện xác nhận, khẳng định với mức độ cam kết rất cao của anh ta rằng sự tình được nói đến là hiện thực, là chắc chắn có đã xảy ra. Nhưng với phát ngôn (2) người nói lại phủ định thông tin “cô ấy đã lấy chồng” với tác tử phủ định “chưa”, phát ngôn này xác định hiện thực trái ngược với điều thông báo trước đó hay nội dung sự tình là không có trong thực tế. Với phát ngôn (3), người nói thể hiện thông báo như một sự đoán định, nội dung sự tình là một khả năng có thể xảy ra hoặc không xảy ra, đó là một kiến giải chủ quan mà người nói không cam kết về tính chân thực của nó. Ở phát ngôn (4), người nói vừa cung cấp thông tin miêu tả vừa thể hiện thái độ ngạc nhiên, có thể kèm theo sự tiếc nuối trước việc cô ấy lấy chồng.