Luận văn thạc sĩ khảo sát năng lực sử dụng từ tình thái và cách nói biểu thị cảm xúc của học viên học tiếng việt như một ngoại ngữ trình độ c và trên c

Luận văn thạc sĩ khảo sát năng lực sử dụng từ tình thái và cách nói biểu thị cảm xúc của học viên học tiếng Việt như một ngoại ngữ trình độ C.

• Tác giả: Lê Hoàng Nga
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thiện Nam
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Khảo sát Năng Lực Sử Dụng Từ Tình Thái Và Biểu Thị Cảm Xúc Của Học Viên Tiếng Việt
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT
• 1.1. Lý thuyết về nghĩa tình thái của câu
• 1.1.1. Khái niệm tình thái trong ngôn ngữ học
• 1.1.2. Vấn đề phân loại các ý nghĩa thuộc phạm trù tình thái
• 1.1.3. Phương tiện biểu thị nghĩa tình thái
• 1.2. Giao tiếp và cảm xúc trong giao tiếp
• 1.2.1. Giao tiếp và cảm xúc trong giao tiếp
• 1.2.2. Phương tiện biểu thị cảm xúc
• 2. CHƯƠNG 2: KẾT QUẢ KHẢO SÁT NĂNG LỰC SỬ DỤNG TỪ TÌNH THÁI VÀ CÁCH NÓI BIỂU THỊ CẢM XÚC CỦA HỌC VIÊN HỌC TIẾNG VIỆT NHƯ MỘT NGOẠI NGỮ (TRÌNH ĐỘ C VÀ TRÊN C)
• 2.1. Kết quả định lượng
• 2.1.1. Kết quả định lượng qua bài thi trình độ C
• 2.1.2. Kết quả định lượng qua băng ghi âm
• 2.1.3. Kết quả định lượng qua bài tập kiểm tra trình độ
• 2.2. Kết quả định tính
• 2.2.1. Từ tình thái và cách nói biểu thị cảm xúc được học viên nắm bắt khá tốt khi làm bài tập kiểm tra trình độ
• 2.2.2. Từ tình thái và các cách nói biểu thị cảm xúc được học viên ưa sử dụng
• 2.2.3. Những tình huống giao tiếp thể hiện năng lực sử dụng từ tình thái và cách nói biểu thị cảm xúc của học viên
• 2.2.4. Một số hiện tượng biểu hiện hạn chế trong năng lực sử dụng từ tình thái và các cách nói biểu thị cảm xúc của học viên trình độ C và trên C
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI NĂNG LỰC SỬ DỤNG TỪ TÌNH THÁI VÀ CÁCH NÓI BIỂU THỊ CẢM XÚC CỦA HỌC VIÊN NƯỚC NGOÀI. MỘT SỐ ĐỀ XUẤT CỦA NGƯỜI NGHIÊN CỨU
• 3.1. Những nhân tố ảnh hưởng
• 3.1.1. Tiếng mẹ đẻ của học viên
• 3.1.2. Vị trí của từ tình thái và cách nói biểu thị cảm xúc trong một số giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài hiện nay
• 3.1.3. Ứng xử của học viên và giáo viên với từ tình thái và cách nói biểu thị cảm xúc trong quá trình dạy và học
• 3.1.4. Cá tính của học viên và môi trường sống của học viên trong quá trình học tập tiếng Việt tại Việt Nam
• 3.2. Một số đề xuất
• 3.2.1. Đề xuất phương pháp học tập
• 3.2.2. Đề xuất phương pháp giảng dạy
• 3.2.3. Đề xuất về công tác biên soạn sách và giáo trình
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về khảo sát năng lực sử dụng từ tình thái

Khảo sát năng lực sử dụng từ tình thái và cách nói biểu thị cảm xúc của học viên tiếng Việt là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu ngôn ngữ học. Đề tài này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách mà học viên nước ngoài tiếp cận ngôn ngữ mà còn phản ánh những thách thức trong việc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ. Việc nắm vững năng lực sử dụng từ tình thái và biểu thị cảm xúc sẽ giúp học viên giao tiếp hiệu quả hơn trong môi trường ngôn ngữ mới.

1.1. Khái niệm và vai trò của từ tình thái trong tiếng Việt

Từ tình thái trong tiếng Việt đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện thái độ và cảm xúc của người nói. Chúng giúp người nghe hiểu rõ hơn về ý định và cảm xúc của người phát ngôn. Việc sử dụng đúng từ tình thái sẽ tạo ra sự kết nối tốt hơn trong giao tiếp.

1.2. Tầm quan trọng của biểu thị cảm xúc trong giao tiếp

Biểu thị cảm xúc là một phần không thể thiếu trong giao tiếp. Nó không chỉ giúp thể hiện cảm xúc mà còn tạo ra sự đồng cảm giữa người nói và người nghe. Học viên cần nắm vững cách sử dụng các phương tiện biểu thị cảm xúc để giao tiếp hiệu quả.

II. Những thách thức trong việc sử dụng từ tình thái và biểu thị cảm xúc

Học viên tiếng Việt thường gặp nhiều khó khăn trong việc sử dụng từ tình thái và biểu thị cảm xúc. Những thách thức này có thể đến từ sự khác biệt văn hóa, ngữ pháp và cách diễn đạt trong tiếng Việt. Việc nhận diện và khắc phục những thách thức này là rất cần thiết để nâng cao năng lực sử dụng từ tình thái của học viên.

2.1. Khó khăn trong việc nhận diện từ tình thái

Nhiều học viên gặp khó khăn trong việc nhận diện và sử dụng đúng các từ tình thái. Điều này có thể do sự khác biệt trong cách diễn đạt giữa tiếng mẹ đẻ và tiếng Việt, dẫn đến việc hiểu sai ý nghĩa và cách sử dụng.

2.2. Ảnh hưởng của văn hóa đến việc biểu thị cảm xúc

Văn hóa có ảnh hưởng lớn đến cách mà cảm xúc được biểu thị trong giao tiếp. Học viên cần hiểu rõ các quy tắc văn hóa trong giao tiếp tiếng Việt để tránh những hiểu lầm không đáng có.

III. Phương pháp khảo sát năng lực sử dụng từ tình thái

Để khảo sát năng lực sử dụng từ tình thái và cách nói biểu thị cảm xúc, nhiều phương pháp đã được áp dụng. Các phương pháp này bao gồm khảo sát định lượng và định tính, giúp thu thập dữ liệu chính xác về năng lực của học viên.

3.1. Phương pháp khảo sát định lượng

Khảo sát định lượng giúp thu thập dữ liệu từ một số lượng lớn học viên, từ đó đưa ra những nhận định tổng quát về năng lực sử dụng từ tình thái. Phương pháp này thường sử dụng bảng hỏi và bài kiểm tra.

3.2. Phương pháp khảo sát định tính

Khảo sát định tính giúp hiểu sâu hơn về cách mà học viên sử dụng từ tình thái và biểu thị cảm xúc trong giao tiếp thực tế. Phương pháp này thường bao gồm phỏng vấn và ghi âm các cuộc trò chuyện.

IV. Kết quả khảo sát năng lực sử dụng từ tình thái

Kết quả khảo sát cho thấy học viên có khả năng sử dụng từ tình thái và biểu thị cảm xúc ở mức độ khá. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục. Việc phân tích kết quả này sẽ giúp giáo viên điều chỉnh phương pháp giảng dạy phù hợp hơn.

4.1. Kết quả định lượng từ bài kiểm tra

Kết quả từ bài kiểm tra cho thấy học viên có khả năng nhận diện và sử dụng từ tình thái ở mức độ trung bình. Nhiều học viên vẫn còn lúng túng trong việc áp dụng vào thực tế giao tiếp.

4.2. Kết quả từ ghi âm cuộc trò chuyện

Phân tích ghi âm cho thấy học viên thường sử dụng từ tình thái một cách tự nhiên trong giao tiếp, nhưng vẫn có những sai sót trong cách biểu thị cảm xúc. Điều này cho thấy cần có sự hướng dẫn cụ thể hơn trong quá trình học.

V. Đề xuất giải pháp nâng cao năng lực sử dụng từ tình thái

Để nâng cao năng lực sử dụng từ tình thái và biểu thị cảm xúc của học viên, cần có những giải pháp cụ thể. Các giải pháp này không chỉ giúp học viên cải thiện kỹ năng ngôn ngữ mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực.

5.1. Đề xuất phương pháp giảng dạy hiệu quả

Giáo viên cần áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực, khuyến khích học viên thực hành giao tiếp thường xuyên. Việc sử dụng các tình huống thực tế sẽ giúp học viên nắm vững cách sử dụng từ tình thái.

5.2. Đề xuất tài liệu học tập phù hợp

Cần biên soạn các tài liệu học tập phù hợp với trình độ và nhu cầu của học viên. Tài liệu nên bao gồm các ví dụ thực tế về cách sử dụng từ tình thái và biểu thị cảm xúc trong giao tiếp.

VI. Kết luận và triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Khảo sát năng lực sử dụng từ tình thái và biểu thị cảm xúc của học viên tiếng Việt là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng. Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp cải thiện phương pháp giảng dạy mà còn mở ra hướng đi mới cho các nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực ngôn ngữ học.

6.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng học viên có khả năng sử dụng từ tình thái ở mức độ khá, nhưng vẫn cần cải thiện. Việc nắm vững các phương tiện biểu thị cảm xúc là rất cần thiết.

6.2. Triển vọng nghiên cứu trong tương lai

Nghiên cứu trong tương lai có thể mở rộng ra các đối tượng học viên khác nhau và áp dụng các phương pháp mới để khảo sát năng lực sử dụng từ tình thái và biểu thị cảm xúc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ đang chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ về số lượng người học quốc tế, kéo theo yêu cầu cấp thiết về việc nâng cao chất lượng đào tạo ở các bậc trình độ cao cấp. Trong giao tiếp ngôn ngữ, từ tình thái và các phương tiện biểu thị cảm xúc đóng vai trò huyết mạch giúp truyền tải nhanh chóng nhận định, thái độ và cảm xúc của chủ thể phát ngôn đến người tiếp nhận. Tuy nhiên, đối với học viên nước ngoài, việc làm chủ hệ thống hư từ và các cấu trúc biểu cảm trong tiếng Việt luôn là một thách thức phức tạp do sự khác biệt sâu sắc về loại hình ngôn ngữ.

Đề tài nghiên cứu tập trung khảo sát thực trạng năng lực sử dụng từ tình thái và cách nói biểu thị cảm xúc của học viên học tiếng Việt ở trình độ C và trên C. Mục tiêu cốt lõi của công trình là nhận diện toàn diện các ưu điểm, phát hiện những lỗi sai điển hình, lý giải căn nguyên của các rào cản ngữ dụng, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả tiếp nhận và sản sinh ngôn ngữ cho người học.

Nghiên cứu được triển khai tại Khoa Việt Nam học và Tiếng Việt thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội trong giai đoạn từ năm 2006 đến năm 2008. Khảo sát thu thập dữ liệu từ 32 học viên đa quốc tịch đến từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ, Đức, Tây Ban Nha và Pháp. Công trình mang giá trị thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng từ 22 bài thi viết chứng chỉ C, 25 giờ ghi âm hội thoại tự nhiên và 3 dạng bài tập khảo sát chuyên sâu, tạo tiền đề vững chắc cho việc đổi mới phương pháp giảng dạy và chuẩn hóa giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng nền tảng dựa trên lý thuyết nghĩa tình thái của câu và lý thuyết hành vi ngôn từ trong ngữ dụng học hiện đại. Xuất phát từ quan niệm mở đường của Charles Bally về sự phân định giữa nội dung biểu hiện sự tình và thái độ của người nói, luận văn tiếp thu mô hình phân chia tình thái thành hai bình diện: tình thái khách quan thuộc phạm trù nghĩa học và tình thái chủ quan thuộc phạm trù ngữ dụng học theo đề xuất của Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp. Đồng thời, công trình kế thừa quan điểm của Cao Xuân Hạo về sự phân biệt giữa tình thái của hành động phát ngôn mang tính dụng pháp và tình thái của lời phát ngôn phản ánh thái độ của chủ thể đối với nội dung thông báo.

Trong khuôn khổ phân tích, ba nhóm phương tiện biểu đạt tình thái được xác định bao gồm phương tiện ngữ âm, phương tiện ngữ pháp và phương tiện từ vựng. Trọng tâm khảo sát từ vựng hướng vào hệ thống thán từ, trợ từ nhấn mạnh và tiểu từ tình thái dựa trên danh mục chuẩn hóa từ Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên. Đối với phương diện cảm xúc, nghiên cứu vận dụng mô hình cấu trúc câu cảm thán tiếng Việt với công thức nòng cốt kết hợp yếu tố cảm thán chuyên biệt, bao gồm các từ cảm thán, thực từ mang sắc thái đánh giá, phó từ, ngữ cảm thán cố định và các biến đổi ngữ điệu đặc thù.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu đa tầng với cỡ mẫu cụ thể gồm 22 bài thi viết chứng chỉ trình độ C, 18 cuộc hội thoại phân tích định lượng với tổng thời lượng 180 phút được trích xuất từ 25 giờ ghi âm đàm thoại thực tế, cùng 32 học viên tham gia bộ bài tập kiểm tra năng lực ngữ dụng gồm 35 câu hỏi phân hóa. Phương pháp chọn mẫu mục đích được áp dụng nhằm tập trung vào nhóm đối tượng học viên đạt chuẩn trình độ C và trên C, đảm bảo khả năng phản ánh chính xác năng lực ngôn ngữ ở bậc cao cấp.

Lý do lựa chọn hệ phương pháp kết hợp giữa thống kê định lượng và phân tích miêu tả định tính là nhằm vừa lượng hóa được tần suất xuất hiện, tỷ lệ sử dụng chính xác của các đơn vị tình thái, vừa mổ xẻ sâu sắc cơ chế dụng học và các lỗi sai ngữ cảnh trong phát ngôn thực tế. Quá trình xử lý tư liệu được thực hiện chặt chẽ qua các bước thống kê tỷ lệ phần trăm, miêu tả cấu trúc, đối chiếu liên ngôn ngữ và quy nạp lý thuyết trong suốt tiến trình nghiên cứu từ năm 2006 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả khảo sát thực chứng ghi nhận 4 phát hiện quan trọng về năng lực ngôn ngữ của học viên trình độ C và trên C:

Thứ nhất, tồn tại sự phân hóa rõ rệt giữa kỹ năng viết và kỹ năng nói. Trong 22 bài thi viết trình độ C, tỷ lệ câu chứa từ tình thái ở mức rất thấp khi có tới 9 bài thi đạt tỷ lệ 0% và hầu hết các bài còn lại đều dưới 10%, duy nhất 1 bài đạt 12,5%. Ngược lại, trong 18 cuộc hội thoại ghi âm, 100% trường hợp đều xuất hiện từ tình thái với tỷ lệ dao động từ 13,51% đến 73,23%, trong đó phần lớn đạt trên 40%.

Thứ hai, năng lực biểu thị cảm xúc của học viên còn rất hạn chế. Thống kê qua băng ghi âm cho thấy có 8 trên 18 cuộc đối thoại (chiếm 44,44%) hoàn toàn không xuất hiện cách nói biểu thị cảm xúc nào (đạt mức 0%). Tỷ lệ phát ngôn biểu thị cảm xúc hầu như chỉ dao động dưới 10%, cá biệt chỉ có một trường hợp đạt 13,88%.

Thứ ba, khả năng nhận diện và xử lý ngữ cảnh bị động còn yếu. Ở bài tập phát hiện và sửa lỗi, có tới 20 trên 32 học viên (chiếm 62,5%) chỉ làm đúng từ 12 câu trở xuống và chỉ có 2 học viên (chiếm 6,25%) đạt điểm tối đa 20 câu. Khi làm bài tập tạo lập ngữ cảnh làm rõ nghĩa, số câu đúng trung bình của học viên chỉ đạt khoảng 2 trên 6 câu, tỷ lệ bỏ trắng bài tập lên tới 3 đến 7 câu ở nhiều học viên.

Thứ tư, phạm vi từ tình thái tích cực bị thu hẹp đáng kể. Mặc dù thu thập được 42 từ tình thái khác nhau qua khảo sát, nhưng chỉ có 8 từ đơn giản được 100% học viên sử dụng đúng và thường xuyên (chiếm 19,04%), bao gồm các từ: gì, cả, đâu, rồi, thế, thôi, vâng, vầng.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch sâu sắc giữa văn bản viết và hội thoại nói bắt nguồn từ tâm lý cẩn trọng khi làm bài thi. Học viên có xu hướng đơn giản hóa cấu trúc câu nhằm tránh mắc lỗi ngữ pháp trong văn viết, dẫn đến hiện tượng văn phong thiếu tính tự nhiên. Ngược lại, tính chất tự do của giao tiếp hội thoại kích thích việc sử dụng từ tình thái, song một số học viên lại mắc lỗi lạm dụng tiểu từ nói vào văn viết, tạo nên hiện tượng viết như nói gây cảm giác thiếu chuẩn mực học thuật.

Dữ liệu khảo sát có thể được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ cột kép đối sánh tỷ lệ xuất hiện từ tình thái giữa ngôn ngữ nói (trung bình 40% đến 70%) và ngôn ngữ viết (dưới 10%). Đồng thời, bảng thống kê cơ cấu lỗi sai chỉ ra rằng các lỗi về trật tự từ trong ngữ cảm thán cố định chiếm khoảng 30%, lỗi nhầm lẫn tiểu từ cuối câu chiếm 45%, và lỗi không tương thích về vai giao tiếp chiếm 25%. Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này xuất phát từ hiện tượng giao thoa ngôn ngữ từ tiếng mẹ đẻ, sự thiếu vắng các bài tập ngữ cảnh chuyên sâu trong giáo trình hiện hành và rào cản tâm lý e ngại bộc lộ cảm xúc khi sống trong môi trường văn hóa mới.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm khắc phục triệt để các hạn chế trên, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược:

Thứ nhất, người học cần chủ động xây dựng phương pháp tiếp nhận ngôn ngữ gắn liền với ngữ cảnh giao tiếp tự nhiên. Học viên cần thiết lập mục tiêu tăng thời lượng tương tác thực địa với người bản ngữ tối thiểu 5 đến 7 giờ mỗi tuần. Trong quá trình học, người học cần chuyển dịch từ việc ghi nhớ thụ động sang thực hành ghi chép nhật ký ngữ dụng, phấn đấu nâng tỷ lệ nhận diện chính xác các sắc thái tình thái từ 37,5% lên mức 75% trong lộ trình 6 tháng.

Thứ hai, giảng viên giảng dạy tiếng Việt cần đổi mới căn bản phương pháp sư phạm theo hướng ngữ pháp chức năng. Giáo viên cần thiết kế các bài giảng chuyên đề về tiểu từ tình thái và ngữ điệu biểu cảm, tích hợp tối thiểu 30% thời lượng giờ học cho các bài tập nhập vai xử lý tình huống giao tiếp bất ngờ. Việc giải thích nghĩa của hư từ phải luôn đi kèm với việc phân tích vị thế xã hội và quan hệ liên nhân giữa các nhân vật giao tiếp.

Thứ ba, các cơ quan chuyên môn và tác giả biên soạn giáo trình cần tái cấu trúc nội dung sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Cần bổ sung hệ thống bài tập tình huống, đưa các đơn vị tình thái phức tạp như cơ mà, mất, chứ, ạ vào chương trình giảng dạy chính khóa theo lộ trình thẩm định và cập nhật từ 12 đến 24 tháng, thay vì chỉ xem chúng là các yếu tố phụ trợ.

Thứ tư, các cơ sở đào tạo cần định kỳ 2 tuần một lần tổ chức các chương trình giao lưu văn hóa và câu lạc bộ học thuật. Môi trường tương tác cởi mở này sẽ giúp xóa bỏ rào cản sốc văn hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho học viên quốc tế tự tin bộc lộ cảm xúc chân thực bằng tiếng Việt.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Nhóm thứ nhất là đội ngũ giảng viên giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ tại các trường đại học và trung tâm ngôn ngữ. Giảng viên có thể khai thác trực tiếp hệ thống ngữ liệu lỗi sai và các bài tập thực nghiệm trong luận văn để thiết kế bài giảng chuyên sâu về hư từ và ngữ dụng học cho học viên trình độ B2, C1 và C2.

Nhóm thứ hai là các chuyên gia biên soạn sách giáo khoa và tài liệu giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Công trình cung cấp các căn cứ khoa học vững chắc giúp các tác giả bổ sung mảng kiến thức về từ tình thái và ngữ cảm thán vốn đang bị xem nhẹ trong các giáo trình truyền thống.

Nhóm thứ ba là các học viên quốc tế đang học tập và nghiên cứu tiếng Việt ở trình độ nâng cao. Tài liệu giúp người học nhận thức sâu sắc về cách thức sử dụng từ ngữ biểu cảm, phân biệt rõ ranh giới giữa văn phong nói và văn phong viết để chuẩn hóa năng lực giao tiếp cá nhân.

Nhóm thứ tư là các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực ngôn ngữ học ứng dụng, ngôn ngữ học đối chiếu và Việt ngữ học. Luận văn mở ra hướng tiếp cận thực chứng giàu giá trị trong việc phân tích các phương tiện tình thái dưới lăng kính liên văn hóa.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao học viên trình độ C vẫn gặp khó khăn lớn khi sử dụng từ tình thái tiếng Việt?

Từ tình thái tiếng Việt mang tính đa nghĩa, biến đổi linh hoạt theo ngữ cảnh và vị thế giao tiếp. Khảo sát 32 học viên cho thấy 62,5% gặp lúng túng khi nhận diện lỗi sai do giáo trình thiếu các bài tập tình huống thực tế, khiến người học khó nắm bắt các sắc thái ngữ dụng tinh tế.

Sự khác biệt lớn nhất giữa việc dùng từ tình thái trong văn nói và văn viết của học viên là gì?

Trong văn viết, tỷ lệ câu có từ tình thái rất thấp khi có tới 40,91% bài thi đạt mức 0% do học viên chọn giải pháp an toàn. Ngược lại, trong đàm thoại nói, tỷ lệ này tăng vọt lên tới 40% đến 73,23%, phản ánh tính chất tự nhiên nhưng đôi khi dẫn đến lỗi viết như nói.

Nhóm từ tình thái nào được học viên quốc tế sử dụng chuẩn xác nhất?

Khảo sát ghi nhận 8 từ tình thái được 100% học viên sử dụng chính xác gồm: gì, cả, đâu, rồi, thế, thôi, vâng, vầng. Đây là những từ có tần suất xuất hiện cao trong đời sống hàng ngày, mang nét nghĩa cụ thể và thường bị quy định bắt buộc bởi tình huống giao tiếp lịch sự.

Từ "ạ" trong tiếng Việt có những sắc thái ngữ nghĩa đặc biệt nào?

Ngoài chức năng biểu thị sự lễ phép của người dưới đối với người trên, từ "ạ" còn có tác dụng chỉ báo tầm quan trọng của sự tình được thông báo khi người trên nói với người dưới, ví dụ như câu "Không phải thế đâu, con ạ", điều mà nhiều học viên nước ngoài khó tự giải thích.

Giáo trình dạy tiếng Việt hiện nay cần cải tiến điểm gì để nâng cao năng lực biểu cảm cho học viên?

Giáo trình cần bổ sung các cấu trúc ngữ cảm thán cố định, đưa hệ thống bài tập tạo lập ngữ cảnh và phân tích ngữ điệu vào chương trình chính khóa. Hiện tại, hơn 50% học viên bỏ trống bài tập ngữ cảnh do tài liệu học tập chưa cung cấp đủ các tình huống đàm thoại thực tế.

Kết luận

• Công trình đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về nghĩa tình thái và các phương tiện ngôn ngữ biểu thị cảm xúc trong tiếng Việt dành cho người nước ngoài.
• Dữ liệu thực chứng từ 22 bài thi viết và 18 cuộc đàm thoại đã vạch rõ khoảng cách lớn giữa kỹ năng sản sinh từ tình thái trong ngôn ngữ nói (lên tới 73,23%) và ngôn ngữ viết (dưới 10%).
• Khảo sát trên 32 học viên chỉ ra rằng khả năng tự tạo lập ngữ cảnh biểu cảm còn rất yếu, với điểm số bài tập ngữ cảnh chỉ đạt trung bình 2 trên 6 câu.
• Hệ thống giải pháp đồng bộ từ đổi mới phương pháp học tập, nâng cao kỹ năng sư phạm đến tái cấu trúc giáo trình cần được triển khai theo lộ trình 6 đến 12 tháng tại các cơ sở đào tạo.
• Các giảng viên và nhà nghiên cứu cần tích cực ứng dụng ngay các phát hiện thực nghiệm của luận văn vào công tác giảng dạy thực tế nhằm chuẩn hóa năng lực giao tiếp tiếng Việt toàn diện cho cộng đồng học viên quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề, hướng nghiên cứu có nhiều điểm khác nhau nhưng hầu hết các nhà nghiên cứu đều thống nhất với nhau ở một điểm là coi tình thái là một phạm trù ngữ nghĩa - chức năng, phản ánh mối quan hệ khác nhau của nội dung thông tin miêu tả trong phát ngôn với thực tế, phản ánh thái độ, cách đánh giá của người nói đối với nội dung miêu tả trong câu, xét trong quan hệ với người nghe, với hoàn cảnh giao tiếp. Cao Xuân Hạo, người đã nêu nhiều vấn đề đáng chú ý trong nghiên cứu về tình thái, viết rằng “trong ngôn ngữ, các tình thái của phát ngôn làm thành 8 một bảng màu cực kỳ đa dạng, trong đó phần lớn có liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến tính hiện thực, tính tất yếu và tính khả năng, nhưng dưới nhiều sắc thái khác nhau và có nhiều cách biểu hiện khác nhau. Chính do “bảng màu cực kỳ đa dạng này” mà tình thái trở thành vấn đề hết sức phức tạp trong ngôn ngữ. Các cuộc bàn luận về nội hàm của khái niệm tình thái cho đến nay vẫn còn có nhiều quan điểm chưa được thống nhất.

Với tính chất của luận văn, chúng tôi không có ý định bàn luận thêm về tính hợp lý hay phi lý của các quan điểm hiện có về khái niệm tình thái. Chúng tôi chấp nhận một quan điểm phổ biến nhất về tình thái để thuận tiện cho quá trình khảo sát. Chúng tôi đồng ý với quan điểm của hai tác giả Lê Đông và Nguyễn Văn Hiệp cho rằng: để chỉ sự đối lập Modus và Dictum thì dùng cặp thuật ngữ tình thái/ nội dung mệnh đề là hợp lý hơn cả. Vì như các tác giả cũng đã chỉ ra, cặp thuật ngữ này tỏ ra bao quát và quen thuộc nhất.

Hơn nữa dùng thuật ngữ nội dung mệnh đề một mặt cho phép ta chỉ ra tính tiềm năng của sự tình được biểu hiện, mặt khác nó không hoàn toàn trùng với cách hiểu của lôgích học. Thêm vào đó cặp thuật ngữ này tạo điều kiện cho việc cấu tạo các thuật ngữ khác như khung tình thái, nội dung mệnh đề của hành vi ngôn ngữ…Khái niệm tình thái, theo đó, nên được hiểu theo nghĩa rộng nhất như Bybee đã nói. Đó là “tất cả những gì mà người nói thực hiện cùng với toàn bộ nội dung mệnh đề” (dẫn theo 8, tr23). Nếu hiểu theo nghĩa rộng như thế thì khái niệm tình thái trong ngôn ngữ sẽ bao gồm nhiều kiểu ý nghĩa rất khác nhau.

Có thể phân thành những nhóm cơ bản sau: 1. Các ý nghĩa thể hiện mục đích phát ngôn của người nói, hay nói theo lý thuyết hành vi ngôn ngữ, kiểu mục đích tại lời mà người nói thực hiện (hỏi, ra lệnh, yêu cầu, bác bỏ, khuyên, mời …) gắn trực tiếp với chiều tương tác liên nhân của giao tiếp, với kiểu tác động của người nói đến người đối thoại. Các ý nghĩa khác nhau thể hiện sự đánh giá, thái độ, lập trường hay xúc cảm của người nói đối với nội dung thông báo về mức độ quan trọng, về 9 độ tin cậy, xem nó là điều tích cực (mong muốn) hay tiêu cực, bất ngờ, ngoài chờ đợi hay bình thường, về khả năng, tính hiện thực… 3. Ý nghĩa thuộc đối lập giữa khẳng định và phủ định đối với sự tồn tại của sự tình.

Những đặc trưng liên quan đến sự diễn tiến của sự tình, liên quan đến khung vị từ và mối quan hệ giữa chủ thể được nói đến trong câu và vị từ (thời, thể hay các ý nghĩa được thể hiện bằng vị từ tình thái…) 5. Các ý nghĩa phản ánh các đặc trưng khác của phát ngôn với ngữ cảnh, theo quan điểm, đánh giá của người nói. Chẳng hạn như đặc tính siêu ngôn ngữ, hỏi lại, sự đánh giá của người nói về mức độ hiểu biết của người nghe, thái độ, tình cảm của người nói đối với người nghe, sự đánh giá của người nói đối với các quan điểm, ý kiến khác… 1. Vấn đề phân loại các ý nghĩa thuộc phạm trù tình thái Hầu hết các công trình nghiên cứu về tình thái (những luận văn, luận án và một số bài viết trên tạp chí ngôn ngữ) đều nói tới nội hàm của phạm trù tình thái và vấn đề phân loại các ý nghĩa đó.

Có thể các tác giả gọi tên theo nhiều cách khác nhau: vấn đề phân loại tình thái, ý nghĩa bộ phận của khái niệm tình thái hay một số thế đối lập chủ yếu của tình thái trong ngôn ngữ, nhưng tựu chung lại vẫn cùng một mục đích là làm sáng rõ bức tranh nội hàm của khái niệm tình thái và phạm trù hoá chúng thành một số loại cơ bản. Bản thân khái niệm tình thái là một khái niệm rộng lớn. Mỗi phát ngôn đều mang trong mình một nghĩa tình thái nhất định nếu không muốn nói là còn có thể có nhiều nghĩa tình thái chồng chéo lên nhau, đan bện vào nhau trong chỉ một phát ngôn. Vì vậy việc làm rõ nội hàm của khái niệm tình thái đã là một vấn đề khó khăn thì việc phạm trù hoá các ý nghĩa đó lại càng khó khăn hơn.

Công việc này đòi hỏi phải có quá trình phân tích tỉ mỉ và óc bao quát để sao cho kết quả các phạm trù phải vừa rõ nghĩa lại vừa không bỏ sót các ý nghĩa bộ phận.s Đoàn Thị Thu Hà, trong luận văn tốt nghiệp của mình, nêu ý kiến về vấn đề tình thái “là một phạm trù ngữ nghĩa – chức năng phản ánh mối quan hệ, thái độ, cách đánh giá của người nói đối với nội dung của phần còn lại trong câu”. Có hai loại tình thái: tình thái chủ quan và tình thái khách quan. Trong đó tình thái chủ quan là kiểu tình thái mà ngôn ngữ học đặc biệt quan tâm. Đúng như nhiều nhà nghiên cứu đã nhận định “Các ý nghĩa tình thái nhiều khi đan bện vào nhau làm thành một phổ liên tục không dễ gì quy hoạch thành những kiểu loại những bình diện rõ ràng: “Nhiều khi một ý nghĩa lại có thể đồng thời tham gia vào nhiều đối lập, thuộc nhiều bình diện khác nhau.” “lại cũng có tình trạng là cùng dùng chung một thuật ngữ mà các tác giả khác nhau có thể hiểu theo những cách khác nhau, hay cùng một hiện tượng, cùng chấp nhận một cách phân loại mà tác giả này xếp vào kiểu loại tình thái này, tác giả khác lại xếp vào kiểu loại tình thái khác …”.

(19, tr15) Theo đó, chúng ta đều biết rằng thế đối lập tình thái khách quan và tình thái chủ quan là thế đối lập vẫn thường được nhắc tới. Thế nhưng cách hiểu thế nào là tình thái khách quan và thế nào là tình thái chủ quan lại khác xa nhau.Bondarko khẳng định chỉ có hai nhóm ý nghĩa được các nhà nghiên cứu công nhận là các ý nghĩa tình thái là: - Tính khả năng, tính tất yếu, tính cần yếu. Nhóm này làm cơ sở cho tình thái khách quan. - Sự nghi ngờ, tính không chắc chắn, giả định khả năng và tính dứt khoát.

Nhóm này làm sơ sở cho tình thái chủ quan. Lyons cũng phân chia tình thái khách quan và tình thái chủ quan. Khi chú ý hơn tới tình thái chủ quan, ông cho rằng tình thái chủ quan có một phạm vi rộng lớn hơn rất nhiều so với quan điểm về tình thái chủ quan của A. Theo ông tình thái chủ quan có thể được chia làm hai tiểu loại: tình thái nhận thức và tình thái đạo nghĩa.

Tình thái nhận thức có thể 11 được hiểu là sự cam kết ở một mức độ nào đó của người nói đối với tính chân thực của điều được nói ra; tình thái đạo nghĩa biểu thị thái độ của ngưòi nói đối với hành động mà mệnh đề biểu thị chúng được xem xét theo các nội dung về tính nghĩa vụ, sự cấm đoán và sự miễn trừ. Đoàn Thị Thu Hà và Nguyễn Thị Phương Trà trong luận văn của mình đều công nhận rằng tình thái khách quan là loại tình thái của lôgích học, nó chỉ nhằm vào một số kiểu quan hệ chung nhất của phán đoán với hiện thực, mang tính chất khách quan, bản thể và xem đó như một đặc trưng nội tại của bản thân cấu trúc chủ từ - vị từ lôgích. Tình thái khách quan tách khỏi những nhân tố thuộc về thái độ tình cảm, đánh giá, mục đích, nhu cầu, ý chí của con người nói chung và của từng chủ thể phát ngôn nói riêng, còn tình thái chủ quan là tình thái trong ngôn ngữ học vì ngôn ngữ luôn gắn liền với con người, với chủ thể phát ngôn. Đó là những thái độ về tình cảm, cách đánh giá, mong muốn, nguyện vọng, cam kết, sự tin tưởng, nghi ngờ… của người nói trong mối quan hệ với nội dung được thông báo trong câu và với thực tế.

Bùi Trọng Ngoãn trong luận án Tiến sĩ cũng đồng quan điểm với hai tác giả nói trên. Theo Bùi Trọng Ngoãn khi nói tới tình thái trong ngôn ngữ là nói tới tình thái chủ quan. Bởi vì trong ngôn ngữ vai trò của người nói được đặc biệt coi trọng. Người nói không trình bày hiện thực như nó vốn có mà trình bày theo lăng kính chủ quan của mình và theo những ý định riêng của mình.

Những người nghiên cứu vừa nêu trên có khuynh hướng phân chia dứt khoát tình thái chủ quan và tình thái khách quan, dựa trên tiêu chí vai trò vị trí của người nói vào lúc nói. Theo đó họ thường nhấn mạnh tính chất chủ quan của ngôn ngữ và nhận định chỉ có tình thái chủ quan mới là tình thái trong ngôn ngữ học. Vì thế, nghiên cứu về tình thái trong ngôn ngữ tức là nghiên cứu về tình thái chủ quan. Một số nhà nghiên cứu khác cũng công nhận có một sự đối lập giữa tình thái chủ quan và tình thái khách quan tuy nhiên dựa trên một tiêu chí 12 khác nên quan điểm về tình thái chủ quan và tình thái khách quan có phần khác biệt.

Chẳng hạn, các nhà ngôn ngữ học thuộc nhóm ngữ pháp chức năng Hà Lan đã cho rằng: - Tình thái khách quan thể hiện sự đánh giá dựa trên hiểu biết của người nói về thực cách của sự tình và gồm hai tiểu loại: nhận thức và đạo nghĩa, mỗi loại đều được biểu hiện trên một thang độ, từ chắc chắn đến không thể, từ bắt buộc đến cấm đoán.