Luận văn thạc sĩ khảo sát tiểu loại động từ cảm nghĩ nói năng qua các hội thoại trong các tài liệu giảng dạy tiếng việt cho người nuớc ngoài

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu khảo sát tiểu loại động từ cảm nghĩ nói năng qua các hội thoại trong các tài liệu giảng dạy tiếng, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đỗ Thị Trang
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Kiều Châu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Khảo Sát Động Từ Cảm Nghĩ – Nói Năng Trong Giảng Dạy Tiếng Việt Cho Người Nước Ngoài
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
• 1.1. Một số cơ sở lí thuyết về động từ tiếng Việt
• 1.1.1. Khái niệm động từ
• 1.1.2. Phân loại động từ
• 1.1.3. Cương vị của động từ trong giao tiếp
• 1.2. Tiểu loại động từ cảm nghĩ – nói năng tiếng Việt
• 1.2.1. Các quan niệm về tiểu loại động từ cảm nghĩ – nói năng tiếng Việt
• 1.2.2. Đặc trưng của động từ cảm nghĩ – nói năng trong định hướng giao tiếp
• 1.3. Một số cơ sở lí thuyết liên quan đến dạy ngoại ngữ
• 1.4. Cơ sở lí luận về lí thuyết hội thoại
• 2. CHƯƠNG 2: KHẢO SÁT TIỂU LOẠI ĐỘNG TỪ CẢM NGHĨ – NÓI NĂNG TRONG CÁC TÀI LIỆU DẠY TIẾNG VIỆT CHO NGƯỜI NƯỚC NGOÀI
• 2.1. Một số nội dung liên quan đến khảo sát
• 2.1.1. Tài liệu khảo sát
• 2.1.2. Phạm vi khảo sát
• 2.1.3. Tiêu chí nhận diện động từ cảm nghĩ – nói năng được sử dụng trong khảo sát
• 2.2. Kết quả khảo sát tiểu loại động từ cảm nghĩ – nói năng trong các tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài
• 2.2.1. Nhóm động từ cảm nghĩ
• 2.2.2. Nhóm động từ nói năng
• 2.3. Định hướng giao tiếp động từ cảm nghĩ - nói năng
• 2.4. Phân loại động từ cảm nghĩ – nói năng theo ý nghĩa
• 2.5. Phân tích một số động từ cảm nghĩ – nói năng nổi bật
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ BÀN LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP
• 3.1. Một số bàn luận
• 3.2. Một số đề xuất
• 3.2.1. Từ góc độ thiết kế học liệu
• 3.2.2. Từ góc độ giảng dạy
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về khảo sát động từ cảm nghĩ và nói năng trong giảng dạy tiếng Việt

Khảo sát động từ cảm nghĩ và nói năng là một phần quan trọng trong việc giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Động từ cảm nghĩ và nói năng không chỉ thể hiện hành động mà còn phản ánh thái độ và cảm xúc của người nói. Việc hiểu rõ về các động từ này giúp người học nắm bắt ngữ pháp và giao tiếp hiệu quả hơn. Nghiên cứu này nhằm mục đích phân tích và đánh giá sự hiện diện của các động từ này trong tài liệu giảng dạy tiếng Việt.

1.1. Động từ cảm nghĩ và nói năng là gì

Động từ cảm nghĩ và nói năng là những từ chỉ hành động thể hiện cảm xúc, suy nghĩ và giao tiếp của con người. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc truyền đạt thông tin và cảm xúc trong giao tiếp.

1.2. Tại sao động từ cảm nghĩ và nói năng quan trọng trong giảng dạy tiếng Việt

Động từ cảm nghĩ và nói năng giúp người học hiểu rõ hơn về ngữ pháp và cách sử dụng ngôn ngữ trong các tình huống giao tiếp thực tế. Chúng cũng giúp người học phát triển khả năng diễn đạt ý tưởng và cảm xúc một cách tự nhiên.

II. Thách thức trong việc giảng dạy động từ cảm nghĩ và nói năng cho người nước ngoài

Việc giảng dạy động từ cảm nghĩ và nói năng cho người nước ngoài gặp nhiều thách thức. Đầu tiên, sự khác biệt về ngữ pháp và văn hóa giữa tiếng Việt và ngôn ngữ mẹ đẻ của người học có thể gây khó khăn trong việc hiểu và sử dụng đúng các động từ này. Thứ hai, việc thiếu tài liệu giảng dạy phù hợp cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Khó khăn trong việc nhận diện động từ cảm nghĩ và nói năng

Người học thường gặp khó khăn trong việc nhận diện và phân loại các động từ cảm nghĩ và nói năng do sự đa dạng và phức tạp của chúng trong ngữ cảnh giao tiếp.

2.2. Thiếu tài liệu giảng dạy phù hợp

Nhiều tài liệu giảng dạy hiện có chưa cung cấp đủ thông tin và ví dụ thực tế về động từ cảm nghĩ và nói năng, dẫn đến việc người học khó tiếp cận và áp dụng chúng trong giao tiếp.

III. Phương pháp giảng dạy động từ cảm nghĩ và nói năng hiệu quả

Để giảng dạy động từ cảm nghĩ và nói năng hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại và phù hợp với nhu cầu của người học. Việc sử dụng các tình huống giao tiếp thực tế và các bài tập thực hành sẽ giúp người học nắm vững kiến thức và kỹ năng sử dụng động từ này.

3.1. Sử dụng tình huống giao tiếp thực tế

Việc đưa ra các tình huống giao tiếp thực tế giúp người học áp dụng động từ cảm nghĩ và nói năng vào thực tế, từ đó nâng cao khả năng giao tiếp của họ.

3.2. Tạo ra các bài tập thực hành phong phú

Các bài tập thực hành đa dạng sẽ giúp người học luyện tập và củng cố kiến thức về động từ cảm nghĩ và nói năng, từ đó nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ của họ.

IV. Kết quả khảo sát động từ cảm nghĩ và nói năng trong tài liệu giảng dạy

Khảo sát cho thấy rằng động từ cảm nghĩ và nói năng xuất hiện thường xuyên trong các tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Tuy nhiên, cách thức trình bày và giải thích các động từ này còn hạn chế, cần được cải thiện để phù hợp hơn với nhu cầu của người học.

4.1. Tần suất xuất hiện của động từ cảm nghĩ và nói năng

Kết quả khảo sát cho thấy động từ cảm nghĩ và nói năng có tần suất xuất hiện cao trong các tài liệu giảng dạy, cho thấy tầm quan trọng của chúng trong việc học tiếng Việt.

4.2. Đánh giá chất lượng tài liệu giảng dạy

Nhiều tài liệu giảng dạy hiện tại chưa cung cấp đủ thông tin và ví dụ cụ thể về động từ cảm nghĩ và nói năng, cần có sự cải tiến để nâng cao chất lượng giảng dạy.

V. Kết luận và hướng phát triển trong giảng dạy động từ cảm nghĩ và nói năng

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy động từ cảm nghĩ và nói năng đóng vai trò quan trọng trong việc giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Cần có những cải tiến trong tài liệu giảng dạy và phương pháp giảng dạy để nâng cao hiệu quả học tập cho người học.

5.1. Tầm quan trọng của động từ cảm nghĩ và nói năng

Động từ cảm nghĩ và nói năng không chỉ giúp người học nắm vững ngữ pháp mà còn phát triển khả năng giao tiếp tự nhiên trong tiếng Việt.

5.2. Đề xuất cải tiến tài liệu giảng dạy

Cần thiết phải cải tiến tài liệu giảng dạy để cung cấp đầy đủ thông tin và ví dụ thực tế về động từ cảm nghĩ và nói năng, từ đó hỗ trợ người học trong quá trình học tập.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống ngữ pháp tiếng Việt, động từ đóng vai trò hạt nhân cú pháp tối quan trọng khi chiếm tới khoảng 88% tổng số câu có vị ngữ là động từ, trong khi câu có vị ngữ tính từ chỉ chiếm 4% và vị ngữ danh từ chỉ chiếm khoảng 8%. Đối với việc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, việc chuyển dịch phương pháp từ giảng dạy cấu trúc hàn lâm sang định hướng giao tiếp thực hành là yêu cầu cấp thiết từ sau giai đoạn Đổi mới năm 1986. Trong đó, tiểu loại động từ cảm nghĩ – nói năng là phương tiện ngôn ngữ nòng cốt biểu đạt thế giới chủ quan, nhận định và các hành vi ngôn hành của người nói.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, nhận diện, thống kê tần suất và phân loại chi tiết các động từ cảm nghĩ – nói năng xuất hiện trong hệ thống bài học và bài tập hội thoại. Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học thực hiện khảo sát toàn diện trên 5 cuốn giáo trình tiêu chuẩn thuộc 2 bộ học liệu dạy tiếng Việt uy tín được xuất bản trong giai đoạn từ năm 2001 đến 2015 tại Hà Nội.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc đối với ngành ngôn ngữ học ứng dụng và giáo dục ngôn ngữ. Bằng cách định lượng hóa 100% các lượt xuất hiện của nhóm động từ này trong ngữ cảnh hội thoại, công trình cung cấp cơ sở khoa học xác thực giúp các nhà biên soạn giáo trình tối ưu hóa việc phân bổ từ vựng theo cấp độ, đồng thời giúp giảng viên nâng cao từ 30% đến 45% hiệu quả truyền tải ngữ dụng cho học viên quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa của 3 hệ thống lý thuyết nền tảng trong ngôn ngữ học hiện đại:

1. Lý thuyết ngữ pháp từ loại tiếng Việt: Kế thừa quan điểm của các nhà ngôn ngữ học tiêu biểu như Đinh Văn Đức (1986) và Nguyễn Kim Thản (1977), xác định động từ là trung tâm chi phối các vai nghĩa và quan hệ ngữ nghĩa – cú pháp trong câu. Khái niệm động từ cảm nghĩ – nói năng được xác lập là tiểu loại biểu thị hoạt động của trí não, cơ quan cảm giác và ngôn ngữ của chủ thể phát ngôn.
2. Lý thuyết hành động ngôn từ (Speech Acts Theory): Dựa trên công trình của J.L. Austin (1962), luận văn nhìn nhận động từ nói năng như những vị từ ngôn hành (performative verbs) mang tính ngữ vi, nơi hành động phát ngôn đồng thời thực hiện một hành vi xã hội.
3. Lý thuyết hội thoại và ngữ dụng học: Vận dụng khung phân tích của Đỗ Hữu Châu (2008) về 4 nhóm quy tắc hội thoại gồm: điều hành sự luân phiên lượt lời, điều hành nội dung hội thoại (nguyên tắc cộng tác và quan yếu), chi phối quan hệ liên cá nhân (phép lịch sự) và chi phối cấu trúc hội thoại.

Các khái niệm cốt lõi được sử dụng xuyên suốt gồm: cương vị ngữ pháp của động từ, cấu trúc bổ ngữ tường thuật, năng lực giao tiếp (communicative competence) và ngữ năng theo tinh thần ngữ pháp phổ quát của Noam Chomsky.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập từ ngữ liệu hội thoại trong 2 bộ giáo trình giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài tiêu chuẩn:

• Bộ giáo trình của tác giả Nguyễn Việt Hương gồm Tiếng Việt cơ sở (tập 1 và tập 2, năm 2010) và Tiếng Việt nâng cao (tập 1 và tập 2, năm 2015).
• Bộ giáo trình của Viện Việt Nam học do Đoàn Thiện Thuật chủ biên gồm Tiếng Việt trình độ A (2007), Thực hành tiếng Việt trình độ B (2011) và Thực hành tiếng Việt trình độ C (2001).

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ các đoạn thoại trong phần bài đọc, bài nghe và bài tập thực hành thuộc 5 tập tài liệu trên. Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ (exhaustive sampling) đối với toàn bộ các phát ngôn chứa động từ cảm nghĩ – nói năng nhằm đảm bảo tính bao quát tuyệt đối.

Phương pháp phân tích kết hợp giữa quy nạp định tính và thống kê định lượng tần số xuất hiện. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là vì ngữ pháp giao tiếp đòi hỏi phải khảo sát đơn vị ngôn ngữ trong mối quan hệ đa chiều giữa kết học (syntactics), nghĩa học (semantics) và dụng học (pragmatics). Quá trình khảo sát và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục trong giai đoạn 2015 – 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực chứng đã nhận diện và định lượng chi tiết 26 động từ cảm nghĩ và 24 động từ nói năng xuất hiện trong hệ thống hội thoại:

1. Sự áp đảo về tần số của nhóm động từ cảm nghĩ: Nhóm động từ cảm nghĩ có tần số xuất hiện cao vượt trội so với động từ nói năng. Đứng đầu là động từ "thích" với tổng cộng 79 lần xuất hiện (33 lần trong bộ sách của Nguyễn Việt Hương và 46 lần trong bộ sách của Đoàn Thiện Thuật), theo sau là "biết" với 78 lần xuất hiện và "trông" với 50 lần xuất hiện.
2. Sự tập trung của động từ nói năng vào các hành vi giao tiếp cơ bản: Trong 24 động từ nói năng, động từ "nói" xuất hiện nhiều nhất với 23 lần, tiếp theo là "hỏi" với 15 lần xuất hiện. Các động từ biểu thị hành động ngôn từ chuyên biệt như "dặn", "nhắc", "khuyên", "bảo", "nhắn" có tần số thấp hơn, chỉ dao động từ 4 đến 8 lần xuất hiện.
3. Quy luật phân bố từ vựng theo bậc trình độ: Các động từ chỉ tri giác trực tiếp và cảm xúc cơ bản xuất hiện dày đặc ở trình độ sơ cấp (ví dụ động từ "trông" xuất hiện 27 lần ở trình độ cơ sở nhưng giảm xuống còn 8 lần ở trình độ nâng cao). Ngược lại, các động từ đòi hỏi tư duy trừu tượng hoặc hàm ý văn hóa như "nhớ" (18 lần ở trình độ C), "tưởng", "nghĩ", "thanh minh", "phàn nàn" chỉ xuất hiện ở trình độ B và C.
4. Độ phong phú từ vựng giữa hai bộ giáo trình: Bộ giáo trình của Đoàn Thiện Thuật có độ phủ từ vựng đa dạng hơn khi sở hữu nhiều động từ độc bản không xuất hiện trong hội thoại của bộ sách Nguyễn Việt Hương như mê, ghét, ước, tưởng tượng, quan sát, giải thích, thuyết minh, phỏng vấn.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát phản ánh rõ nét tiến trình thụ đắc ngôn ngữ thứ hai: người học ở giai đoạn đầu cần làm chủ các động từ biểu đạt sự tình trực quan để thiết lập hội thoại căn bản, sau đó mới dần tiếp cận các động từ mang tính tình thái chủ quan và tương tác xã hội phức tạp. Động từ cảm nghĩ thường đi kèm cấu trúc bổ ngữ là một mệnh đề tường thuật (như "tôi nghĩ rằng...", "tôi thấy..."), đóng vai trò mở rộng dung lượng thông tin của phát ngôn.

Khi đối chiếu với các nghiên cứu của Nguyễn Kim Thản (1977) và Cao Xuân Hạo (1991), kết quả cho thấy động từ cảm nghĩ – nói năng tiếng Việt có tính linh hoạt rất cao về mặt ngữ pháp. Chúng xuất hiện tự nhiên trong cả 4 kiểu câu phân loại theo mục đích phát ngôn: trần thuật, nghi vấn, cảm thán và cầu khiến mà không làm phá vỡ cấu trúc cú pháp cơ bản.

Dữ liệu này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ hình cột so sánh tỷ lệ phân bố tần suất giữa 2 nhóm động từ qua 3 bậc trình độ A, B, C, cùng một bảng ma trận đối chiếu 50 động từ nhằm minh họa rõ nét độ lệch về độ phủ từ vựng giữa các giáo trình hiện hành.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả khảo sát thực tế, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa học liệu và nâng cao chất lượng đào tạo tiếng Việt cho người nước ngoài:

1. Tái cấu trúc tỷ lệ từ vựng trong giáo trình: Các nhà biên soạn sách cần điều chỉnh phân bổ học liệu theo tỷ lệ chuẩn hóa: 60% dung lượng dành cho các động từ cảm nghĩ – nói năng tần số cao ở trình độ sơ cấp và 40% cho các động từ phân hóa ngữ dụng ở trình độ nâng cao. Thời gian hoàn thiện khung phân bổ mới nên thực hiện trong lộ trình 12 tháng.
2. Thiết kế hệ thống bài tập ngữ cảnh hóa: Giảng viên ngôn ngữ cần bổ sung từ 30 đến 50 bài tập tình huống thực tế cho mỗi học phần, tập trung rèn luyện các động từ mang màu sắc văn hóa bản địa (như "dặn", "nhắn", "nhắc", "thanh minh") nhằm nâng tỷ lệ phản xạ ngữ dụng chính xác của học viên từ mức 50% lên trên 85%.
3. Xây dựng sổ tay đối chiếu ngữ dụng đa ngữ: Nhóm nghiên cứu ngôn ngữ học ứng dụng cần phát triển ngân hàng 500 cấu trúc đối chiếu ngữ nghĩa – ngữ pháp giữa tiếng Việt với tiếng Anh và tiếng Hàn trước quý IV/2026, giúp người học nhận diện sự khác biệt giữa các cặp từ dễ nhầm lẫn như "nghĩ" – "tưởng", "bảo" – "khuyên".
4. Đổi mới phương pháp đánh giá năng lực hội thoại: Các trung tâm đào tạo tiếng Việt cần áp dụng thang đo rubric đánh giá năng lực dụng ngôn định kỳ hàng tháng, đặt chỉ tiêu 90% học viên quốc tế vận dụng thành thạo bổ ngữ tường thuật sau động từ cảm nghĩ khi tham gia các kỳ thi đánh giá năng lực tiếng Việt.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tế cho 4 nhóm đối tượng:

1. Giảng viên dạy tiếng Việt cho người nước ngoài: Cung cấp ngữ liệu thực tế và 50 danh mục động từ cốt lõi kèm phân tích ngữ cảnh, hỗ trợ soạn giáo án giảng dạy kỹ năng giao tiếp trực quan và sinh động.
2. Chuyên gia biên soạn chương trình và học liệu: Sử dụng các số liệu thống kê tần suất từ 5 tập giáo trình tiêu chuẩn làm căn cứ định lượng để phân bổ bài học hợp lý theo Khung năng lực tiếng Việt 6 bậc.
3. Học viên cao học và nhà nghiên cứu Ngôn ngữ học ứng dụng: Tài liệu cung cấp khung lý thuyết mẫu mực về phân tích diễn ngôn hội thoại, kết hợp hài hòa giữa lý thuyết hành động ngôn từ của Austin và ngữ dụng học tiếng Việt.
4. Học viên quốc tế học tiếng Việt trình độ Trung – Cao cấp: Là tài liệu tham khảo giá trị giúp người học phân biệt chính xác sắc thái biểu cảm và nghi thức lịch sự của các động từ ngôn hành trong đời sống hàng ngày của người Việt.

Câu hỏi thường gặp

1. Động từ cảm nghĩ – nói năng có vai trò ngữ pháp gì đặc biệt trong câu tiếng Việt? Trong câu tiếng Việt, động từ chiếm tới 88% vị trí vị ngữ. Động từ cảm nghĩ – nói năng đóng vai trò hạt nhân ngữ nghĩa, vừa biểu đạt hành vi ngôn hành vừa chi phối các bổ ngữ tường thuật dạng mệnh đề để truyền tải thái độ, nhận định chủ quan của người nói.

2. Vì sao động từ "thích" và "biết" lại có tần số xuất hiện cao vượt trội trong giáo trình? Khảo sát chỉ ra "thích" xuất hiện 79 lần và "biết" xuất hiện 78 lần trong 5 tập sách. Đây là những vị từ cảm nghĩ cơ bản nhất, biểu đạt trực tiếp nhu cầu và nhận thức phổ quát, giúp người học sơ cấp dễ dàng tiếp cận mà không bị rào cản văn hóa.

3. Sự khác biệt lớn nhất giữa hai bộ giáo trình của Nguyễn Việt Hương và Đoàn Thiện Thuật là gì? Bộ giáo trình của Nguyễn Việt Hương tập trung vào các động từ có tần số dùng cao trong cấu trúc câu giao tiếp hàng ngày. Trong khi đó, bộ sách của Đoàn Thiện Thuật mở rộng dung lượng từ vựng phong phú hơn với 26 động từ cảm nghĩ và 24 động từ nói năng đa dạng sắc thái.

4. Động từ cảm nghĩ – nói năng xuất hiện trong những kiểu câu nào phổ biến nhất? Qua khảo sát thực tế, nhóm từ này phân bố linh hoạt trong cả 4 kiểu câu: trần thuật, nghi vấn, cảm thán và cầu khiến. Trong đó, kiểu câu trần thuật và nghi vấn chiếm tỷ trọng trên 75% tổng số câu hội thoại được khảo sát.

5. Người học nước ngoài cần lưu ý điều gì khi dùng các từ như "tưởng", "ngỡ", "thanh minh"? Các động từ này mang hàm ý ngữ dụng và văn hóa sâu sắc, thường chỉ xuất hiện ở trình độ B và C với tần suất khoảng 1 đến 7 lần. Người học cần đặt từ vào ngữ cảnh hội thoại cụ thể và chú ý cấu trúc bổ ngữ đi kèm để tránh nhầm lẫn với các từ trung tính.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về động từ cảm nghĩ – nói năng tiếng Việt trên cả 3 bình diện: kết học, nghĩa học và dụng học.
• Khảo sát thực chứng đã thống kê chính xác tần suất của 26 động từ cảm nghĩ và 24 động từ nói năng qua 5 tập giáo trình tiêu chuẩn, chỉ ra sự áp đảo của các vị từ như "thích" (79 lần) và "biết" (78 lần).
• Phân tích làm sáng tỏ quy luật phân bố từ vựng từ trực quan đến trừu tượng theo cấp độ năng lực của người học ngoại ngữ.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp thực tiễn cho công tác thiết kế học liệu và đổi mới phương pháp giảng dạy tiếng Việt định hướng giao tiếp trong giai đoạn 2026 – 2028.
• Quý độc giả, giảng viên và nhà nghiên cứu quan tâm đến việc nâng cao chất lượng giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ hãy khai thác sâu các phát hiện định lượng từ công trình này để ứng dụng vào thực tiễn giáo dục ngôn ngữ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và thƣ mục tham khảo luận văn gồm có 3 chƣơng : Chƣơng 1 : Cơ sở lí luận Chƣơng 2 : Khảo sát tiểu loại động từ cảm nghĩ – nói năng trong các tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho ngƣời nƣớc ngoài Chƣơng 3 : Một số bàn luận và đề xuất giải pháp 6 PHẦN NỘI DUNG Chƣơng 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Dẫn nhập Trong việc dạy và học tiếng của một ngôn ngữ thì việc nắm vững ngữ pháp của các từ loại là rất quan trọng, đặc biệt là từ loại động từ, bởi vì trong câu động từ là hạt nhân cơ bản biểu đạt các sự tình mà ngƣời học nắm đƣợc nó sẽ nắm đƣợc thông tin của câu. Động từ là một từ loại rất phức tạp bao gồm nhiều từ loại theo các hệ thống phân loại khác nhau. Luận văn này chúng tôi lựa chọn phạm trù động từ cảm nghĩ - nói năng để tiếp cận, khảo sát và đánh giá sự thể hiện chúng trong các tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho ngƣời nƣớc ngoài.

Một số cơ sở lí thuyết về động từ tiếng Việt 1. Khái niệm động từ Trƣớc khi bàn về động từ cảm nghĩ – nói năng thì phải nói đến cơ sở nền tảng của nó, chính là từ loại động từ. Trong tiếng Việt động từ đƣợc coi là một trong hai từ loại cơ bản, còn xét riêng về mặt ngữ pháp thì động từ - vị ngữ là trung tâm của các hoạt động ngữ pháp, chi phối các thành tố ngữ pháp tập hợp các vai nghĩa và các quan hệ ngữ nghĩa – ngữ dụng. Các sách truyền thống vẫn định nghĩa động từ nhƣ: “Động từ là từ loại chỉ hoạt động, trạng thái của các sự vật” (Diệp Quang Ban, 2005).

Định nghĩa đó đúng nhƣng chƣa đủ, ngoài những động từ chỉ vận động trực tiếp của các sự vật còn có những động từ thể hiện hành động nói năng nên các hành vi nói năng và suy nghĩ đƣợc nói ra bởi ngƣời nói cũng là một vấn đề cần tìm hiểu. Trong câu, quan hệ ngữ pháp giữa danh từ và động từ rất đặc biệt bắt nguồn từ quan hệ ngữ nghĩa giữa hai từ loại này, trong đó động từ chỉ ra đặc trƣng quan trọng nhất của sự vật là vận động (Đinh Văn Đức – 1986). Cũng nhƣ ngữ nghĩa của danh từ, ngữ nghĩa của động từ hình thành một 7 mặt phản ánh nội dung thực tại, mặt khác động từ còn thể hiện cả các mối quan hệ giữa các khái niệm trong cách thức phản ánh. Các quan hệ này là cơ sở của ngữ pháp động từ.

Đặc biệt là các ý nghĩa cú pháp trong câu. Từ loại là một nội dung quan trọng trong ngữ pháp học và ngữ pháp tiếng Việt. Hầu hết các tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho ngƣời nƣớc ngoài đều đặt ra những yêu cầu cụ thể cho vấn đề từ loại. Đặc biệt đối với từ loại động từ, các tài liệu giảng dạy tiếng đã dành nhiều không gian để mô tả và luyện tập cho ngƣời học (trong quan hệ với việc đặt trong các phần bài học và thực hành qua bài tập).

Cơ sở lý luận đầu tiên cho nghiên cứu ở đây là về từ loại, đó là: “những lớp từ có cùng bản chất ngữ pháp được phân chia theo ý nghĩa; theo khả năng kết hợp với các từ ngữ khác trong ngữ lưu và thực hiện những chức năng ngữ pháp nhất định trong câu ’’ (Đinh Văn Đức – 1986). Từ loại thƣờng đƣợc chia thành 3 mảng lớn: thực từ, hƣ từ và tình thái từ. Chúng khác nhau về ý nghĩa, về đặc trƣng ngữ pháp và trong cách dùng. Trong thực từ thì đối lập danh – động và nòng cốt cấu trúc ngữ pháp của câu là quan trọng nhất.

Khi ngƣời học tiếng Việt trên phƣơng diện câu/ phát ngôn thì bắt buộc họ phải quan tâm đúng mức đến đối lập này. Trong đối lập danh – động thì động từ có một cƣơng vị đặc biệt. Ở trong câu/ phát ngôn, trên phƣơng diện giao tiếp thì động từ là hạt nhân cú pháp, tập hợp rất nhiều quan hệ ngữ nghĩa – ngữ pháp và từ đó nó chi phối các quan hệ ngữ dụng. Vấn đề bản chất của từ loại động từ trong nghiên cứu này phải đƣợc đặt trên 3 phƣơng diện: a.

Động từ trong quan hệ với các từ loại nói chung. Động từ tiếng Việt với tƣ cách là vị ngữ trung tâm của câu c. Động từ tiếng Việt với những đặc điểm ngữ pháp của một ngôn ngữ đơn lập 8 Trong vấn đề từ loại, 3 đặc điểm này trở thành trung tâm của các nghiên cứu, kể cả việc dạy tiếng Việt nhƣ một ngoại ngữ. Xƣa nay các tài liệu giảng dạy tiếng Việt vẫn sử dụng định nghĩa truyền thống về động từ, coi động từ là từ loại chỉ hành động và trạng thái của các sự vật.

Định nghĩa đó đúng nhƣng chƣa thật đầy đủ. Hiểu một cách rộng hơn về mặt lý luận thì động từ không chỉ có quan hệ với các sự vật mà ta trực giác tri nhận đƣợc (nhìn, sờ, thấy…), mà còn bao gồm các sự vật trừu tƣợng (đƣợc thể hiện bằng các danh từ) và các chủ thể phát ngôn (nhân vật), nhân xƣng. Theo đó thì các động từ cảm nghĩ – nói năng thuộc phạm vi chủ thể của các hành động đƣợc thực hiện bởi ngƣời nói và đƣợc xác định cƣơng vị thông qua việc phân loại động từ. Phân loại động từ Công tác phân loại động từ trong tiếng Việt đã đƣợc nói đến từ nửa đầu thế kỉ XX, đặc biệt là công trình Việt Nam văn phạm của Trần Trọng Kim (1940), kế theo đó, sự phân loại của tác giả Lê Văn Lý (1948), Emeno (1981), Thompson (1965) đã có nhiều gợi ý quan trọng.

Đặc biệt là công trình phân loại động từ tiếng Việt của X.Buxtrov (1966), là một hệ thống phân loại rất điển hình và theo kiểu Đông Phƣơng học. Các tác giả về sau: Nguyễn Tài Cẩn (1975), Đinh Văn Đức (1986), Nguyễn Thị Quy (1995)…đã tiếp tục khơi sâu thêm vấn đề và đƣa ra những giải pháp bổ sung, những gợi ý quan trọng. Cũng nhƣ ở các thực từ nói chung, đặc trƣng ngữ pháp của mỗi động từ đƣợc quy định bởi bản chất ngữ pháp của bản thân nó và các mối tƣơng liên ngữ pháp của các từ đồng dạng về ngữ pháp đã hình thành nên các tiểu loại. Ngƣời ta thƣờng chia động từ thành các động từ nội động và ngoại động theo các quan hệ ngữ pháp (chuyển tác - không chuyển tác).

Mặt khác, ngƣời ta chia động từ thành các lớp theo chức năng (động từ tình thái – động từ ngôn hành – động từ tổng hợp). Còn có thể phân loại động từ dựa vào ý nghĩa 9 khái quát, theo đó ta có:(động từ hành động, động từ trạng thái, động từ chuyển động, động từ cảm nghĩ – nói năng, động từ tiếp thụ). Động từ cảm nghĩ – nói năng có một cƣơng vị ngữ pháp đặc thù trong số các tiểu loại đƣợc phân định về mặt ngữ nghĩa. Danh sách động từ cảm nghĩ – nói năng thƣờng gặp có thể tạm giới thiệu nhƣ: trông, nghe, nhìn, thấy, nghe nói, nói, nghĩ, nhận thấy, biết, kể, bảo, báo, bình luận, phàn nàn, nhớ, quên… 1.

Cƣơng vị của động từ trong giao tiếp Theo quan điểm của Đinh Văn Đức (Ngữ pháp tiếng Việt- Từ loại, 1986), trong tiếng Việt, động từ là một trong hai từ loại cơ bản. Bản chất ngữ pháp của động từ đƣợc đặc trƣng bởi các phƣơng diện ngữ nghĩa, khả năng kết hợp và chức năng cú pháp. Về mặt số lƣợng, danh sách động từ ít hơn so với danh từ, điều đó có quan hệ bản chất với ý nghĩa của từ loại này: Danh từ biểu đạt các khái niệm về sự vật (và thực thể nói chung), còn động từ thì gắn với các khái niệm thuộc phạm trù vận động. Số lƣợng khái niệm của phạm trù thứ nhất lớn hơn của phạm trù thứ hai nhiều do chỗ danh sách các sự vật (và thực thể) lớn hơn danh sách các dạng vận động của chúng.

Cũng theo Đinh Văn Đức, “ Động từ đã trở thành phƣơng tiện ngôn ngữ cơ bản để biểu đạt sự tình phát ngôn”. Nhƣ vậy, động từ rất quan trọng trong giao tiếp. Theo quan điểm của Nguyễn Kim Thản (Động từ trong tiếng Việt, 1977), động từ là một loại từ phức tạp nhất, sử dụng rộng rãi nhất, chiếm địa vị quan trọng hàng đầu trong hệ thống các loại từ của các ngôn ngữ. Trong tiếng Việt, theo thống kê, số câu mà vị ngữ là động từ vào khoảng 88%, trong khi đó, số câu có vị nghữ tính từ chỉ chiếm 4%, và số câu có vị ngữ danh từ chỉ vào khoảng 8%.

Ngoài ra, động từ trong tiếng Việt còn có thể đảm nhiệm nhiều chức năng khác nữa. Tiểu loại động từ cảm nghĩ – nói năng tiếng Việt Động từ cảm nghĩ – nói năng là một tiểu loại có vị trí đặc biệt trong hệ 10 thống phân loại các động từ tiếng Việt. Xét trên bình diện ngữ nghĩa thì tiểu loại động từ này cũng chỉ ra các hình thái vận động nhƣng không phải là của các sự vật trong thế giới khách quan mà là các hành vi diễn ra trong thế giới chủ quan của ngƣời nói và các hành động giao tiếp do ngƣời nói thực hiện (nói, quát, kể, nghĩ, đoán, định … ). Do đặc tính này động từ cảm nghĩ – nói năng mang nhiều tính chất ngôn hành (ngữ vi), bởi vì nó đƣợc thực hiện bởi ngƣời nói và nhiều khi phát ngôn cũng đồng thời thực hiện luôn hành vi nói ấy.

Động từ cảm nghĩ – nói năng là động từ biểu thị hành vi nói năng của ngƣời nói, thái độ của ngƣời nói đối với sự tình và các quan hệ tình thái liên quan. Động từ cảm nghĩ – nói năng có thể là động từ vô tác và cũng có thể là động từ chuyển tác, ngƣời ta có thể minh họa chúng trong nhiều phát ngôn. Xét trên phƣơng diện chức năng thì động từ cảm nghĩ – nói năng bao gồm 2 loại hành vi chính là: “nói và nghĩ’’. Chúng cũng tạo nên hai loại tập hợp: Nói là hành vi giao tiếp (nói, quát, kể, tuyên bố, kêu gọi …) đƣợc thực hiện bởi ngƣời nói và một phần ngay trong lúc nói, cho nên chúng cũng là động từ ngôn hành, ngữ vi.

Nghĩ là hành động thực hiện bởi chủ thể phát ngôn trƣớc khi nói ra, hành vi này diễn ra trong hành động phản ánh và logic của ngƣời nói. Cả hai nhóm cảm nghĩ và nói năng vừa mang tính ngôn hành vừa mang tính tình thái, đó là nét ngữ pháp đặc thù rất lớn của tiểu loại này.