Khảo Sát Địa Danh Choang Ở Thành Phố Sùng Tả, Trung Quốc

Luận án tiến sĩ nghiên cứu khảo sát địa danh choang ở thành phố sùng tả trung quốc có liên hệ với địa danh tày nùng ở tỉnh, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Vi Hồng Bình
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Hiệu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam
• Đề tài: Khảo Sát Địa Danh Choang Tại Thành Phố Sùng Tả, Trung Quốc
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• QUY ƯỚC CÁCH VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BIỂU BẢNG
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Phạm vi đối tượng nghiên cứu và nguồn tư liệu
• Đóng góp của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Vấn đề nghiên cứu địa danh trên thế giới
• 1.1.2. Vấn đề nghiên cứu địa danh ở Trung Quốc
• 1.1.3. Vấn đề nghiên cứu địa danh ở Việt Nam
• 1.1.4. Các hướng nghiên cứu địa danh Choang ở Trung Quốc
• 1.1.5. Tình hình nghiên cứu địa danh Tày - Nùng ở Việt Nam
• 1.2. Khái niệm địa danh
• 1.3. Chức năng của địa danh
• 1.4. Phân loại địa danh
• 1.5. Hướng nghiên cứu địa danh từ góc độ ngôn ngữ học
• 1.6. Một số vấn đề về địa bàn nghiên cứu liên quan đến địa danh
• 1.6.1. Thành phố Sùng Tả (Trung Quốc)
• 1.6.2. Mối quan hệ giữa dân tộc Choang với các dân tộc Tày, Nùng và cảnh huống ngôn ngữ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO ĐỊA DANH CHOANG Ở TP. SÙNG TẢ, QUẢNG TÂY, TRUNG QUỐC (Có liên hệ với địa danh Tày-Nùng ở tỉnh Lạng Sơn, Việt Nam)
• 2.1. Nhận diện địa danh Choang
• 2.2. Mô hình cấu tạo địa danh
• 2.2.1. Sự hình thành của thành tố chung(TTC) và thành tố riêng(TTR)
• 2.2.2. Mô hình cấu tạo địa danh Choang
• 2.2.3. Liên hệ so sánh với địa danh Tày-Nùng
• 2.2.3.1. Thành tố chung và thành tố riêng
• 2.2.3.2. Nhận xét so sánh
• 2.3. Phương pháp tạo từ địa danh Choang
• 2.3.1. Địa danh nguyên sinh
• 2.3.2. Địa danh phái sinh
• 2.3.3. Địa danh chuyển hoá
• 2.3.4. Địa danh vay mượn
• 2.4. Quan hệ cấu tạo địa danh Choang
• 2.4.1. Địa danh từ phức theo quan hệ chính phụ
• 2.4.2. Địa danh từ phức theo quan hệ đẳng lập
• 2.4.3. Địa danh từ phức theo quan hệ chủ vị
• 2.4.4. Có liên hệ so sánh với địa danh Tày-Nùng
• 2.5. Dấu ấn biến đổi về hình thức cấu tạo địa danh Tày Choang
• 2.5.1. Quá trình biến đổi của các địa danh Choang
• 2.5.2. Dấu ấn biến đổi của địa danh Tày-Nùng
• 2.5.3. Nhận xét so sánh
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGỮ NGHĨA – VĂN HOÁ CỦA ĐẶC ĐIỂM ĐỊA DANH CHOANG Ở TP. SÙNG TẢ TRUNG QUỐC (có liên hệ với địa danh Tày-Nùng ở tỉnh Lạng Sơn Việt Nam)
• 3.1. Mối quan hệ giữa văn hoá với ngôn ngữ trong nghiên cứu địa danh
• 3.1.1. Mối quan hệ giữa địa danh và văn hóa
• 3.2. Đặc trưng văn hoá thể hiện qua đặc điểm ngữ nghĩa của các yếu tố cấu tạo địa danh Choang
• 3.2.1. Vấn đề ý nghĩa của các yếu tố trong địa danh Choang
• 3.2.2. Phân loại ý nghĩa trong phương thức định danh Choang ở Sùng Tả
• 3.2.2.1. Địa danh mô tả
• 3.2.2.2. Các địa danh trần thuật
• 3.2.2.3. Các địa danh mang tính gửi gắm
• 3.2.3. Liên hệ với địa danh Tày-Nùng
• 3.3. Tìm hiểu địa danh Choang qua sự tiếp xúc ngôn ngữ, vấn đề Hán ngữ hóa, Việt hóa địa danh Tày Choang
• 3.3.1. Những dấu ấn địa danh trong quá trình di cư của dân tộc
• 3.3.2. Đặc trưng tiếp xúc văn hoá thể hiện qua hình thức cấu tạo địa danh Choang
• 3.3.3. Những yếu tố địa danh tiêu biểu được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm nhất của địa danh Tày Choang
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Khảo Sát Địa Danh Choang Sùng Tả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về Địa danh Choang Sùng Tả là một lĩnh vực quan trọng, mở ra cánh cửa để hiểu sâu hơn về văn hóa Choang Sùng Tả, lịch sử và địa lý Sùng Tả. Nghiên cứu này không chỉ giới hạn trong phạm vi địa lý mà còn liên quan mật thiết đến văn hóa dân tộc Choang, phong tục tập quán và cả ngôn ngữ. Việc khảo cổ Sùng Tả cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định niên đại và nguồn gốc của các địa danh lịch sử Sùng Tả. Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn toàn diện về sự phát triển của khu vực Sùng Tả Trung Quốc, và mối liên hệ với các dân tộc lân cận như Tày và Nùng. Tài liệu gốc của Vi Hồng Bình (2018) đã đặt nền móng quan trọng cho các nghiên cứu sâu hơn về Địa danh Choang và các yếu tố văn hóa Choang Sùng Tả liên quan.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển Địa Danh Choang

Lịch sử hình thành địa danh Choang Sùng Tả gắn liền với quá trình di cư, sinh sống và phát triển của dân tộc Choang. Các địa danh lịch sử Sùng Tả thường phản ánh những sự kiện quan trọng, các nhân vật lịch sử hoặc các đặc điểm tự nhiên nổi bật của khu vực. Việc nghiên cứu lịch sử địa danh Choang giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá trình định cư và khai phá vùng đất này của người Choang. Điều này góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Choang Sùng Tả.

1.2. Mối Liên Hệ Giữa Địa Danh và Văn Hóa Dân Tộc Choang

Mỗi địa danh Choang Sùng Tả đều mang trong mình những câu chuyện văn hóa, những giá trị tinh thần của dân tộc Choang. Các phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ hội thường được phản ánh qua tên gọi của các địa điểm, dòng sông, ngọn núi. Ví dụ, tên một ngôi làng có thể liên quan đến một vị thần bảo hộ hoặc một sự kiện lịch sử quan trọng. Nghiên cứu mối liên hệ này giúp chúng ta bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Choang Sùng Tả.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Địa Danh Choang Sùng Tả Khó Khăn

Việc nghiên cứu Địa danh Choang Sùng Tả đối mặt với nhiều thách thức. Sự thay đổi ngôn ngữ, Hán hóa tên gọi, và thiếu tài liệu ghi chép là những rào cản lớn. Nhiều địa danh gốc Choang đã bị biến đổi theo thời gian, gây khó khăn cho việc xác định nguồn gốc và ý nghĩa ban đầu. Hơn nữa, việc thu thập thông tin từ người dân địa phương cũng gặp nhiều khó khăn do sự khác biệt về thế hệ và trình độ học vấn. Việc bảo tồn văn hóa Choang Sùng Tả cũng là một thách thức, vì thế hệ trẻ ngày càng ít sử dụng tiếng Choang.

2.1. Quá Trình Hán Hóa và Biến Đổi Địa Danh Choang

Quá trình Hán hóa đã tác động mạnh mẽ đến hệ thống địa danh Choang Sùng Tả. Nhiều địa danh gốc Choang đã bị thay thế bằng tên gọi Hán Việt, hoặc bị biến đổi về mặt ngữ âm và ngữ nghĩa. Điều này gây khó khăn cho việc phục dựng lại lịch sử và văn hóa Choang Sùng Tả, cũng như việc hiểu rõ ý nghĩa ban đầu của các địa danh. Theo Vi Hồng Bình, việc Hán hóa địa danh phản ánh sự giao thoa văn hóa và sự ảnh hưởng của văn hóa Hán đối với dân tộc Choang.

2.2. Thiếu Dữ Liệu Ghi Chép và Khó Khăn Thu Thập Thông Tin

Một trong những khó khăn lớn nhất trong nghiên cứu địa danh Choang Sùng Tả là sự thiếu hụt về dữ liệu ghi chép. Nhiều địa danh gốc Choang chỉ được truyền miệng qua các thế hệ, mà không có văn bản ghi lại. Điều này gây khó khăn cho việc xác định chính xác tên gọi, nguồn gốc và ý nghĩa của các địa danh. Việc thu thập thông tin từ người dân địa phương cũng gặp nhiều trở ngại do sự khác biệt về thế hệ, trình độ học vấn và khả năng ghi nhớ.

III. Phương Pháp Khảo Sát Địa Danh Choang Sùng Tả Chi Tiết

Để vượt qua những thách thức, nghiên cứu địa danh Choang Sùng Tả cần áp dụng các phương pháp khoa học và bài bản. Điều tra điền dã, phỏng vấn người dân địa phương, thu thập tài liệu lịch sử và văn hóa là những bước quan trọng. Phân tích ngôn ngữ học, so sánh đối chiếu với các địa danh Tày Nùng, và sử dụng các công cụ GIS để lập bản đồ cũng cần thiết. Kết hợp liên ngành, bao gồm ngôn ngữ học, lịch sử học, dân tộc học và địa lý học, để có cái nhìn toàn diện.

3.1. Điều Tra Điền Dã và Phỏng Vấn Cộng Đồng Người Choang

Điều tra điền dã là phương pháp quan trọng để thu thập thông tin trực tiếp từ người dân địa phương về địa danh Choang Sùng Tả. Việc phỏng vấn những người lớn tuổi, những người am hiểu về lịch sử và văn hóa địa phương, giúp chúng ta có được những thông tin quý giá về nguồn gốc, ý nghĩa và cách phát âm của các địa danh. Những câu chuyện truyền miệng, những giai thoại lịch sử liên quan đến địa danh cũng là những nguồn thông tin quan trọng.

3.2. Phân Tích Ngôn Ngữ Học và So Sánh Với Địa Danh Tày Nùng

Phân tích ngôn ngữ học là phương pháp giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cấu trúc, ngữ nghĩa và nguồn gốc của địa danh Choang Sùng Tả. Việc so sánh với các địa danh Tày Nùng giúp chúng ta tìm ra những điểm tương đồng và khác biệt, từ đó suy luận về mối quan hệ lịch sử và văn hóa giữa các dân tộc. Phương pháp này đặc biệt hữu ích trong việc xác định những địa danh có nguồn gốc chung hoặc bị ảnh hưởng lẫn nhau.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Địa Danh Choang Du Lịch và Bảo Tồn

Nghiên cứu địa danh Choang Sùng Tả có nhiều ứng dụng thực tiễn. Thông tin về lịch sử và văn hóa của các địa danh có thể được sử dụng để phát triển du lịch văn hóa, thu hút du khách và tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương. Đồng thời, việc nghiên cứu và bảo tồn địa danh gốc Choang góp phần bảo tồn di sản văn hóa, giáo dục thế hệ trẻ về lịch sử và truyền thống của dân tộc. Việc phục dựng và quảng bá những câu chuyện liên quan đến địa danh cũng góp phần tăng cường lòng tự hào dân tộc và ý thức bảo vệ di sản văn hóa.

4.1. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Dựa Trên Địa Danh Lịch Sử

Các địa danh lịch sử Sùng Tả là nguồn tài nguyên du lịch vô giá. Việc khai thác và phát triển du lịch văn hóa dựa trên các địa danh này không chỉ thu hút du khách mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Choang Sùng Tả. Các tour du lịch có thể tập trung vào việc khám phá những địa điểm lịch sử, tìm hiểu về những câu chuyện và truyền thuyết liên quan đến địa danh.

4.2. Giáo Dục và Bảo Tồn Di Sản Văn Hóa Cho Thế Hệ Trẻ

Nghiên cứu và bảo tồn địa danh Choang Sùng Tả có vai trò quan trọng trong việc giáo dục và truyền lại di sản văn hóa cho thế hệ trẻ. Thông qua việc tìm hiểu về lịch sử và ý nghĩa của các địa danh, thế hệ trẻ có thể hiểu rõ hơn về nguồn gốc, truyền thống và bản sắc văn hóa của dân tộc. Điều này góp phần tăng cường lòng tự hào dân tộc và ý thức bảo vệ di sản văn hóa.

V. Kết Luận Về Khảo Sát Địa Danh Choang Sùng Tả Quan Trọng

Nghiên cứu địa danh Choang Sùng Tả không chỉ là một công việc khoa học mà còn là một nhiệm vụ văn hóa. Việc hiểu rõ và bảo tồn địa danh góp phần bảo tồn di sản văn hóa, phát triển du lịch bền vững và tăng cường lòng tự hào dân tộc. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn về địa danh Choang, cũng như sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền địa phương và cộng đồng để bảo vệ và phát huy giá trị của văn hóa Choang Sùng Tả.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn Địa Danh Gốc Choang

Bảo tồn địa danh gốc Choang là việc làm cần thiết để duy trì bản sắc văn hóa và ngôn ngữ của dân tộc Choang. Việc khôi phục lại những địa danh đã bị Hán hóa, đồng thời ghi chép và bảo tồn những địa danh còn tồn tại trong trí nhớ của người dân địa phương, là những biện pháp quan trọng để bảo tồn di sản văn hóa.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai và Hợp Tác Liên Ngành

Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn về địa danh Choang Sùng Tả, đặc biệt là về mặt ngôn ngữ học, lịch sử học và văn hóa học. Sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền địa phương và cộng đồng là yếu tố then chốt để bảo vệ và phát huy giá trị của văn hóa Choang Sùng Tả. Cần khuyến khích sự tham gia của thế hệ trẻ vào các hoạt động nghiên cứu và bảo tồn di sản văn hóa.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Khảo sát địa danh Choang ở thành phố Sùng Tả, Trung Quốc (có liên hệ với địa danh Tày - Nùng ở tỉnh Lạng Sơn, Việt Nam)" của nghiên cứu sinh Vi Hồng Bình (Wei Hong Ping), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Văn Hiệu tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (Chuyên ngành: Ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam, Mã số: 62220109), là luận án tiến sĩ tiên phong tiếp cận hệ thống địa danh học vùng biên giới liên quốc gia dưới góc độ ngôn ngữ học cấu trúc - ngữ nghĩa và địa văn hóa.

Nghiên cứu giải quyết khoảng trống học thuật cốt lõi (research gap): Trong khi các nghiên cứu địa danh trước đây tại Trung Quốc và Việt Nam chủ yếu tiếp cận đơn lẻ theo ranh giới hành chính quốc gia hoặc thuần túy ghi chép lịch sử địa chí (như các công trình của Đàm Phượng Dư & Lâm Dịch, 1996; Lê Trung Hoa, 2006; Trần Quốc Vượng, 1998), thì chưa có một công trình nào tiến hành đối chiếu toàn diện, đồng bộ trên bình diện đồng đại và lịch đại giữa hệ thống địa danh của tộc người Choang tại Quảng Tây với địa danh của cư dân Tày - Nùng tại Lạng Sơn. Đây là hai cộng đồng có cùng cội nguồn ngôn ngữ thuộc tiểu nhóm Tày Choang, nhánh Tày - Thái trong ngữ hệ Thái - Kađai (Kra-Dai), nhưng chịu tác động phân hóa bởi hai nền văn hóa chủ thể khác nhau là Hán ngữ và Việt ngữ.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết cụ thể:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Mô hình cấu tạo ngữ pháp và các phương thức phái sinh của địa danh Choang tại Sùng Tả có những đặc trưng loại hình học nào, và có sự tương đồng hay dị biệt mang tính quy luật nào so với địa danh Tày - Nùng tại Lạng Sơn?
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Các lớp ngữ nghĩa, trường nghĩa và phương thức định danh phản ánh mối tương tác giữa tri nhận không gian, tư duy cụ tượng và môi trường sinh thái địa văn hóa của cư dân bản địa như thế nào?
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Quá trình tiếp xúc ngôn ngữ (language contact) thông qua hiện tượng Hán ngữ hóa tại Sùng Tả và Việt hóa tại Lạng Sơn đã làm biến đổi cấu trúc ngữ âm, hình thái và ngữ nghĩa của địa danh Tày Choang ra sao?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu bao gồm:

• Giả thuyết 1 (H1): Hệ thống địa danh Choang và Tày - Nùng chia sẻ một mô hình định danh cốt lõi mang tính "kiểu tế đầu" (head-initial) với cấu trúc phân tầng gồm thành tố chung (TTC) chỉ thực thể địa lý tự nhiên/nhân văn đứng trước thành tố riêng (TTR) mang tính khu biệt.
• Giả thuyết 2 (H2): Sự phân hóa về mặt cấu trúc và từ vựng giữa địa danh Choang Sùng Tả và địa danh Tày - Nùng Lạng Sơn là hệ quả trực tiếp từ quá trình tiếp xúc ngôn ngữ bất đối xứng với hai ngôn ngữ văn hóa chủ thể (tiếng Hán và tiếng Việt), tạo nên các lớp địa danh chuyển hóa, địa danh phái sinh và địa danh vay mượn khác biệt.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp lý luận định danh và cấu trúc địa danh của A.V. Superanskaja (1973) cùng hệ thống phân loại của Lý Như Long (1998), kết hợp thuyết tiếp xúc ngôn ngữ và địa văn hóa của La Thường Bồi (1950) và Trần Trí Dõi (2001, 2005). Quy mô nghiên cứu bao quát ngữ liệu khảo sát thực địa rộng lớn gồm 1.147 địa danh Choang tại 4 huyện/thị sát biên giới của thành phố Sùng Tả (Đại Tân, Long Châu, Bằng Tường, Ninh Minh) và 375 địa danh Tày - Nùng tại tỉnh Lạng Sơn.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu địa danh học (toponymy) trên thế giới đã chuyển dịch mạnh mẽ từ khảo cứu nguồn gốc đơn lẻ sang hướng tiếp cận liên ngành ngôn ngữ học, địa lý lịch sử và nhân học văn hóa. Tại phương Tây, trường phái địa lý ngôn ngữ của J. Gilliéron (1902) và lý luận địa danh của A. Longnon (1920) đã đặt nền móng cho việc xác lập địa danh học như một ngành khoa học độc lập. Albert Dauzat trong công trình kinh điển "Nguồn gốc và diễn tiến của địa danh" (1926) đã khẳng định rằng: "Các nét văn hóa cổ đại như phát triển kinh tế, chiến tranh, di chuyển tộc người... thường được thể hiện bằng những đặc trưng lịch sử của địa danh ở địa phương". Tại Anh, A. Mawer (1923) và F.M. Powicke (1931) nhấn mạnh địa danh học là công cụ đắc lực kiểm chứng các phát hiện khảo cổ học và lịch sử di dân. Tại Nhật Bản, Kagami Kanji (1968) đã vận dụng bản đồ địa lý ngôn ngữ và trật tự phân tầng niên đại địa danh để tái hiện lịch sử cư trú tộc người.

Tại Trung Quốc, nghiên cứu địa danh trải qua chặng đường từ ghi chép thư tịch cổ (Sơn hải kinh, Vũ cống, Thủy kinh chú) đến các công trình địa danh học hiện đại của Kim Tổ Mạnh, Cát Tuy Thành và Tăng Thế Anh (1960). Riêng về địa danh Choang, Từ Tùng Thạch (1939, 1963) là học giả tiên phong trong Lịch sử nhân dân lưu vực Việt Giang, đưa ra phát hiện mang tính đột phá: Địa danh Choang mang cấu trúc hai âm tiết thuộc "kiểu tế đầu" (thành tố chung đứng trước thành tố riêng) với các tiêu tố như Na, Bản, Lộng, Bách, Đô phân bố trải dài từ Hoa Nam xuống Đông Nam Á. Ông khẳng định: "Miễn là các nơi giữ địa danh tế đầu với nghĩa Choang, nếu không phải là hiện nay thì là thời cổ đã có thế lực rất lớn của người Choang". Các học giả như Chu Chấn Hạc, Du Nhữ Kiệt (1984, 1986), Lý Cầm Phương (1994, 2000), Đàm Phượng Dư và Lâm Dịch (1996) tiếp tục làm sâu sắc thêm nội hàm văn hóa và lớp từ cổ Bách Việt trong địa danh Lĩnh Nam.

Tại Việt Nam, các thư tịch cổ như Dư địa chí của Nguyễn Trãi (1435), Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức (1820), Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn đã ghi nhận hàng ngàn địa danh. Đến thế kỷ XX, các nghiên cứu của Hoàng Thị Châu (1965), Lê Trung Hoa (1991, 2006), Trần Quốc Vượng (1998), Trần Trí Dõi (2000, 2005) đã xác lập hướng nghiên cứu địa danh học ngôn ngữ và liên ngành địa văn hóa. Về địa danh Tày - Nùng, các công trình của Mông Ký Slay (2009), Hoàng Văn Ma (2009), Vương Toàn (2009) đã phân tích cội nguồn và cách định danh của cư dân Tày - Thái ở miền núi phía Bắc.

Luận án của NCS. Vi Hồng Bình xác lập vị thế học thuật bằng cách lấp đầy khoảng trống so sánh đối chiếu xuyên biên giới. So với công trình của Phòng Anh và Pranee (1993) so sánh địa danh Quảng Tây với Đông Bắc Thái Lan, luận án đi sâu vào tương quan cấu trúc - ngữ nghĩa và cơ chế chuyển hóa hình thái giữa Choang và Tày - Nùng – hai thực thể ngôn ngữ có quan hệ cội nguồn trực tiếp và cùng chung đường biên giới lịch sử kéo dài 533 km tại Sùng Tả và 253 km tại Lạng Sơn.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết danh xưng học (onomastics) và ngôn ngữ học so sánh - lịch sử các ngôn ngữ Thái - Kađai trên các phương diện:

1. Bổ sung và chuẩn hóa lý thuyết cấu tạo địa danh ngôn ngữ đơn lập đa phương thức: Nghiên cứu kiểm chứng mô hình cấu trúc địa danh do A.V. Superanskaja và Lý Như Long đề xướng, đồng thời phát triển khung mô tả chi tiết cho nhóm ngôn ngữ không biến đổi hình thái, phân định rõ ranh giới ngữ pháp giữa thành tố chung (TTC) và thành tố riêng (TTR).
2. Mở rộng lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ (Language Contact Theory): Vận dụng "lý luận làn sóng" (Wave Theory) của Johannes Schmidt và quan điểm của Phan Ngọc, Phạm Đức Dương (1983) cùng Trần Trí Dõi (2001), luận án chỉ ra quy luật tiếp xúc hai tầng: Tầng nội tại giữa các phương ngữ Tày Choang và tầng ngoại biên giữa ngôn ngữ dân tộc thiểu số với ngôn ngữ hành chính quốc gia (Hán ngữ và Việt ngữ).
3. Luận giải quy luật "Hóa thạch ngôn ngữ" trong địa danh: Địa danh lưu giữ các yếu tố từ vựng và ngữ âm cổ của tiếng Choang và Tày - Nùng cổ mà trong ngôn ngữ giao tiếp đương đại đã bị biến đổi hoặc thay thế.

graph TD
    A[Cội nguồn ngôn ngữ Tày Choang cổ] --> B[Địa danh Choang Sùng Tả]
    A --> C[Địa danh Tày - Nùng Lạng Sơn]
    B --> D[Tiếp xúc Hán ngữ: Âm Hán hóa, Chữ vuông Choang, Vay mượn từ Hán]
    C --> E[Tiếp xúc Việt ngữ: Chữ Quốc ngữ, Âm Hán Việt, Lối tư duy tiếng Việt]
    D --> F[Hệ thống địa danh kiểu tế đầu biến đổi đa dạng]
    E --> F

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết chính:

• Trụ cột 1: Lý thuyết phân tích cấu trúc cú pháp - từ vựng (Morpho-syntactic Analysis): Khảo sát địa danh theo 4 phương thức tạo từ (địa danh nguyên sinh, địa danh phái sinh, địa danh chuyển hóa, địa danh vay mượn) và 3 mô hình quan hệ ngữ pháp nội bộ (chính phụ, đẳng lập, chủ vị).
• Trụ cột 2: Lý thuyết trường nghĩa học (Semantic Field Theory): Phân loại thành tố định danh theo 3 nhóm ý nghĩa biểu trưng lớn: Địa danh mô tả (hình thể, vị trí, cảnh quan, thực vật, động vật), Địa danh trần thuật (sự kiện lịch sử, nhân vật, nghề nghiệp), Địa danh mang tính gửi gắm (ước vọng, tâm linh, phong thủy).
• Trụ cột 3: Lý thuyết địa văn hóa và phân tầng lịch sử (Geo-cultural & Stratificational Theory): Đối chiếu không gian phân bố địa hình đồi núi Karst, sông suối với các dữ liệu cổ thư nhằm tái dựng con đường di cư và canh tác nông nghiệp lúa nước.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập nghiêm ngặt: Tập trung vào địa danh hành chính cấp thôn, bản, làng xóm tự nhiên tại 4 huyện sát biên thuộc Sùng Tả và các huyện thuộc Lạng Sơn, nơi còn lưu giữ tiếng Choang và Tày - Nùng bản địa đậm đặc nhất, loại trừ các địa danh hành chính đô thị mới hình thành thuần Hán.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan hiện thực phê phán (critical realism) kết hợp phương pháp luận diễn giải (interpretivism) trong ngôn ngữ học nhân học. Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp đa phương pháp (mixed-methods) mang tính định lượng và định tính:

• Cấp độ 1 (Level 1 - Cấu trúc hình thái học): Thống kê định lượng toàn bộ mô hình kết hợp TTC và TTR của 1.522 địa danh.
• Cấp độ 2 (Level 2 - Ngữ nghĩa học và Ngữ dụng học): Phân tích định tính các lớp nghĩa biểu trưng, ẩn dụ tri nhận và tư duy không gian của cư dân.
• Cấp độ 3 (Level 3 - Đối chiếu liên ngôn ngữ văn hóa): So sánh tương quan cấu trúc và văn hóa giữa hai hệ thống địa danh xuyên biên giới.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu được thực hiện chặt chẽ qua 4 bước:

1. Điều tra điền dã thực địa (Fieldwork Investigation): Thực hiện phỏng vấn sâu người bản ngữ, các già làng, trưởng bản tại các huyện Đại Tân, Long Châu, Bằng Tường, Ninh Minh (Sùng Tả) và các huyện biên giới Lạng Sơn nhằm ghi âm ngữ âm thực tế, giải mã địa danh truyền khẩu và đối chiếu với văn bản hành chính.
2. Thu thập thư tịch và bản đồ học: Rút trích tư liệu từ Tân Đường thư, Bách sơn Tư chí, Quảng Đông tân ngữ, Quảng Tây thông chí, Đại Nam nhất thống chí, Tuyển tập địa danh tiếng Choang Quảng Tây (1988) và hệ thống bản đồ địa hình quân sự, bản đồ địa chính hai nước.
3. Tam giác đạc ngữ liệu (Data Triangulation): Kiểm chứng chéo giữa nguồn truyền khẩu dân gian, ngữ liệu văn bản cổ và thực địa địa lý nhằm loại bỏ các hiện tượng dân gian từ nguyên học sai lệch.
4. Thẩm định độ giá trị và độ tin cậy: Đảm bảo độ giá trị nội tại (internal validity) qua việc phân tích đúng cấu trúc âm vị học tiếng Choang/Tày - Nùng và độ giá trị ngoại tại (external validity) thông qua khả năng khái quát hóa quy luật cấu tạo địa danh cho toàn bộ vùng văn hóa Thái - Kađai Lĩnh Nam.

Data và phân tích

Chỉ số dữ liệu khảo sát	Thành phố Sùng Tả (Trung Quốc)	Tỉnh Lạng Sơn (Việt Nam)
Tổng số địa danh phân tích	1.147 địa danh Choang	375 địa danh Tày - Nùng
Phạm vi không gian khảo sát	4 huyện/thị: Đại Tân, Long Châu, Bằng Tường, Ninh Minh	Các huyện biên giới và thung lũng karst Lạng Sơn
Đặc điểm dân số vùng nghiên cứu	Dân số 2,42 triệu (Choang chiếm 88,3%)	Dân số 731.887 (Nùng 42,97%, Tày 35,92%)
Đường biên giới tiếp giáp	533 km tuyến biên giới	253 km tuyến biên giới
Thành tố chung chiếm ưu thế	Na (ruộng), Bản (làng), Lộng (thung lũng hẹp), Pò (đồi), Đông (rừng)	Nà (ruộng), Bản (làng), Lũng/Lùng (thung lũng), Pò (đồi), Đông (rừng)
Quan hệ cấu tạo chủ đạo	Quan hệ chính phụ (TTC + TTR) chiếm trên 85%	Quan hệ chính phụ (TTC + TTR) chiếm trên 88%

Ngữ liệu được mã hóa, phân loại theo hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên ngành, sử dụng phương pháp thống kê mô tả tần suất xuất hiện của các thành tố ngôn ngữ, xác lập các bảng đối chiếu ma trận ngữ nghĩa nhằm đảm bảo tính chuẩn xác tuyệt đối.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, chứng minh sự thống nhất tuyệt đối về mô hình cú pháp "kiểu tế đầu" (head-initial pattern). Kết quả thống kê trên 1.147 địa danh Choang Sùng Tả và 375 địa danh Tày - Nùng Lạng Sơn chỉ ra hơn 85% địa danh thuộc mô hình từ phức theo quan hệ chính phụ, trong đó thành tố chung (chính) đứng trước, thành tố riêng (phụ) đứng sau: $$\text{Địa danh} = \text{TTC (Generic)} + \text{TTR (Specific)}$$ Ví dụ: Na Đon (Ruộng trắng), Pò Cốc (Đồi gốc cây), Lộng Phạ (Thung lũng trời). Quy luật này hoàn toàn đối lập với cấu trúc ngữ pháp Hán cổ (thành tố phụ đứng trước, thành tố chính đứng sau), khẳng định tính bản địa bất biến của hệ thống địa danh Tày Choang.

Thứ hai, phát hiện sự đồng nhất hoàn toàn về các trường từ vựng sinh thái - nông nghiệp. Hệ thống thành tố chung xuất hiện với tần suất cao nhất ở cả hai bên biên giới đều gắn liền với địa hình đá vôi và phương thức canh tác lúa nước:

• Na / Nà (Ruộng nước): Chiếm tỷ lệ vượt trội, minh chứng cho nền văn minh lúa nước chung của cư dân Bách Việt cổ. Khuất Đại Quân trong Quảng Đông tân ngữ từng ghi nhận: "Từ Dương Xuân đến Cao, Lôi, Liêm, Quỳnh, đều có những địa danh mang tên với Na, La, Đa, Phù, Qua, Nha, Nga, Đà, Đả".
• Lộng / Lũng / Lùng (Thung lũng đá vôi khép kín, lòng chảo giữa các dãy núi Karst): Phản ánh sâu sắc đặc trưng cư trú thích ứng với địa hình núi đá vôi hiểm trở tại Tây Nam Quảng Tây và Đông Bắc Việt Nam.
• Bản / Bảng (Làng, cụm cư dân): Phản ánh cấu trúc công xã nông thôn cổ truyền của người Choang và Tày - Nùng.

Thứ ba, phát hiện dấu ấn phân hóa do cơ chế tiếp xúc ngôn ngữ khác biệt.

• Tại Sùng Tả: Quá trình Hán hóa diễn ra sâu sắc qua phương thức chuyển tự chữ Hán (phiên âm, phiên nghĩa hoặc bán phiên âm bán phiên nghĩa) và sự thâm nhập của các yếu tố Hán cổ tạo thành địa danh hỗn hợp Hán - Choang như Lộng Phụ 弄埠 (Lộng: tiếng Choang chỉ thung lũng/chợ; Phụ: tiếng Hán cổ chỉ bến bãi/chợ hát).
• Tại Lạng Sơn: Quá trình tiếp xúc với tiếng Việt tạo nên hiện tượng song tầng định danh, biến đổi ngữ âm theo âm Hán Việt và Quốc ngữ hóa (ví dụ: chuyển hóa Lũng thành Lãng/Lạng, kết hợp từ chỉ loại tiếng Việt như Đèo, Sông, Cửa đứng trước địa danh Tày - Nùng gốc).

Thứ tư, xác lập chứng cứ lịch sử về sự đồng nhất cội nguồn và các đợt di thiên di tộc người. Ngữ liệu địa danh chứng minh ghi chép lịch sử trong Tân Đường thư (quyển 222, Tây nguyên Man truyện) là hoàn toàn xác thực:

"Tây nguyên Man ở phía tây Ung Quế, giáp với Nam Chiếu. Năm Thiên Bảo (742-755), dòng họ Hoàng mạnh lên, cùng với các họ Vi, họ Châu, họ Nùng nương tựa nhau như môi với răng..."

Các dòng họ lớn như Vi, Nùng, Bế, Hoàng được bảo lưu nguyên vẹn trong các địa danh nhân danh và tộc danh phân bố dày đặc ở cả Sùng Tả và Lạng Sơn, chứng minh tổ tiên người Choang và Tày - Nùng từng chung sống trong một không gian sinh tồn liên tục trước khi hình thành đường biên giới quốc gia hiện đại.

graph LR
    subgraph Sùng Tả - Quảng Tây
        A1["Na / Bản / Lộng / Pò"] --- B1["Chữ vuông Choang / Hán tự"]
        B1 --- C1["Hán ngữ hóa ngữ âm & từ vựng"]
    end
    subgraph Lạng Sơn - Việt Nam
        A2["Nà / Bản / Lũng / Pò"] --- B2["Chữ Nôm Tày / Chữ Quốc ngữ"]
        B2 --- C2["Việt hóa cấu trúc & ngữ âm"]
    end
    A1 -. Cùng nguồn gốc Tày Choang cổ .- A2

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính hiệu quả của phương pháp tiếp cận liên ngành địa văn hóa – ngôn ngữ học trong việc phục dựng lịch sử tộc người và bản đồ phân bố các ngôn ngữ thiểu số.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ phân tích cấu trúc - ngữ nghĩa chuẩn mực để khảo sát các hệ thống địa danh dân tộc thiểu số xuyên biên giới khác ở khu vực Đông Nam Á (như Thái - Lào, H'Mông - Dao, Môn - Khmer).
• Về mặt thực tiễn và chính sách:
  • Cung cấp cơ sở khoa học cho công tác chuẩn hóa địa danh dân tộc thiểu số và lập bản đồ địa chính quốc gia tại các vùng biên giới Việt - Trung.
  • Định hướng công tác bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, giữ gìn các tên làng bản cổ truyền như những "bảo tàng sống" về tri thức bản địa.
  • Phục vụ phát triển du lịch văn hóa xuyên biên giới dựa trên tài nguyên di sản địa danh học chung giữa Quảng Tây và Lạng Sơn.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 hạn chế học thuật mang tính khách quan:

1. Giới hạn không gian và phương ngữ: Ngữ liệu tiếng Choang chủ yếu tập trung tại nhóm phương ngữ Choang Nam (4 huyện Sùng Tả), chưa bao quát toàn diện nhóm phương ngữ Choang Bắc vốn có sự cách biệt tương đối lớn về ngữ âm và từ vựng.
2. Hạn chế về tư liệu lịch đại: Do thư tịch cổ của các dân tộc thiểu số chủ yếu ghi chép gián tiếp qua chữ Hán hoặc chữ Nôm Tày/chữ vuông Choang phân tán, việc xác định chính xác tuyệt đối niên đại xuất hiện của từng địa danh cụ thể còn gặp nhiều rào cản.
3. Độ sâu của ngữ liệu so sánh mở rộng: Số lượng địa danh Tày - Nùng tại Lạng Sơn (375 địa danh) thu thập được còn khiêm tốn so với quy mô 1.147 địa danh Choang tại Sùng Tả, do điều kiện thời gian điền dã thực địa xuyên quốc gia.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

• Mở rộng phạm vi khảo sát đối chiếu địa danh sang các tỉnh giáp ranh như Cao Bằng, Hà Giang, Quảng Ninh (Việt Nam) và Bách Sắc, Phòng Thành Cảng, Vân Nam (Trung Quốc).
• Ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) và ngôn ngữ học ngữ đoàn (Corpus Linguistics) để xây dựng bản đồ số hóa địa danh Tày - Thái toàn diện.
• Nghiên cứu sâu hơn về tầng từ vựng Proto-Tai-Kadai được bảo lưu trong vi địa danh (micro-toponyms) vùng cao.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu tạo nên những tác động học thuật và xã hội rõ nét:

• Tác động học thuật: Đặt nền tảng cho phân ngành địa danh học so sánh xuyên biên giới tại Việt Nam và Trung Quốc, dự kiến tạo ra chỉ số trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu ngôn ngữ học dân tộc thiểu số, Thái học (Tai Studies) và Đông Nam Á học.
• Chuyển giao chính sách: Cung cấp luận cứ vững chắc cho Ủy ban Địa danh và cơ quan đo đạc bản đồ hai nước trong việc phiên âm, chuẩn hóa tên gọi địa lý vùng biên giới phù hợp với công ước quốc tế của Liên Hợp Quốc về chuẩn hóa địa danh (UNGEGN).
• Lợi ích xã hội và ngoại giao nhân dân: Tăng cường sự hiểu biết văn hóa, củng cố tình hữu nghị láng giềng giữa cộng đồng cư dân hai bên biên giới Việt - Trung thông qua việc nhận diện các giá trị văn hóa và cội nguồn ngôn ngữ tương đồng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả ngôn ngữ học: Tiếp cận hệ thống ngữ liệu thực địa quý giá và khung phân tích cấu trúc - ngữ nghĩa địa danh chuẩn mực để phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa, nhân học, dân tộc học: Khai thác các chứng cứ "hóa thạch ngôn ngữ" để giải mã lịch sử định cư, mô hình xã hội công xã nông thôn và phong tục tập quán của cư dân Tày - Thái.
• Cơ quan quản lý hành chính và đo đạc bản đồ: Ứng dụng kết quả phân tích cấu trúc TTC - TTR để ban hành danh mục chuẩn hóa địa danh hành chính, tránh tình trạng phiên âm sai lệch làm mất đi ý nghĩa gốc bản địa.
• Ngành du lịch và truyền thông di sản: Sử dụng các câu chuyện văn hóa, truyền thuyết và ý nghĩa địa danh để xây dựng các sản phẩm du lịch địa văn hóa hấp dẫn dọc tuyến hành lang kinh tế Nam Ninh - Lạng Sơn - Hà Nội.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Lý thuyết định danh địa danh học cấu trúc của A.V. Superanskaja và Lý Như Long vào không gian liên ngôn ngữ đơn lập xuyên biên giới. Luận án chứng minh rằng trong ngôn ngữ Tày Choang, trật tự cú pháp "kiểu tế đầu" (TTC đứng trước TTR) là một hằng số cấu trúc bất biến, chi phối toàn bộ quá trình định danh dù trải qua hàng ngàn năm tiếp xúc với cấu trúc ngữ pháp ngược chiều của tiếng Hán.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

Khác với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ dừng lại ở việc liệt kê từ nguyên đơn lẻ (như công trình của Trần Quốc Vượng, 1998) hoặc khảo sát nội bộ một quốc gia (như Đàm Phượng Dư & Lâm Dịch, 1996), luận án xác lập phương pháp luận so sánh - đối chiếu liên ngữ văn hóa đồng đại kết hợp lịch đại, xử lý đồng thời ngữ liệu thực địa điền dã quy mô lớn (1.522 địa danh) với các dữ liệu thư tịch cổ và bản đồ học hai nước.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là sự bảo lưu gần như nguyên vẹn về mặt ngữ âm và trường nghĩa của hệ thống thành tố chung chỉ địa mạo đá vôi (Lộng/Lũng, Pò, Phạ) giữa tiếng Choang Sùng Tả và tiếng Tày - Nùng Lạng Sơn, bất chấp sự phân cách hành chính quốc gia và tác động Hán hóa/Việt hóa mạnh mẽ từ ngôn ngữ quốc gia trong suốt nhiều thế kỷ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (replication protocol) rõ ràng không?

Luận án cung cấp bộ tiêu chí phân loại và xử lý ngữ liệu 4 bước hoàn chỉnh (Điền dã ghi âm $\rightarrow$ Bóc tách TTC/TTR $\rightarrow$ Phân loại trường nghĩa $\rightarrow$ Đối chiếu liên ngôn ngữ) cùng hệ thống bảng phụ lục chi tiết ghi rõ tọa độ hành chính, phiên âm quốc tế (IPA), chữ Hán/Quốc ngữ tương ứng của 1.147 địa danh Choang và 375 địa danh Tày - Nùng, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái kiểm chứng hoàn toàn.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Luận án định hình lộ trình nghiên cứu mở rộng sang việc số hóa bản đồ địa văn hóa Thái - Kađai toàn diện trên nền tảng GIS, tích hợp phương pháp ngôn ngữ học điện toán để phân tích phân tầng niên đại của các lớp từ mượn Hán cổ, Việt cổ trong hệ thống địa danh vùng Vịnh Bắc Bộ và lưu vực sông Tây Giang.

Kết luận

1. Luận án là công trình khoa học đầu tiên khảo sát có hệ thống, toàn diện và chuyên sâu về địa danh Choang tại Sùng Tả (Trung Quốc) trong sự so sánh đối chiếu trực tiếp với địa danh Tày - Nùng tại Lạng Sơn (Việt Nam) dưới góc độ ngôn ngữ học.
2. Xác lập vững chắc mô hình cấu tạo địa danh "kiểu tế đầu" (TTC + TTR) chiếm ưu thế áp đảo (>85%), phản ánh quy luật ngữ pháp nội tại và tư duy tri nhận không gian đồng nhất của ngữ hệ Thái - Kađai.
3. Giải mã 3 trường nghĩa cốt lõi (mô tả cảnh quan sinh thái, trần thuật lịch sử cư trú và biểu trưng gửi gắm tâm linh), làm nổi bật nền văn minh nông nghiệp lúa nước và văn hóa thích ứng môi trường thung lũng Karst (Na/Nà, Lộng/Lũng).
4. Phân tích sâu sắc cơ chế tiếp xúc ngôn ngữ hai chiều: Làm rõ con đường Hán hóa địa danh tại Sùng Tả và Việt hóa địa danh tại Lạng Sơn trên các bình diện ngữ âm, từ vựng và cấu trúc ngữ pháp.
5. Chứng minh mối quan hệ đồng tộc, đồng nguyên lịch sử giữa người Choang và Tày - Nùng thông qua chứng cứ ngôn ngữ học địa danh, kiểm chứng xác thực các ghi chép cổ sử về không gian sinh tồn của cư dân Bách Việt.
6. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành mới mẻ và đầy triển vọng: Nghiên cứu địa văn hóa - địa danh học so sánh xuyên biên giới, đóng góp nguồn tư liệu chuẩn mực cho ngôn ngữ học so sánh - lịch sử, dân tộc học và chính sách văn hóa vùng biên cương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu và Phần kết luận và các phụ lục ra, luận án của chúng tôi được chia thành 3 chương như sau: CHƢƠNG 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết Chương này sẽ trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu địa danh Choang ở Trung Quốc và tình hình nghiên cứu địa danh Tày-Nùng ở Việt Nam, tình hình nghiên cứu về địa danh ở Trung Quốc và Việt Nam. Đồng thời trình bày những vấn đề lý thuyết về địa danh làm cơ sở cho việc triển khai các chương mục tiếp theo của luận án. CHƢƠNG 2: Đặc điểm cấu tạo địa danh Choang ở TP. Sùng Tả Quảng Tây Trung Quốc (có liên hệ với địa danh Tày/Nùng ở tỉnh Lạng Sơn Việt Nam) Chương này sẽ trình bày cấu trúc địa danh, đi sâu tìm hiểu những đặc điểm về cấu tạo, phương thức định danh Choang ở Sùng Tả (Trung Quốc) và có so sánh với mô hình cấu tạo cũng như cách thức định danh Tày/Nùng ở tỉnh Lạng Sơn (Việt Nam).

CHƢƠNG 3: Đặc điểm ngữ nghĩa văn hóa của địa danh Choang ở Sùng Tả Quảng Tây Trung Quốc (có liên hệ với địa danh gốc Tày/Nùng ở tỉnh Lạng Sơn Việt Nam) Đi sâu khai thác ý nghĩa của các yếu tố cấu tạo nên địa danh gốc Choang ở Sùng Tả Trung Quốc. Tìm hiểu những ảnh hưởng của địa lý, lịch sử, văn hoá, dân tộc, khí hậu đối với một số địa danh trong địa bàn. So sánh với các ý nghĩa của địa danh gốc Tày/Nùng ở tỉnh Lạng Sơn Việt Nam. Qua đó thấy được đặc điểm và sự biến đổi của địa danh Tày -Choang của hai khu vực này.Nam) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Vấn đề nghiên cứu địa danh trên thế giới Địa danh học (toponymy) là một phân ngành nghiên cứu địa danh, bao gồm nguồn gốc, nghĩa sử dụng và nghĩa biểu trưng của địa danh. Thuật ngữ tiếng Hy Lạp ―toponymy‖ bắt nguồn từ ―tópos‖ tương ứng với place, chỉ ―địa điểm, nơi chốn‖ và từ ―ónoma‖ tương ứng với name chỉ ―tên gọi‖. Địa danh học là một nhánh của danh xưng học (onomastics).

Theo từ điển Oxford, ―toponym‖ lúc đầu xuất hiện ở nước Anh, nhưng về sau từ này được giới nghiên cứu địa danh thay thế bẳng thuật ngữ ―place name‖ Địa danh học mới bắt nguồn từ thế kỷ 19 hoặc đầu thế kỷ 20, nhưng đã phát triển rất nhanh. Thời kỳ ban đầu là nghiên cứu tên địa phương và lấy việc khảo sát địa danh làm chính hoặc khảo chứng các địa danh lớn như tên quận huyện hay tên nước, theo hướng nghiên cứu lịch sử văn hóa. Nội dung nghiên cứu thời kỳ này chủ yếu là nguồn gốc và ý nghĩa của địa danh. Những nhà nghiên cứu địa danh đầu tiên của nước Anh là bác học và nhà thơ; ban đầu họ chỉ lấy nguồn gốc địa danh làm câu chuyện thông báo cho mọi người cùng biết.

Dần dần, các nhà bác học phát hiện ra ngữ âm, từ vựng và ngữ nghĩa của địa danh có ý nghĩa rất lớn đối với việc nghiên cứu địa danh: địa danh học góp phần nghiên cứu địa lý lịch sử của một khu vực nhất định và cung cấp thông tin độc đáo rất có giá trị. Ví dụ như Địa danh ký (62 cuốn, năm 1803) của Utiyama Sinnryuu (内山真龙) và Địa danh Vương triều Owari của Tsuda Masao 津田正生 đều là những công trình nổi tiếng ở Nhật Bản[71;tr. Vào thế kỷ 20, địa danh học đã trở thành hướng nghiên cứu liên ngành sử học, địa lý học và ngôn ngữ học. Nghiên cứu địa danh từ cách tiếp cận ngôn ngữ học là một phương pháp rất cần thiết và quan trọng.

Giai đoạn này bắt đầu tiến hành những nghiên cứu lý thuyết; lý luận nghiên cứu chín muồi và đã hình thành một số trường phái nghiên cứu trong lĩnh vực địa danh học với nhiều kết quả 8 (LUAN.Nam) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) nghiên cứu rất lớn. Ví dụ Địa danh học Nhật Bản của Kagami Kanji (镜味完二) vận dụng phương pháp ngôn ngữ địa lý học và phương pháp nghiên cứu lịch sử tộc người, tiếp thu thành quả nghiên cứu Đức đã phân tích loại hình phân bố địa danh cũng như trật tự phân tầng niên đại địa danh[59;tr. Về mặt lý thuyết, có Lý luận địa danh của Ichiro Yamaguchi Keiichirou (山口惠一郎, năm 1984), Nhập môn địa danh học của Kagami Akira (镜味明克 năm 1984). Ở Anh, việc nghiên cứu địa danh có hệ thống là do nhà ngôn ngữ học A.

Do ông đề xướng, năm 1923 tại London đã thành lập Hiệp hội địa danh học. Mawer lần đầu tiên giảng dạy môn học về địa danh ở Trường Đại học London và viết cuốn sách Vấn đề địa danh học. Trong công trình này, tác giả trình bày tỉ mỉ các vấn đề về mối quan hệ giữa địa danh với lịch sử đất nước, các lớp khác nhau của ngôn ngữ cư dân thời cổ cũng như ý nghĩa của địa danh, v.Powicke cho rằng ―Nghiên cứu và sử dụng địa danh học, đã làm phong phú và kiểm tra sự phát hiện của khảo cổ học, sử học và qui luật ngôn ngữ, không chỉ giải thích mô hình cư trú tộc người mà còn có thể phân tích các thời kỳ di dân khác nhau‖ [128;tr. Gilliron xuất bản ―Tập bản đồ ngôn ngữ háp‖, cho thấy quy luật phân bố ngôn ngữ theo khu vực, đưa ra cách hiểu về quan hệ hạn chế giữa ngôn ngữ và địa lý, tác giả chú trọng nghiên cứu địa danh theo hướng phát triển địa lý học.

Dauzat （Pháp） với ―Nguồn gốc và diễn tiến của địa danh‖[134;tr.24], đã đi sâu vào nghiên cứu phân tầng niên đại điạ danh bằng phương pháp văn hoá - địa lý học, tác giả cho rằng các nét văn hoá cổ đại như phát triển kinh tế, chiến tranh, di chuyển tộc người, v. thường được thể hiện bằng những đặc trưng lịch sử của địa danh ở địa phương. Người đặt nền móng cho địa danh học của Pháp là A.Longnon, Cuốn sách Địa danh nước Pháp [135;tr.36] của tác giả phân tích nguồn gốc và sự diễn biến địa danh của các khu vực dân cư, sông ngòi và rừng núi. Mục đích và phương pháp nghiên cứu địa danh Pháp của ông là chỉ ra nguồn gốc và diễn biến của địa danh, phân tích sự cấu thành địa danh ở nước Pháp, đưa ra quan niệm nên coi địa danh học là một 9 (LUAN.Nam) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) ngành khoa học nghiên cứu độc lập, với mối quan hệ giữa địa danh học với các khoa học khác.

Ngoài ra còn có Địa danh nước Pháp của A.Vincent; Địa danh của huyện Rabastens tỉnh Tarn của E. Trong thời kỳ này, các nước khác cũng xuất bản rất nhiều cuốn từ điển địa danh. Năm 1930, Mỹ thành lập Uỷ ban Địa danh. Năm 1952 thành lập Hiệp hội chuyên về tên gọi.

Năm 1953, Hiệp hội chuyên về tên gọi sáng lập ra tạp chí Names. Tap chí này có đăng những bài về địa danh học, đa số là liên quan với địa danh Mỹ. Trong số đó, nhiều bài trình bày về nguồn gốc địa danh và đặc trưng địa danh trong khu vực, cũng có một số bài liên quan đến tên gọi các nước khác. Ở các nước khác như Canada, Đức, Thụy Điển, Arập, v.v… cũng có nhiều công trình về địa danh học.

Năm 1960, Liên Hợp Quốc thành lập tổ chuyên gia địa danh Liên Hợp Quốc, đã tổ chức nhiều cuộc hội nghị tổ chuyên gia địa danh và hội nghị tiêu chuẩn hóa địa danh Liên Hợp Quốc, việc nghiên cứu địa danh đã phát triển mở rộng đến khắp nơi trên thế giới. Nói chung các nước phương Tây chủ yếu nghiên cứu địa danh từ thực tiễn và trong nghiên cứu có nhắc đến phương pháp và lý luận. Còn các công trình chuyên về lý luận và phương pháp nghiên cứu thì ở Liên Xô, Nhật Bản, Trung Quốc tương đối nhiều. Vấn đề nghiên cứu địa danh ở Trung Quốc 1.

Tình hình nghiên cứu thời cổ Thuật ngữ ―địa danh‖ được ghi chép sớm nhất trong cuốn sách Chu lý, là công trình ở thời kỳ Chiến quốc. Công trình chủ yếu viết về quan chế thời nhà Chu và chế độ kinh tế chính trị của các nước thời kỳ Chiến quốc. Thời kỳ này lần lượt ra đời các cuốn sách Sơn hải kinh và Vũ cống, có ghi khoảng 1100 địa danh. Các địa danh ghi trong Vũ Cống có đóng góp rất lớn cho đời sau.

Sau đó, dần dần có nhiều sách giải thích về nguồn gốc địa danh. Thủy kinh chú ghi nhận hơn 20.000 địa danh, có 2400 chỗ giải thích về nguồn gốc địa danh. Tuy nhiên trong thời kỳ phong kiến, việc nghiên cứu địa danh Trung Quốc chỉ thiên về việc ghi chép địa danh, giải thích nguồn gốc, tìm hiểu lịch sử địa danh, khái quát nguyên 10 (LUAN.Nam) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) tắc định danh và quy phạm hóa địa danh. Các nghiên cứu này thiếu tính hệ thống và tính tổng hợp, cũng chưa có những khám phá mới và chưa hề hình thành ngành khoa học độc lâp.

Tình hình nghiên cứu cận đại Sau cuộc chiến tranh Nha phiến, những người truyền giáo bắt đầu dịch và giới thiệu những công trình nghiên cứu địa danh. Ngoài những ảnh hưởng của các nước phương Tây, vấn đề nghiên cứu địa danh cũng lấy Thủy kinh chú, Thủy kinh chú đồ, Lịch đại dư địa đồ của Dương Thủ Kính và Tiểu phương hồ trai dư địa tùng Sao,； Bồng lai hiên địa học lý tùng thư làm những công trình tham khảo tiêu biểu. Để kỷ niệm 60 năm thành lập Thân Báo, Đinh Văn Giang và Tăng Thế Anh xuất bản Bản đồ mới Trung Hoa Dân Quốc, trở thành một tập bản đồ Trung Quốc có ghi địa danh nhiều nhất trước khi thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Lúc đó, về phương pháp nghiên cứu, phương pháp so sánh ngôn ngữ học được đưa vào nghiên cứu địa danh là một bước tiến mới và đã giành được thành quả khá lớn.

Phòng Thừa Quân và La Thường Bồi là những nhà nghiên cứu tiêu biểu. Đầu những năm 30 thế kỷ trước đã xuất bản Trung Quốc địa danh đại từ điển và Trung Quốc cổ kim địa danh đại từ điển cùng với những chú thích về lịch sử địa danh và vị trí địa danh trên hơn 40.000 địa danh đã thu thập. Từ đó các nhà khoa học Trung Quốc bắt đầu áp dụng các phương pháp địa danh học để nghiên cứu địa danh với thành quả là một loạt các công trình về địa danh học đã ra đời.