Luận án tiến sĩ đối chiếu phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái tiếng Việt và tiếng Anh

Bài viết phân tích và so sánh các phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái trong tiếng Việt và tiếng Anh, giúp hiểu sâu hơn về ngôn ngữ.

• Tác giả: Phaïm Thò Ly
• Người hướng dẫn: PGS. Buøi Khaùnh Theá
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh
• Đề tài: So Sánh Phương Tiện Diễn Đạt Ý Nghĩa Tình Thái Trong Tiếng Việt Và Tiếng Anh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ khoa học ngữ văn
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG MỘT: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ TÌNH THÁI
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề tình thái
• 1.2. Cơ sở triết học của khái niệm tình thái
• 1.3. Những quan điểm chính của giới nghiên cứu ngôn ngữ nước ngoài trong vấn đề tình thái
• 1.4. Vài nét tóm tắt tình hình nghiên cứu về tình thái trong tiếng Việt của giới nghiên cứu Việt ngữ học
• 1.5. Tổng quan về các kiểu loại tình thái và những phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái trong ngôn ngữ tự nhiên
• 1.5.1. Về các kiểu loại tình thái
• 1.5.2. Tình thái nhận thức và tình thái đạo lý
• 1.5.3. Tình thái thực hữu và tình thái phi thực hữu
• 1.5.4. Một số kiểu loại tình thái
• 1.5.5. Về tính khả hữu và tính tất yếu trong vấn đề tình thái
• 1.6. Những phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái trong ngôn ngữ
• 1.6.1. Những phương tiện hình thái học: thực cữa vỏ từ và phủ định hỗu chủng
• 1.6.2. Những phương tiện từ vựng: vỏ từ tình thái và những vỏ từ thường có ý nghĩa tình thái
• 1.6.3. Những phương tiện cú pháp: tiểu từ tình thái và trạng ngữ tình thái
• 1.6.4. Những phương tiện ngữ điệu
• 2. CHƯƠNG HAI: ĐOÁI CHIẾU MỘT SỐ PHƯƠNG TIỆN DIỄN ĐẠT Ý NGHĨA TÌNH THÁI TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Về những kiểu loại tình thái và phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.2. Về những kiểu loại ý nghĩa tình thái trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.3. Những phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái trong tiếng Anh và tiếng Việt
• 2.3.1. Những phương tiện đặc thù của tiếng Anh (so sánh với tiếng Việt)
• 2.3.2. Những phương tiện đặc thù của tiếng Việt (so sánh với tiếng Anh)
• 2.4. Thức (mood) trong tiếng Anh, đối chiếu với những phương tiện biểu đạt ý nghĩa tương đương trong tiếng Việt
• 2.5. Hệ thống các thức trong tiếng Anh và chức năng của nó trong việc diễn đạt ý nghĩa tình thái
• 2.6. Những phương tiện biểu đạt ý nghĩa tương đương trong tiếng Việt
• 2.7. Khảo sát đối chiếu những ý nghĩa được diễn đạt bằng thức trong tiếng Anh và phương tiện diễn đạt ý nghĩa tương đương của tiếng Việt qua tác phẩm Cuốn theo chiều gió của Margaret Mitchell
• 2.8. Tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt đối chiếu với những phương tiện diễn đạt các ý nghĩa tương đương trong tiếng Anh
• 2.9. Khái niệm tiểu từ và tiểu từ tình thái
• 2.10. Danh sách tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt
• 2.11. Về các tiểu từ tình thái cuối câu có gốc từ các tổ loại khác
• 2.12. Khả năng và trật tự kết hợp giữa các tiểu từ tình thái cuối câu
• 2.13. Đối chiếu những ý nghĩa diễn đạt bằng tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt với những phương tiện diễn đạt ý nghĩa tương đương của tiếng Anh qua một số truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp
• 3. CHƯƠNG BA: ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐOÁI CHIẾU NHỮNG PHƯƠNG TIỆN DIỄN ĐẠT Ý NGHĨA TÌNH THÁI TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH VÀO VIỆC DẠY TIẾNG VIỆT CHO NGƯỜI NƯỚC NGOÀI
• 3.1. Thực trạng dạy và học về những phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái của tiếng Việt qua khảo sát thực tế dạy Tiếng Việt cho người nước ngoài tại TPHCM
• 3.2. Kết quả điều tra học viên nước ngoài về mức độ nắm được ý nghĩa và cách sử dụng những phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái của tiếng Việt
• 3.3. Nguyên nhân của tình trạng yếu kém trong việc sử dụng những phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái của tiếng Việt
• 3.4. Một số ý kiến góp phần cải tiến chất lượng giảng dạy về vấn đề tình thái cho người học tiếng Việt như một ngoại ngữ
• 3.5. Về giáo trình và tài liệu giảng dạy
• 3.6. Về nội dung và phương pháp giảng dạy
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• XUẤT XỨ TÁC PHẨM DÙNG LÀM TÀI LIỆU ĐỐI CHIẾU
• BẢNG CHỈ DẪN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Tiện Diễn Đạt Tình Thái 55 ký tự

Vấn đề tình thái và các phương tiện diễn đạt tình thái trong ngôn ngữ tự nhiên không phải là mới. Khởi nguồn từ triết học Hy Lạp cổ đại, khái niệm tình thái của logic học dựa trên tính tất yếu và tính khả hữu. Điều này được phản ánh trong ngôn ngữ tự nhiên với nhiều sắc thái đa dạng, tập trung vào quan hệ giữa nhận thức của con người về thế giới và bản thân thế giới thực tại. Khi sử dụng ngôn ngữ để diễn đạt về thế giới thực tại, người ta không thể không lưu ý đến mối quan hệ giữa cách con người diễn đạt và chính bản thân thế giới đó. Theo Charles Bally (1955), tính tình thái là linh hồn của câu, được hình thành do kết quả của một thao tác tích cực của chủ thể là người nói [170].

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Về Ý Nghĩa Tình Thái

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về tình thái được công bố ở nước ngoài, tập trung vào các vấn đề như: ý nghĩa tình thái được phản ánh trong ngôn ngữ tự nhiên, các kiểu loại tình thái, các phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái, quan hệ giữa ý nghĩa tình thái và các phương tiện hình thái - cú pháp học. Đặc biệt, trong thập kỷ 90 của thế kỷ XX, với sự phát triển nhanh chóng của ngữ dụng học, người ta nhận ra rằng tình thái là một vấn đề nghĩa học, nhưng không thể nghiên cứu vấn đề này mà không chú ý đến tác dụng qua lại giữa các nhân tố hình thái - cú pháp học và diễn ngôn dụng pháp học.

1.2. Tình Hình Nghiên Cứu Tình Thái Trong Tiếng Việt

Trong các sách viết về ngữ pháp tiếng Việt của các tác giả nước ngoài cũng như các tác giả Việt Nam trước năm 1980 hầu như không thể tìm thấy thuật ngữ tình thái theo đúng ý nghĩa đầy đủ của khái niệm này. Từ thập kỷ 80 về sau, nhiều nhà nghiên cứu Việt ngữ học đã chú ý hơn đến vấn đề này, như Nguyễn Đức Dân, Hoàng Phê, Phan Mạnh Hùng, Hoàng Tuệ, Lê Đông, Phạm Hùng Việt, Nguyễn Văn Hiệp, Huỳnh Văn Thông. Tuy vậy, những công trình nghiên cứu đối chiếu trong lĩnh vực này thì còn hết sức ít ỏi.

II. Thách Thức Trong So Sánh Tình Thái Liên Ngôn Ngữ 58 ký tự

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc so sánh đối chiếu các ngôn ngữ trên mọi lĩnh vực, trong đó có vấn đề tình thái, ngày càng trở nên quan trọng. Tuy nhiên, so sánh tình thái liên ngôn ngữ là một nhiệm vụ khó khăn. Thứ nhất, lĩnh vực ngữ nghĩa/chức năng của tình thái là một lĩnh vực quá rộng. Thứ hai, tình thái còn lệ thuộc vào các nhân tố xã hội học, vào tình huống giao tiếp. Thứ ba, các ngôn ngữ khác nhau có quá nhiều khác biệt trong cách định hình những nội dung ngữ nghĩa quan yếu cũng như trong cách sử dụng những hình thức ngôn ngữ để biểu đạt những nội dung ấy.

2.1. Tính Hiện Thực và Phi Hiện Thực Trong Tình Thái

Chẳng hạn như phạm trù tính hiện thực và sự phân biệt tự nhiên giữa hiện thực với phi hiện thực. Qua khảo sát kỹ lưỡng nhiều ngôn ngữ khác nhau, người ta nhận thấy các ngôn ngữ khác nhau ngay cả trong cách phân chia giới hạn của những gì được coi là hiện thực và những gì được coi là phi hiện thực. Điều này nhắc chúng ta quan tâm đến vấn đề liệu sự phân biệt ấy có giá trị chung cho mọi ngôn ngữ hay không, và nếu có, liệu nó có tương ứng với sự phân biệt về thể (aspect) ngữ pháp như dĩ thành và vị thành không.

2.2. Phạm Trù Thức và Tính Phổ Quát Của Tình Thái

Hay nó lại gần gũi, tương đồng hơn với một siêu phạm trù như là thức chẳng hạn. Và dù nó có tương đồng với phạm trù thức chăng nữa, thì liệu thức có phải là một phạm trù phổ quát cho mọi ngôn ngữ hay không. Người ta đã miêu tả và phân tích khá kỹ lưỡng các phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái trong nhiều ngôn ngữ khác nhau, như trong tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Nga, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Trung Quốc, tiếng Hàn Quốc, tiếng Tuyuca.

III. So Sánh Phương Tiện Diễn Đạt Tình Thái Anh Việt 59 ký tự

Việc so sánh phương tiện diễn đạt tình thái giữa tiếng Việt và tiếng Anh có ý nghĩa thực tiễn, cung cấp tư liệu cho các nhà lý thuyết và giúp người Việt học tiếng Anh, người bản ngữ Anh học tiếng Việt. Nghiên cứu loại hình học trong vấn đề tình thái cho thấy các ngôn ngữ có ít nhất các phương tiện sau để diễn đạt ý nghĩa tình thái: thức của vị từ, phụ tố hữu chứng, vị từ ngôn liệu có ý nghĩa liên quan đến tình thái, tiểu từ tình thái (cuối câu), trạng ngữ tình thái, ngữ điệu.

3.1. Điểm Tương Đồng Trong Biểu Hiện Tình Thái

Ngữ điệu và vị từ tình thái là những nhân tố tương đồng của tiếng Anh và tiếng Việt – tuy rằng đi vào chi tiết cũng sẽ có những nét khác biệt đáng kể. Những nhân tố dị biệt lộ rõ qua việc đối chiếu Anh-Việt là thức ngữ pháp; những nhân tố dị biệt lộ rõ qua việc đối chiếu Việt-Anh là tiểu từ tình thái (cuối câu) và đề tình thái, thuyết tình thái.

3.2. Điểm Khác Biệt Trong Biểu Hiện Tình Thái

Trong số các phương tiện đó, tiếng Việt không có thức của vị từ và phụ tố hữu chứng, những phương tiện đặc thù của ngôn ngữ có hình thái học. Nhưng tiếng Việt có thêm một phương tiện rất đặc thù có thể bổ sung thêm vào danh sách nói trên của Kiefer, đó là các đề tình thái và thuyết tình thái (cf. Cao Xuân Hạo 1991 [21, 176-187]). Tiếng Anh không có phụ tố hữu chứng và tiểu từ tình thái.

3.3. Phạm Vi Nghiên Cứu Về So Sánh Tình Thái

Luận án thu hẹp phạm vi nghiên cứu trong những nét dị biệt Anh-Việt và Việt-Anh, và trong những nét dị biệt Việt-Anh cũng chỉ đề cập đến tiểu từ tình thái cuối câu, là vì về vị từ tình thái tiếng Việt và về đề tình thái, thuyết tình thái, đã có tác giả nghiên cứu rất sâu, tự thấy mình không có gì để bổ sung thêm (cf. Cao Xuân Hạo 1991, 1998).

IV. Ứng Dụng So Sánh Tình Thái Vào Dạy Tiếng Việt 57 ký tự

Trong quá trình thực hiện luận án, càng đi sâu vào đối chiếu càng thấy rõ hơn những đặc điểm cốt lõi của tiếng Việt trong việc biểu đạt các ý nghĩa. Nghiên cứu tiếng Việt, với tư cách một ngôn ngữ đơn lập và không có hình thái điển hình, rất có thể mở rộng các phổ niệm ngôn ngữ vốn được xây dựng chủ yếu dựa trên các ngôn ngữ châu Âu và làm phong phú thêm tri thức về loại hình học của nhân loại. Thực hiện đề tài này, mong có thể đóng góp những suy nghĩ và cứ liệu như một gợi ý cho các nhà lý luận ngôn ngữ tiếp tục tìm tòi, cũng như cung cấp những tư liệu cần thiết cho những người dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ.

4.1. Thực Trạng Dạy và Học Phương Tiện Tình Thái

Thực trạng dạy và học về những phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái của tiếng Việt qua khảo sát thực tế dạy Tiếng Việt cho người nước ngoài tại TPHCM. Kết quả điều tra học viên nước ngoài về mức độ nắm được ý nghĩa và cách sử dụng những phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái của tiếng Việt.

4.2. Giải Pháp Cải Thiện Chất Lượng Giảng Dạy Tình Thái

Một số ý kiến góp phần cải tiến chất lượng giảng dạy về vấn đề tình thái cho người học tiếng Việt như một ngoại ngữ. Về giáo trình và tài liệu giảng dạy. Về nội dung và phương pháp giảng dạy.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Đối chiếu một số phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái trong tiếng Việt và tiếng Anh do nghiên cứu sinh Phạm Thị Ly thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Khánh Thế, bảo vệ năm 2003 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh (mã số 05.27).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Vấn đề tình thái (modality) và các phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái là một trong những chủ đề cốt lõi của ngữ nghĩa học và ngữ dụng học trong ngôn ngữ tự nhiên. Khởi nguyên từ logic học thời Aristotle với hai phạm trù trụ cột là tính tất yếu (necessity) và tính khả hữu (possibility), khái niệm tình thái phản ánh mối quan hệ giữa nhận thức của con người về thế giới và bản thân thế giới khách quan. Như Charles Bally (1955) đã chỉ ra, tính tình thái là linh hồn của câu, thể hiện thao tác tích cực của chủ thể người nói.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và giao lưu ngôn ngữ phát triển mạnh mẽ vào cuối thế kỷ XX - đầu thế kỷ XXI, nghiên cứu đối chiếu liên ngôn ngữ trở thành một đòi hỏi cấp thiết. Tuy nhiên, tình thái là một địa hạt phức tạp do sự khác biệt loại hình giữa các ngôn ngữ có biến tố hình thái (như tiếng Anh) và ngôn ngữ đơn lập, không biến hình (như tiếng Việt). Trong khi giới ngôn ngữ học quốc tế đã mô tả chi tiết phương tiện tình thái ở nhiều ngôn ngữ (tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Nga, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Hàn Quốc, tiếng Hán...), các công trình nghiên cứu đối chiếu tình thái giữa tiếng Việt và các ngoại ngữ khác còn rất hiếm hoi. Đa phần các nghiên cứu trước năm 1980 tại Việt Nam chưa xem tình thái là một phạm trù ngữ pháp - ngữ nghĩa độc lập. Việc áp dụng rập khuôn khung lý thuyết của ngữ pháp châu Âu vào tiếng Việt bộc lộ nhiều bất cập. Do đó, việc nghiên cứu đối chiếu các phương tiện biểu đạt tình thái giữa tiếng Việt và tiếng Anh là cần thiết nhằm làm sáng tỏ bản sắc loại hình của tiếng Việt, đồng thời phục vụ công tác dạy và học ngoại ngữ.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định các mục tiêu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận triết học và ngôn ngữ học về phạm trù tình thái, các kiểu loại tình thái và các phương tiện biểu đạt tình thái trong ngôn ngữ tự nhiên.
2. Xác định và phân tích các nét tương đồng và dị biệt về phương tiện biểu hiện tình thái giữa tiếng Anh và tiếng Việt trên bình diện loại hình học.
3. Đi sâu đối chiếu hai phương tiện dị biệt điển hình theo hai chiều: (i) Thức (mood) trong tiếng Anh và các phương tiện biểu đạt tương ứng trong tiếng Việt; (ii) Tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt và các phương tiện biểu đạt tương ứng trong tiếng Anh.
4. Điều tra thực trạng tiếp thu các phương tiện tình thái tiếng Việt của học viên người nước ngoài tại Thành phố Hồ Chí Minh, từ đó đề xuất các giải pháp cải tiến giáo trình và phương pháp giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các phương tiện biểu đạt ý nghĩa tình thái trong tiếng Việt và tiếng Anh, trọng tâm là phạm trù Thức ngữ pháp (tiếng Anh) và hệ thống Tiểu từ tình thái cuối câu (tiếng Việt).
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về mặt lý thuyết: Luận án giới hạn việc khảo sát sâu vào những nét dị biệt nổi bật giữa hai ngôn ngữ thay vì các yếu tố tương đồng (như ngữ điệu hay vị từ tình thái - những nội dung đã được các công trình trước như của Cao Xuân Hạo, Huỳnh Văn Thông xử lý chuyên sâu).
  • Về ngữ liệu văn bản: Sử dụng tác phẩm văn học Cuốn theo chiều gió (Gone with the Wind) của Margaret Mitchell cùng bản dịch tiếng Việt để khảo sát chiều Anh - Việt; và tuyển tập truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp cùng các bản dịch tiếng Anh để khảo sát chiều Việt - Anh.
  • Về phạm vi ứng dụng: Khảo sát thực tế giảng dạy và điều tra trắc nghiệm trên nhóm học viên nước ngoài học tiếng Việt tại các cơ sở đào tạo ở Thành phố Hồ Chí Minh.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan toàn diện lịch sử nghiên cứu tình thái ở cả hai bình diện: quốc tế và Việt Nam.

TIẾN TRÌNH NGHIÊN CỨU TÌNH THÁI

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

• Cơ sở triết học và ký hiệu học: Luận án điểm lại lý thuyết dấu hiệu của Ferdinand de Saussure (tính tâm lý của sở biểu), Charles Sanders Peirce (sở chỉ trong thế giới kinh nghiệm và giá trị chân lý), Umberto Eco (1976), Jean Baudrillard (1988) về các mức độ biểu tượng mô phỏng thực tại, và Daniel Chandler (2000) về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và hiện thực theo giả thuyết Sapir - Whorf.
• Phát triển lý thuyết tình thái chức năng: Điểm nhấn quan trọng là Hội thảo quốc tế về Thức và Tình thái tổ chức năm 1992 tại Đại học New Mexico. Luận án phân tích quan điểm của John Lyons (1977), F.R. Palmer (1986), Joan Bybee (1985; Bybee & Dahl 1989; Bybee, Pagliuca & Perkins 1991) về việc tái định nghĩa tình thái nhận thức (epistemic modality), tình thái đạo lý (deontic modality), tình thái hướng về tác nhân (agent-oriented modality) và tình thái hướng về người nói (speaker-oriented modality).
• Tính đa nghĩa và ngữ cảnh: Phân tích các luận điểm của Bernd Heine (1995, 1997) về tiếng Đức, Jennifer Coates (1995) về khả năng gốc trong tiếng Anh, Carmen Silva-Corvalan (1995) về vị từ poder và deber trong tiếng Tây Ban Nha.
• Tình thái tương tác và ngữ dụng: Các công trình của Soonja Choi (1995) về tiểu từ cuối câu tiếng Hàn ở trẻ em, Jiansheng Guo (1995) về từ neng trong tiếng Hán, John Myhill và Laura Ann Smith (1995) về tình thái đạo lý trong ngôn ngữ văn viết (tiếng Anh, tiếng Trung, tiếng Do Thái cổ, tiếng Hopi), Frantisek Lichtenberk (1995) về tình thái nhận thức lĩnh hội trong ngữ hệ Nam Đảo, và John Haiman (1995) về các thái độ mỉa mai, nhận lỗi.
• Tổng kết phương tiện của Ferenc Kiefer (1992): Xác lập 7 phương tiện tình thái trong ngôn ngữ tự nhiên và các câu hỏi mở về cú pháp, ngữ nghĩa của tiểu từ tình thái.

Tình hình nghiên cứu trong nước

• Trước năm 1980: Thuật ngữ tình thái chưa được xác lập chính thức như một phạm trù ngữ pháp độc lập. Các nhà nghiên cứu thường hòa lẫn tình thái vào ngôn liệu, đối lập thực từ/hư từ thuần túy, dẫn đến việc xếp loại tùy tiện các yếu tố tình thái thành phó từ, trợ từ, thán từ hoặc ngữ khí từ.
• Từ thập kỷ 1980 trở đi:
  • Nguyễn Đức Dân (1976, 1985, 1987, 1998) đặt nền móng tiếp cận logic học và ngữ nghĩa tình thái qua tính tất yếu và tính khả hữu.
  • Hồ Lê (1992) xem tình thái là tâm trạng phát ngôn và tình cảm, thái độ của người nói.
  • Hoàng Tuệ (1988, 1996) đối chiếu phạm trù thời, thể, tình thái giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ châu Âu.
  • Cao Xuân Hạo (1979, 1991, 1998, 2001, 2002) đưa ra những luận giải về tiền giả định, hàm ý của vị từ tình thái và xác lập cấu trúc Đề tình thái - Thuyết tình thái trong ngữ pháp chức năng tiếng Việt.
  • Hoàng Phê (1983, 1984) nghiên cứu toán tử logic - tình thái; Nguyễn Văn Hiệp (1998, 2002) phân tích tình thái ngữ và quá trình ngữ pháp hóa tiểu từ tình thái; Huỳnh Văn Thông (1996, 2000) lập danh mục 230 vị từ tình thái; Phan Mạnh Hùng (1982, 1985) và Phạm Hùng Việt (1994, 1996, 1997) khảo sát hệ thống trợ từ và tiểu từ tình thái.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn

Các công trình tại Việt Nam dù đã đạt nhiều thành tựu nhưng chủ yếu tập trung vào mô tả nội bộ tiếng Việt. Thiếu vắng các công trình đối chiếu liên ngôn ngữ quy mô lớn giữa tiếng Việt và một ngôn ngữ có hình thái điển hình như tiếng Anh. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách đặt tiếng Việt và tiếng Anh vào hệ quy chiếu đối chiếu hai chiều dựa trên ngữ pháp chức năng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Ngữ pháp chức năng (Functional Grammar): Luận án vận dụng quan điểm của M.A.K. Halliday và Cao Xuân Hạo, tiếp cận ngôn ngữ từ nội dung đến hình thức (ngữ pháp biểu nghĩa - synesis). Ngôn ngữ được xem là một hệ thống ý nghĩa được hiện thực hóa qua các cấu trúc hình thức.
• Phân loại tình thái:
  • Tình thái nhận thức (Epistemic modality): Đánh giá mức độ cam kết của người nói đối với tính chân thực của mệnh đề (khả năng, suy đoán, tất yếu).
  • Tình thái đạo lý (Deontic modality): Thể hiện sự bắt buộc, nghĩa vụ, quyền hạn và sự cho phép.
  • Tình thái hướng về tác nhân (Agent-oriented) và hướng về người nói (Speaker-oriented): Khung phân loại theo Joan Bybee (1985).
  • Phụ tố hữu chứng (Evidentials): Chỉ thị nguồn gốc thông tin của phát ngôn.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

1. Phương pháp phân tích phân bố: Xem xét vị trí, khả năng kết hợp và trật tự phân bố của các tiểu từ tình thái cuối câu trên trục kết hợp của ngữ lưu tiếng Việt.
2. Phương pháp đối chiếu liên ngôn ngữ: Xác định xuất phát điểm đối chiếu rõ ràng (lấy hệ thống Thức tiếng Anh làm ngữ nguồn để đối chiếu sang tiếng Việt, và lấy hệ thống Tiểu từ tình thái tiếng Việt làm ngữ nguồn để đối chiếu sang tiếng Anh).
3. Phương pháp thống kê: Xử lý tần suất xuất hiện của các hình thức tình thái trong tác phẩm văn học và tính toán tỷ lệ chính xác trong phiếu trắc nghiệm của người học.
4. Phương pháp phỏng vấn chuyên gia bản ngữ (Informants): Tham khảo ý kiến trực tiếp của người bản ngữ tiếng Anh đến từ Anh, Úc và Mỹ nhằm tránh suy diễn chủ quan đối với các biến thể ngữ nghĩa tiếng Anh.
5. Phương pháp trắc nghiệm: Thiết kế bảng hỏi và phiếu trắc nghiệm khảo sát thực tế trên học viên người nước ngoài học tiếng Việt tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu

• Tiểu thuyết Gone with the Wind (Margaret Mitchell) và bản dịch tiếng Việt Cuốn theo chiều gió.
• Tập truyện ngắn tiếng Việt của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp và các bản dịch đối ứng sang tiếng Anh.
• Dữ liệu khảo sát thực nghiệm từ phiếu trắc nghiệm của sinh viên quốc tế (gồm cả người nói tiếng Anh bản ngữ và người dùng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai).

---

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Phần Mở đầu trình bày cơ sở lý luận, tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh loại hình học và toàn cầu hóa, mục tiêu, đối tượng, phương pháp luận nghiên cứu và kết cấu tổng thể của luận án. Tác giả nhấn mạnh việc nghiên cứu tiếng Việt - một ngôn ngữ đơn lập không biến hình - sẽ góp phần mở rộng các phổ niệm ngôn ngữ vốn chủ yếu được xây dựng dựa trên các ngôn ngữ biến tố châu Âu.

Chương một: Tổng quan về vấn đề tình thái

Chương một cung cấp bức tranh toàn cảnh về lý thuyết tình thái trong ngôn ngữ học hiện đại, phân tích sâu cơ sở triết học từ Aristotle, Saussure, Peirce đến Baudrillard. Tác giả trình bày chi tiết sự chuyển biến lý thuyết từ việc phân chia truyền thống (nhận thức/đạo lý) sang các mô hình hiện đại (hướng về tác nhân/hướng về người nói), vai trò của yếu tố hữu chứng (evidentiality) và mối quan hệ giữa nghĩa hằng thể với ngữ cảnh giao tiếp.

Đặc biệt, luận án tổng kết 7 phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái trong ngôn ngữ tự nhiên theo các nghiên cứu loại hình học:

Nhóm phương tiện	Phương tiện cụ thể	Biểu hiện trong tiếng Anh	Biểu hiện trong tiếng Việt
Hình thái học	1. Thức của vị từ (Mood)	Có (Trần thuật, Mệnh lệnh, Giả định...)	Không có (Ngôn ngữ không hình thái)
	2. Phụ tố hữu chứng (Evidentials)	Không có	Không có
Từ vựng	3. Vị từ ngôn liệu có nghĩa tình thái	Có	Có
	4. Vị từ tình thái (Modal verbs)	Có (must, can, may, should...)	Có (Hơn 230 vị từ: phải, có thể, định...)
Cú pháp	5. Tiểu từ tình thái cuối câu	Không có	Có (31 tiểu từ chuyên dụng)
	6. Trạng ngữ tình thái	Có (probably, certainly...)	Có (chắc chắn, có lẽ...)
Ngữ âm	7. Ngữ điệu (Intonation)	Có	Có
Đặc thù tiếng Việt	Cấu trúc Đề - Thuyết tình thái	Không có dạng cấu trúc chuyên biệt	Có (Đề tình thái và Thuyết tình thái)

Ghi chú: Bảng tổng hợp dựa trên phân loại loại hình học của Ferenc Kiefer và các bổ sung của Cao Xuân Hạo do luận án viện dẫn.

Chương hai: Đối chiếu một số phương tiện diễn đạt ý nghĩa tình thái trong tiếng Anh và tiếng Việt

Chương hai là trọng tâm đối chiếu của công trình, tập trung xử lý hai phương tiện dị biệt có tính đối xứng loại hình:

1. Thức (mood) trong tiếng Anh và phương tiện biểu đạt tương ứng trong tiếng Việt

• Phân tích hệ thống thức ngữ pháp của tiếng Anh và các chức năng tình thái biểu đạt.
• Khảo sát đối chiếu qua tác phẩm Cuốn theo chiều gió: Khi tiếng Anh sử dụng các biến đổi hình thái của thức (như lối giả định subjunctive, điều kiện conditional), tiếng Việt không thể biến đổi dạng thức của động từ mà phải huy động một chuỗi các phương tiện bù trừ linh hoạt:
  • Sử dụng các vị từ tình thái chuyên biệt (phải, nên, định, muốn, toan...).
  • Sử dụng các liên từ hoặc cấu trúc điều kiện - giả thiết (nếu... thì, giá như, thảo nào...).
  • Sử dụng ngữ điệu và các tiểu từ tình thái đi kèm.

2. Tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt và phương tiện biểu đạt tương ứng trong tiếng Anh

• Luận án xác định và lập danh mục 31 tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt (như à, ư, nhỉ, nhé, đấy, cơ, mà, chăng, thay, phao...), phân tích nguồn gốc ngữ pháp hóa của chúng từ các từ loại khác cũng như quy tắc và trật tự kết hợp giữa các tiểu từ khi đứng cùng nhau ở cuối câu.
• Khảo sát đối chiếu qua các truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp và bản dịch tiếng Anh:
  • Do tiếng Anh không có lớp tiểu từ tình thái chuyên dụng tương đương (tiếng Đức có 17 tiểu từ, tiếng Việt có 31 tiểu từ, tiếng Anh có 0), các dịch giả tiếng Anh buộc phải chuyển dịch ý nghĩa tinh tế của tiểu từ tiếng Việt bằng nhiều phương tiện phân tán:
  • Chuyển thành câu hỏi đuôi (tag questions).
  • Dùng các trạng ngữ phân tích (indeed, surely, perhaps, please...).
  • Sử dụng các vị từ bổ trợ hoặc biến đổi cấu trúc phát ngôn kết hợp ngữ điệu.

Chương ba: Ứng dụng kết quả nghiên cứu đối chiếu vào việc dạy tiếng Việt cho người nước ngoài

Chương ba giải quyết bài toán thực tiễn giảng dạy ngôn ngữ:

• Thực trạng: Học viên nước ngoài tại TP.HCM gặp nhiều trở ngại khi tiếp nhận và sử dụng tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt. Người học thường bỏ quên tiểu từ khiến câu nói trở nên cộc cằn, hoặc dùng sai sắc thái ngữ cảm trong giao tiếp xã hội.
• Nguyên nhân: Các giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài trước năm 2003 chưa xem tiểu từ tình thái là một nội dung giảng dạy có hệ thống; việc giải nghĩa trong từ điển và sách giáo khoa còn chung chung, xem chúng là "từ đệm", "từ phụ không quan yếu". Phương pháp giảng dạy còn thiên về ngữ pháp hình thức bề mặt mà chưa tiếp cận từ góc độ dụng học - giao tiếp.
• Giải pháp đề xuất: Luận án kiến nghị đổi mới việc biên soạn giáo trình theo hướng ngữ pháp chức năng, đưa hệ thống tiểu từ tình thái vào giảng dạy theo từng bậc trình độ, gắn liền việc luyện tập tiểu từ với các ngữ cảnh tương tác hội thoại cụ thể.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về lý luận

• Luận án chứng minh một cách có hệ thống rằng trong các ngôn ngữ không có hình thái học như tiếng Việt, toàn bộ chức năng biểu đạt tình thái được chuyển tải sang các phương tiện từ vựng - cú pháp, tạo nên sự phát triển phong phú về chiều sâu ngữ nghĩa của hệ thống vị từ tình thái, tiểu từ tình thái và cấu trúc Đề - Thuyết.
• Cung cấp bức tranh đối chiếu song phương (Anh - Việt và Việt - Anh) dựa trên khung lý thuyết ngữ pháp chức năng, chứng minh tính không thể áp đặt nguyên xi các mô hình ngữ pháp biến tố phương Tây vào việc phân tích các phạm trù tình thái tiếng Việt.
• Bổ sung tư liệu thực nghiệm cho ngôn ngữ học loại hình về cách thức các ngôn ngữ đơn lập xử lý các phạm trù ngữ nghĩa phổ niệm mà không cần đến biến tố hình thái.

Đóng góp về thực tiễn

• Thiết lập bảng thống kê 31 tiểu từ tình thái cuối câu tiếng Việt và xác định tương đương dịch thuật của chúng sang tiếng Anh, tạo tài liệu tham khảo cho công tác biên dịch và phiên dịch hai chiều Anh - Việt.
• Đưa ra các cứ liệu thực chứng từ các bài kiểm tra trắc nghiệm của học viên quốc tế, xác định các lỗi điển hình trong việc thụ đắc tình thái tiếng Việt.
• Đề xuất các căn cứ khoa học cho việc biên soạn giáo trình và đổi mới phương pháp giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ (VFL).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án chủ động khu biệt phạm vi nghiên cứu, không đi sâu vào ngữ điệu và hệ thống vị từ tình thái tiếng Việt (do kế thừa kết quả của các tác giả đi trước), mà chỉ tập trung vào Thức (tiếng Anh) và Tiểu từ tình thái cuối câu (tiếng Việt). Nguồn dữ liệu văn học khảo sát giới hạn trong tác phẩm Cuốn theo chiều gió và một số truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi đối chiếu sang ngôn ngữ hội thoại tự nhiên đời thường (khẩu ngữ) với dung lượng ngữ liệu lớn hơn.
  • Khảo sát đối chiếu tiểu từ tình thái tiếng Việt với các ngôn ngữ khác trong khu vực Đông Nam Á và Đông Á (như tiếng Thái, tiếng Hán, tiếng Nhật, tiếng Hàn).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho nhiều đối tượng:

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung phương pháp luận về tiếp cận liên ngôn ngữ học, phương pháp phân tích phân bố và kỹ thuật đối chiếu ngữ pháp chức năng.
• Giảng viên và nhà biên soạn giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài: Cung cấp căn cứ phân loại và mô tả chi tiết ngữ nghĩa - ngữ dụng của 31 tiểu từ tình thái cuối câu phục vụ giảng dạy thực hành tiếng.
• Người làm công tác dịch thuật Anh - Việt / Việt - Anh: Cung cấp các chiến lược chuyển ngữ tương đương cho các phạm trù Thức tiếng Anh và Tiểu từ tình thái tiếng Việt trong các văn bản văn học và đời sống.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án lựa chọn khung lý thuyết ngôn ngữ học nào làm nền tảng đối chiếu?

Luận án sử dụng khung lý thuyết Ngữ pháp chức năng (Functional Grammar / synesis - ngữ pháp biểu nghĩa do M.A.K. Halliday khởi xướng và được Cao Xuân Hạo vận dụng tại Việt Nam). Hướng tiếp cận này đi từ nội dung đến hình thức (từ ý nghĩa ngữ nghĩa - ngữ dụng đến cấu trúc phương tiện biểu đạt), phù hợp để đối chiếu giữa một ngôn ngữ biến tố có hình thái (tiếng Anh) và một ngôn ngữ đơn lập không hình thái (tiếng Việt).

2. Sự khác biệt cơ bản nhất về phương tiện biểu đạt tình thái giữa tiếng Anh và tiếng Việt là gì?

Tiếng Anh sử dụng Thức ngữ pháp (Mood) như một phương tiện hình thái học biến đổi trên động từ và không có hệ thống tiểu từ tình thái cuối câu chuyên dụng. Ngược lại, tiếng Việt hoàn toàn không có Thức hình thái học và phụ tố hữu chứng, nhưng phát triển một hệ thống gồm 31 tiểu từ tình thái cuối câu cùng cấu trúc Đề tình thái - Thuyết tình thái để biểu thị các sắc thái tình thái tinh tế.

3. Tác phẩm văn học nào được sử dụng làm ngữ liệu khảo sát trong luận án?

Luận án sử dụng tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió (Gone with the Wind) của Margaret Mitchell cùng bản dịch tiếng Việt để khảo sát chiều đối chiếu Anh - Việt (về Thức ngữ pháp); và các truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp cùng các bản dịch tiếng Anh để khảo sát chiều đối chiếu Việt - Anh (về Tiểu từ tình thái cuối câu).

4. Luận án đã xác định được bao nhiêu tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt?

Luận án đã thống kê và mô tả danh mục gồm 31 tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt. Để so sánh loại hình, luận án nêu rõ tiếng Đức có 17 tiểu từ tình thái, trong khi tiếng Anh không có tiểu từ tình thái cuối câu chuyên dụng.

5. Tại sao học viên nước ngoài học tiếng Việt thường gặp khó khăn với tiểu từ tình thái?

Theo kết quả điều tra của luận án, nguyên nhân xuất phát từ việc các giáo trình truyền thống thường coi tiểu từ là "từ đệm", "từ phụ nằm ngoài nòng cốt câu" nên ít giải thích thấu đáo về mặt ngữ nghĩa và ngữ dụng. Thêm vào đó, việc thiếu vắng các phương tiện tương đương trực tiếp trong tiếng mẹ đẻ của người học (đặc biệt là người nói tiếng Anh) khiến họ khó nắm bắt các giá trị giao tiếp và sắc thái tình cảm mà tiểu từ biểu đạt.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thị Ly là công trình nghiên cứu đối chiếu chuyên sâu về phạm trù tình thái giữa tiếng Việt và tiếng Anh dưới ánh sáng của ngữ pháp chức năng. Thông qua việc phân tích đối xứng hai phương tiện dị biệt điển hình là Thức ngữ pháp trong tiếng Anh và Tiểu từ tình thái cuối câu trong tiếng Việt, luận án đã làm sáng tỏ cơ chế bù trừ phương tiện từ vựng - cú pháp của một ngôn ngữ đơn lập. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp cứ liệu giá trị cho ngôn ngữ học so sánh loại hình mà còn mang lại những giải pháp ứng dụng thiết thực cho công tác dịch thuật và giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH ÑOÁI CHIEÁU MOÄT SOÁ PHÖÔNG TIEÄN DIEÃN ÑAÏT Y Ù N G HÓ A T Ì N H T HA Ù I TRONG TIEÁNG VIEÄT VAØ TIEÁNG ANH Chuyeân ngaønh: Ngoân ngöõ hoïc so saùnh Maõ soá: 05.27 LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ KHOA HOÏC NGÖÕ VAÊN Thaønh phoá Hoà Chí Minh, naêm 2003. ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÄI VAØ NHAÂN VAÊN *** Phaïm Thò Ly ÑOÁI CHIEÁU MOÄT SOÁ PHÖÔNG TIEÄN DIEÃN ÑAÏT YÙ NGHÓA TÌNH THAÙI TRONG TIEÁNG VIEÄT VAØ TIEÁNG ANH LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ KHOA HOÏC NGÖÕ VAÊN Thaønh phoá Hoà Chí Minh, naêm 2003 ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÂÏI VAØ NHAÂN VAÊN Phaïm Thò Ly ÑOÁI CHIEÁU MOÄT SOÁ PHÖÔNG TIEÄN DIEÃN ÑAÏT YÙ NGHÓA TÌNH THAÙI TRONG TIEÁNG VIEÄT VAØ TIEÁNG ANH Chuyeân ngaønh: Ngoân ngöõ hoïc so saùnh Maõ soá: 05.27 LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ KHOA HOÏC NGÖÕ VAÊN Ngöôøi höôùng daãn khoa hoïc: PGS. BUØI KHAÙNH THEÁ Thaønh phoá Hoà Chí Minh, naêm 2003. LÔØI CAM ÑOAN Toâi xin cam ñoan ñaây laø coâng trình nghieân cöùu cuûa rieâng toâi.

Caùc soá lieäu, keát quaû neâu trong luaän aùn laø trung thöïc vaø chöa töøng ñöôïc ai coâng boá trong baát kyø moät coâng trình naøo khaùc. Taùc giaû luaän aùn Phaïm Thò Ly LÔØI CAÛM ÔN Taùc giaû xin ñöôïc baøy toû loøng tri aân saâu saéc ñoái vôùi giaùo sö höôùng daãn, PGS. Buøi Khaùnh Theá, ngöôøi ñaõ ñaõ daønh nhieàu thôøi gian, coâng söùc chæ baûo cho taùc giaû töø nhöõng böôùc ban ñaàu khoù khaên cuõng nhö ñaõ heát loøng giuùp ñôõ taùc giaû veà moïi maët trong nhöõng naêm qua ñeå taùc giaû coù theå hoaøn thaønh ñöôïc luaän aùn. Taùc giaû cuõng xin ñöôïc baøy toû loøng bieát ôn chaân thaønh ñoái vôùi PGS.

Cao Xuaân Haïo vaø PGS. Hoaøng Duõng vì nhöõng gì taùc giaû ñaõ ñöôïc keá thöøa. Xin traân troïng caùm ôn caùc Giaùo sö, caùc giaûng vieân ôû tröôøng Ñaïi hoïc Khoa hoïc Xaõ hoäi vaø Nhaân vaên, tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm Tp. Hoà Chí Minh, Vieän Khoa hoïc Xaõ hoäi taïi Tp.

Hoà Chí Minh, caùc Giaùo sö, Tieán só ôû Vieän Ngoân ngöõ hoïc, Taïp chí Ngoân ngöõ, Tröôøng ÑHKHXNNV Haø Noäi, NXB Ñaïi hoïc Quoác gia HN, nhöõng ngöôøi thaày hoïc trong nhöõng naêm qua ñaõ taän tình chæ daãn giuùp ñôõ cho taùc giaû trong quaù trình hoïc taäp vaø thöïc hieän luaän aùn, cuõng nhö ñaõ goùp cho nhöõng yù kieán quyù baùu töø khi luaän aùn coøn laø baûn thaûo. Vaø taùc giaû cuõng xin ñöôïc caûm ôn laõnh ñaïo Tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm Tp Hoà Chí Minh vaø Vieän Nghieân cöùu Giaùo duïc vì ñaõ taïo moïi ñieàu kieän thuaän lôïi cho taùc giaû trong quaù trình hoïc taäp. Xin caûm ôn anh chò em ñoàng nghieäp vì ñaõø ñoäng vieân vaø giuùp ñôõ taùc giaû thöïc hieän luaän aùn. Phaïm Thò Ly QUY ÖÔÙC TRÌNH BAØY 1- Taøi lieäu trích daãn ñöôïc neâu teân taùc giaû vaø naêm xuaát baûn trong daáu ngoaëc ñôn, ví duï Palmer (1986).

Thoâng tin chi tieát veà taøi lieäu ñöôïc ghi theo soá thöù töï töông öùng cuûa noù trong phaàn danh muïc TAØI LIEÄU THAM KHAÛO vaø ñöôïc ñaët trong daáu ngoaëc vuoâng [ ] ngay sau phaàn coù lieân quan, sau daáu phaåy laø soá trang. Neáu ñoaïn trích daãn naèm ôû hai ba trang lieân tuïc thì giöõa trang ñaàu vaø cuoái coù ghi theâm daáu gaïch ngang(-), ví duï [27, 240-269], neáu ñoaïn trích daãn khoâng naèm ôû hai ba trang lieân tuïc thì coù chöõ “vaø” ôû giöõa, ví duï [27, 240 vaø 268]. Thoâng tin ñaày ñuû veà taøi lieäu trích daãn ñöôïc ghi trong muïc Taøi lieäu tham khaûo ôû cuoái luaän aùn (sau phaàn chính vaên). Ñoái vôùi phaàn ñöôïc trích daãn töø nhieàu taøi lieäu khaùc nhau, soá thöù töï cuûa caùc taøi lieäu ñöôïc ñaët ñoäc laäp trong töøng daáu ngoaëc vuoâng, ví duï [18],[25],[37].

Tröôøng hôïp chæ neâu toùm taét yù kieán cuûa taùc giaû khaùc maø khoâng trích daãn nguyeân vaên thì ghi teân taùc giaû vaø naêm xuaát baûn trong daáu ngoaëc ñôn, soá thöù töï cuûa taøi lieäu tham khaûo trong daáu ngoaëc vuoâng [ ], ví duï: (Kiefer 1992)[137]. Thoâng tin ñaày ñuû veà caùc taùc giaû vaø taùc phaåm naøy coù trong muïc Taøi lieäu tham khaûo. Xuaát xöù caùc ví duï trích daãn töø taùc phaåm vaên hoïc ñöôïc ghi trong phaàn phuï luïc. Thoâng tin ñaày ñuû veà taùc phaåm ñöôïc duøng laøm tö lieäu (teân taùc phaåm, teân taùc giaû hoaëc ngöôøi dòch, naêm xuaát baûn, nôi xuaát baûn) ñöôïc ghi trong moät trang rieâng, vaø toaøn boä caùc ví duï trích daãn ñöôïc ghi laïi ñaày ñuû trong phaàn phuï luïc, vôùi soá trang cuï theå cuûa töøng ví duï, ghi ngay beân caïnh moãi ví duï.

Phuï luïc veà Xuaát xöù caùc ví duï trích daãn ñöôïc ñaët sau phaàn Taøi lieäu tham khaûo. Ví duï ñöôïc in nghieâng. Phaàn dòch nhöõng ví duï baèng tieáng nöôùc ngoaøi ñöôïc ñaët trong hai daáu < >. Rieâng phaàn dòch duøng ñeå ñoái chieáu thì ñaët trong daáu ‘ ’.

Ñeå tieän theo doõi, ví duï coù theå ñöôïc ñaùnh soá theo töøng chöông. Moät soá thuaät ngöõ coù theå ñöôïc vieát taét. Moãi thuaät ngöõ vieát taét seõ ñöôïc neâu ñaày ñuû khi xuaát hieän laàn ñaàu trong töøng chöông, beân caïnh ñoù laø chöõ vieát taét ñöôïc neâu trong daáu ngoaëc ñôn, ví duï: tieåu töø tình thaùi cuoái caâu (TTTTh). Moät soá thuaät ngöõ tieáng Vieät dòch töø nhöõng thuaät ngöõ tieáng nöôùc ngoaøi töông öùng seõ ñöôïc neâu roõ thuaät ngöõ goác khi xuaát hieän laàn ñaàu trong töøng chöông, ví duï: tình thaùi ñaïo lyù (deontic modality).

MUÏC LUÏC MÔÛ ÑAÀU 1. Lyù do choïn ñeà taøi vaø phaïm vi nghieân cöùu. Phöông phaùp nghieân cöùu. YÙ nghóa khoa hoïc vaø thöïc tieãn cuûa ñeà taøi.

Boá cuïc cuûa luaän aùn.10 CHÖÔNG MOÄT : TOÅNG QUAN VEÀ VAÁN ÑEÀ TÌNH THAÙI 1. Lòch söû nghieân cöùu vaán ñeà tình thaùi. Cô sôû trieát hoïc cuûa khaùi nieäm tình thaùi. Nhöõng quan ñieåm chính cuûa giôùi nghieân cöùu ngöõ hoïc nöôùc ngoaøi trong vaán ñeà tình thaùi.

Vaøi neùt toùm taét tình hình nghieân cöùu veà tình thaùi trong tieáng Vieät cuûa giôùi nghieân cöùu Vieät ngöõ hoïc. Toång quan veà caùc kieåu loaïi tình thaùi vaø nhöõng phöông tieän dieãn ñaït yù nghóa tình thaùi trong ngoân ngöõ töï nhieân. Veà caùc kieåu loaïi tình thaùi.1 Tình thaùi nhaän thöùc vaø tình thaùi ñaïo lyù.2 Tình thaùi thöïc höõu vaø tình thaùi phi thöïc höõu.3 Moät soá kieåu loaïi tình thaùi tr. Veà tính khaû höõu vaø tính taát yeáu trong vaán ñeà tình thaùi.

Nhöõng phöông tieän dieãn ñaït yù nghóa tình thaùi trong ngoân ngöõ.1 Nhöõng phöông tieän hình thaùi hoïc: thöùc cuûa vò töø vaø phuï toá höõu chöùng.2 Nhöõng phöông tieän töø vöïng: vò töø tình thaùi vaø nhöõng vò töø thöôøng coù yù nghóa tình thaùi.3 Nhöõng phöông tieän cuù phaùp: tieåu töø tình thaùi vaø traïng ngöõ tình thaùi.4 Nhöõng phöông tieän ngöõ ñieäu.64 CHÖÔNG HAI. ÑOÁI CHIEÁU MOÄT SOÁ PHÖÔNG TIEÄN DIEÃN ÑAÏT YÙ NGHÓA TÌNH THAÙI TRONG TIEÁNG ANH VAØ TIEÁNG VIEÄT 1. Veà nhöõng kieåu loaïi tình thaùi vaø phöông tieän dieãn ñaït yù nghóa tình thaùi trong tieáng Anh vaø tieáng Vieät. Veà nhöõng kieåu loaïi yù nghóa tình thaùi trong tieáng Anh vaø tieáng Vieät tr.

Nhöõng phöông tieän dieãn ñaït yù nghóa tình thaùi trong tieáng Anh vaø tieáng Vieät.1 Nhöõng phöông tieän ñaëc thuø cuûa tieáng Anh (so saùnh vôùi tieáng Vieät).2 Nhöõng phöông tieän ñaëc thuø cuûa tieáng Vieät (so saùnh vôùi tieáng Anh). Thöùc (mood) trong tieáng Anh, ñoái chieáu vôùi nhöõng phöông tieän bieåu ñaït yù nghóa töông öùng trong tieáng Vieät. Heä thoáng caùc thöùc trong tieáng Anh vaø chöùc naêng cuûa noù trong vieäc dieãn ñaït yù nghóa tình thaùi. Nhöõng phöông tieän bieåu ñaït yù nghóa töông öùng trong tieáng Vieät.

Khaûo saùt ñoái chieáu nhöõng yù nghóa ñöôïc dieãn ñaït baèng thöùc trong tieáng Anh vaø phöông tieän dieãn ñaït yù nghóa töông öùng cuûa tieáng Vieät qua taùc phaåm Cuoán theo chieàu gioù cuûa Margaret Mitchell. Tieåu töø tình thaùi cuoái caâu tieáng Vieät ñoái chieáu vôùi nhöõng phöông tieän dieãn ñaït caùc yù nghóa töông öùng trong tieáng Anh. Khaùi nieäm tieåu töø vaø tieåu töø tình thaùi. Danh saùch tieåu töø tình thaùi cuoái caâu tieáng Vieät.

Veà caùc tieåu töø tình thaùi cuoái caâu coù goác töø caùc töø loaïi khaùc. Khaû naêng vaø traät töï keát hôïp giöõa caùc tieåu töø tình thaùi cuoái caâu. Ñoái chieáu nhöõng yù nghóa dieãn ñaït baèng tieåu töø tình thaùi cuoái caâu tieáng Vieät vôùi nhöõng phöông tieän dieãn ñaït yù nghóa töông öùng cuûa tieáng Anh qua moät soá truyeän ngaén cuûa Nguyeãn Huy Thieäp.134 CHÖÔNG BA. ÖÙNG DUÏNG KEÁT QUAÛ NGHIEÂN CÖÙU ÑOÁI CHIEÁU NHÖÕNG PHÖÔNG TIEÄN DIEÃN ÑAÏT YÙ NGHÓA TÌNH THAÙI TRONG TIEÁNG VIEÄT VAØ TIEÁNG ANH VAØO VIEÄC DAÏY TIEÁNG VIEÄT CHO NGÖÔØI NÖÔÙC NGOAØI 1.

Thöïc traïng daïy vaø hoïc veà nhöõng phöông tieän dieãn ñaït yù nghóa tình thaùi cuûa tieáng Vieät qua khaûo saùt thöïc teá daïy Tieáng Vieät cho ngöôøi nöôùc ngoaøi taïi TPHCM. Keát quaû ñieàu tra hoïc vieân nöôùc ngoaøi veà möùc ñoä naém ñöôïc yù nghóa vaø caùch söû duïng nhöõng phöông tieän dieãn ñaït yù nghóa tình thaùi cuûa tieáng Vieät. Nguyeân nhaân cuûa tình traïng yeáu keùm trong vieäc söû duïng nhöõng phöông tieän dieãn ñaït yù nghóa tình thaùi cuûa tieáng Vieät. Moät soá yù kieán goùp phaàn caûi tieán chaát löôïng giaûng daïy veà vaán ñeà tình thaùi cho ngöôøi hoïc tieáng Vieät nhö moät ngoaïi ngöõ.

Veà giaùo trình vaø taøi lieäu giaûng daïy. Veà noäi dung vaø phöông phaùp giaûng daïy.183 DANH MUÏC COÂNG TRÌNH CUÛA TAÙC GIAÛ.186 TÖ LIEÄU THAM KHAÛO.188 XUAÁT XÖÙ TAÙC PHAÅM DUØNG LAØM TÖ LIEÄU ÑOÁI CHIEÁU.207 Baûng chæ daãn.222 1 PHAÀN MÔÛ ÑAÀU 1. LYÙ DO CHOÏN ÑEÀ TAØI VAØ PHAÏM VI NGHIEÂN CÖÙU Vaán ñeà tình thaùi vaø nhöõng phöông tieän dieãn ñaït yù nghóa tình thaùi trong caùc ngoân ngöõ töï nhieân noùi chung khoâng phaûi laø moät vaán ñeà môùi. Khôûi nguyeân töø trieát hoïc Hy laïp coå ñaïi, khaùi nieäm tình thaùi cuûa logic hoïc döïa treân hai phaïm truø chuû yeáu laø tính taát yeáu (necessity) vaø tính khaû höõu (possibility) ñöôïc phaûn aùnh trong ngoân ngöõ töï nhieân vôùi muoân ngaøn saéc thaùi ña daïng, nhöng töïu trung vaãn laø vaán ñeà quan heä giöõa nhaän thöùc cuûa con ngöôøi veà theá giôùi vaø baûn thaân theá giôùi thöïc taïi.

Khi söû duïng ngoân ngöõ ñeå dieãn ñaït veà theá giôùi thöïc taïïi, ngöôøi ta khoâng theå khoâng löu yù ñeán moái quan heä giöõa caùch con ngöôøi dieãn ñaït veà theá giôùi vaø chính baûn thaân theá giôùi ñoù. Noùi caùch khaùc, trong ngoân ngöõ, moät söï tình coù theå chính laø moät maûng cuûa theá giôùi ñuùng nhö thöïc traïng khaùch quan cuûa noù hoaëc khaùc vôùi caùi thöïc traïng aáy. “Noùi veà tình thaùi, theo nghóa roäng, coù theå hieåu laø noùi veà caùch maø con ngöôøi dieãn ñaït khaùc nhau veà theá giôùi. Do vaäy, “Tính tình thaùi (modality) laø linh hoàn cuûa caâu.

Cuõng nhö yù töôûng (idea), tính tình thaùi veà cô baûn ñöôïc hình thaønh do keát quaû cuûa moät thao taùc tích cöïc cuûa chuû theå laø ngöôøi noùi.