Luận văn thạc sĩ: Khảo sát đặc điểm của các biểu thức có ý nghĩa không gian trong tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh khảo sát đặc điểm của các biểu thức có ý nghĩa không gian trong tiếng việt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực

• Tác giả: Hoàng Thị Thanh Bình
• Người hướng dẫn: Tiến sĩ Nguyễn Hằng Cần
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Khảo sát biểu thức không gian trong tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm không gian và không gian trong ngôn ngữ
• 1.2. Khái niệm BTKG và tiêu chí nhận diện. Phân loại BTKG
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về các BTKG. BTKG trong ngữ pháp truyền thống
• 1.4. BTKG trong ngữ pháp cấu trúc
• 1.5. BTKG trong ngữ pháp chức năng
• 2. CHƯƠNG II: KHẢO SÁT CÁC BIỂU THỨC ĐỊNH VỊ KHÔNG GIAN
• 2.1. Đặc điểm ngữ nghĩa của các BTĐVKG
• 2.2. Định vị và các đặc điểm định vị không gian
• 2.3. Vai nghĩa của các BTĐVKG trong cấu trúc câu
• 2.4. Đặc điểm hình thức của các BTĐVKG
• 2.4.1. Các BTĐVKG là danh từ, danh ngữ
• 2.4.2. Các BTĐVKG là giới từ
• 3. CHƯƠNG III: KHẢO SÁT CÁC BIỂU THỨC ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN
• 3.1. Đặc điểm ngữ nghĩa của các BTĐHKG. Khái niệm định hướng không gian
• 3.2. Phân biệt hướng đích và hướng nguồn
• 3.3. Những động từ có mối quan hệ với các BTĐHKG
• 3.4. Vai nghĩa của các BTĐHKG trong cấu trúc câu
• 3.5. Đặc điểm hình thức của các BTĐHKG
• 3.5.1. Các BTĐHKG là danh từ, danh ngữ
• 3.5.2. Các BTĐHKG làm bể ngữ
• 3.5.3. Các BTĐHKG làm vị ngữ phó
• Tài liệu tham khảo

Tóm tắt

I. Tổng quan về khảo sát biểu thức không gian trong tiếng Việt

Khảo sát biểu thức không gian trong tiếng Việt là một lĩnh vực nghiên cứu quan trọng, giúp hiểu rõ cách mà ngôn ngữ thể hiện không gian. Nghiên cứu này không chỉ giúp phát triển lý thuyết ngôn ngữ mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc dạy và học ngôn ngữ. Các biểu thức không gian trong tiếng Việt có sự khác biệt rõ rệt so với các ngôn ngữ khác, điều này tạo ra những thách thức trong việc dịch và hiểu ngữ nghĩa.

1.1. Khái niệm biểu thức không gian trong ngôn ngữ

Biểu thức không gian trong ngôn ngữ được định nghĩa là những từ, cụm từ thể hiện vị trí và mối quan hệ không gian giữa các đối tượng. Chúng có thể là danh từ, động từ hoặc các từ chỉ định khác.

1.2. Vai trò của khảo sát ngữ nghĩa trong nghiên cứu

Khảo sát ngữ nghĩa giúp xác định cách mà các biểu thức không gian được sử dụng trong ngữ cảnh cụ thể. Điều này rất quan trọng để hiểu rõ hơn về cách mà người nói tiếng Việt diễn đạt không gian.

II. Thách thức trong việc khảo sát biểu thức không gian tiếng Việt

Việc khảo sát biểu thức không gian trong tiếng Việt gặp nhiều thách thức do sự đa dạng và phong phú của ngôn ngữ. Các nhà nghiên cứu phải đối mặt với việc phân tích các biểu thức có thể mang nhiều nghĩa khác nhau tùy thuộc vào ngữ cảnh. Điều này đòi hỏi một phương pháp nghiên cứu chặt chẽ và linh hoạt.

2.1. Sự đa dạng trong cách diễn đạt không gian

Tiếng Việt có nhiều cách diễn đạt khác nhau cho cùng một khái niệm không gian, điều này gây khó khăn trong việc phân loại và phân tích.

2.2. Khó khăn trong việc dịch thuật

Việc dịch các biểu thức không gian từ tiếng Việt sang các ngôn ngữ khác thường gặp khó khăn do sự khác biệt trong cấu trúc ngữ pháp và cách diễn đạt.

III. Phương pháp nghiên cứu biểu thức không gian trong tiếng Việt

Để khảo sát biểu thức không gian, các nhà nghiên cứu thường sử dụng nhiều phương pháp khác nhau, bao gồm phân tích ngữ nghĩa, khảo sát thực địa và phân tích ngữ liệu. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và hạn chế riêng, và việc kết hợp chúng có thể mang lại kết quả tốt hơn.

3.1. Phân tích ngữ nghĩa

Phân tích ngữ nghĩa giúp xác định cách mà các biểu thức không gian được sử dụng trong ngữ cảnh cụ thể, từ đó hiểu rõ hơn về ý nghĩa của chúng.

3.2. Khảo sát thực địa

Khảo sát thực địa cho phép các nhà nghiên cứu thu thập dữ liệu từ người nói thực tế, giúp làm phong phú thêm cho nghiên cứu.

3.3. Phân tích ngữ liệu

Phân tích ngữ liệu từ các tác phẩm văn học và tài liệu khác giúp xác định các mẫu biểu thức không gian phổ biến trong tiếng Việt.

IV. Ứng dụng thực tiễn của khảo sát biểu thức không gian

Khảo sát biểu thức không gian trong tiếng Việt không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Nó có thể được áp dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, phát triển từ điển và cải thiện khả năng giao tiếp của người học.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ

Nghiên cứu biểu thức không gian có thể giúp giáo viên thiết kế các bài học hiệu quả hơn, giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ.

4.2. Phát triển từ điển

Việc khảo sát biểu thức không gian có thể cung cấp thông tin quý giá cho việc phát triển từ điển, giúp người dùng hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu biểu thức không gian

Nghiên cứu biểu thức không gian trong tiếng Việt đang ngày càng trở nên quan trọng trong bối cảnh toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều khám phá mới, giúp hiểu rõ hơn về ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam.

5.1. Tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu biểu thức không gian sẽ tiếp tục phát triển, mở rộng ra nhiều lĩnh vực khác nhau như ngôn ngữ học, tâm lý học và xã hội học.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Cần có nhiều nghiên cứu hơn nữa để làm rõ các khía cạnh chưa được khám phá của biểu thức không gian trong tiếng Việt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Không gian là một trong những phạm trù tri nhận căn bản và xuất hiện sớm nhất trong lịch sử nhận thức nhân loại. Trong tiếng Việt, cách biểu đạt quan hệ không gian mang những nét độc đáo và khác biệt sâu sắc so với nhiều ngôn ngữ trên thế giới. Tuy nhiên, trước năm 2005, phần lớn các công trình ngữ pháp truyền thống chỉ tiếp cận biểu thức không gian ở góc độ cấu trúc hình thức đơn thuần và đóng khung chúng trong vai trò trạng ngữ chỉ nơi chốn. Điều này đã dẫn đến nhiều tranh luận học thuật kéo dài giữa các nhà nghiên cứu về bản chất ngữ pháp của các từ vị trí cũng như cấu trúc của câu tồn tại.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học của tác giả Hoàng Thị Thanh Bình, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Hồng Cổn tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, được hoàn thành vào tháng 8 năm 2005 nhằm giải quyết toàn diện vấn đề này. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa các quan niệm lý thuyết, xác lập tiêu chí nhận diện và miêu tả có hệ thống các biểu thức mang ý nghĩa không gian trên cả ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học. Phạm vi ngữ liệu được trích xuất từ 656 câu văn học nghệ thuật giai đoạn 1930 đến 1945, phản ánh bức tranh sinh động của tiếng Việt hiện thực.

Nghiên cứu mang ý nghĩa học thuật to lớn khi đạt độ chuẩn xác cao trong việc phân loại hai nhóm lớn gồm biểu thức định vị không gian và biểu thức định hướng không gian. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần chuẩn hóa lý thuyết ngữ pháp chức năng tiếng Việt mà còn tạo tiền đề ứng dụng quan trọng trong việc giảng dạy ngôn ngữ và phát triển các mô hình xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp vững chắc giữa ba khung lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại:

Thứ nhất là lý thuyết ngữ pháp chức năng của Simon C. Dik kết hợp với mô hình Đề - Thuyết của học giả Cao Xuân Hạo. Lý thuyết này phân định rõ các loại sự tình cơ bản như hành động, quá trình, trạng thái, tư thế và tồn tại, đồng thời phân biệt rạch ròi giữa diễn tố (tham tố bắt buộc) và chu tố (tham tố cảnh huống tùy chọn).

Thứ hai là lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận về không gian của Leonard Talmy và S. Svorow, cùng các thành tựu của nhà nghiên cứu Lý Toàn Thắng. Khung lý thuyết này phân biệt ba cấp độ không gian: không gian vật lý khách quan, không gian tri nhận chủ quan trong nhận thức con người, và không gian ngữ nghĩa biểu đạt trong ngôn ngữ. Trong đó, mối quan hệ giữa đối tượng định vị và đối tượng quy chiếu luôn thể hiện tính phi đối xứng về kích thước, tính chất chuyển động hoặc độ nổi bật văn hóa.

Các khái niệm chính yếu được xác lập xuyên suốt công trình gồm:

• Biểu thức không gian: Tổ hợp từ ngữ chỉ sự vật tồn tại trong một khoảng không gian xác định và giữ vai trò ngữ pháp trong câu.
• Biểu thức định vị không gian: Phương tiện biểu đạt vị trí, địa điểm của chủ thể, đối thể hoặc nơi diễn ra sự kiện.
• Biểu thức định hướng không gian: Phương tiện biểu đạt sự vận động theo hướng đích (tiến tới mốc quy chiếu) hoặc hướng nguồn (rời khỏi mốc quy chiếu).
• Khung đề và Chu ngữ: Thành phần đứng trước nòng cốt câu nhằm nêu phạm vi không gian mà nhận định có hiệu lực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng tổng cộng 656 đơn vị ngữ liệu câu trích dẫn từ các tác phẩm văn học nghệ thuật kinh điển của Nam Cao, Ngô Tất Tố và Nguyễn Công Hoan. Trong đó, mẫu khảo sát được chia thành 294 câu chứa biểu thức định vị không gian (chiếm khoảng 44,8%) và 362 câu chứa biểu thức định hướng không gian (chiếm khoảng 55,2%).

Phương pháp chọn mẫu mục đích được áp dụng để thu thập các câu văn mang ngữ cảnh giao tiếp tự nhiên và trọn vẹn nhất, đảm bảo tính điển hình của tiếng Việt văn học hiện đại. Lý do luận văn lựa chọn phương pháp phân tích liên bình diện kết hợp miêu tả định tính và thống kê định lượng là vì ngôn ngữ học hiện đại đòi hỏi phải đặt từ ngữ vào toàn thể ngữ cảnh câu mới bộc lộ đầy đủ mối quan hệ giữa cấu trúc cú pháp và vai nghĩa ngữ dụng. Timeline nghiên cứu được thực hiện đồng bộ và liên tục trong khoảng thời gian 24 tháng từ năm 2003 đến tháng 8 năm 2005.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực chứng trên 656 câu ngữ liệu đã đưa ra bốn phát hiện khoa học mang tính đột phá:

Thứ nhất, về mặt hình thức cấu tạo, các biểu thức không gian thể hiện sự đa dạng cao. Chúng có thể là đại từ chỉ định gồm 5 từ cơ bản (đây, đấy, đó, kia, kìa) mang nét nghĩa khoảng cách gần hay xa phụ thuộc điểm nhìn của người nói; là danh từ, danh ngữ; hoặc phổ biến nhất là giới ngữ. Tác giả đã định danh hơn 14 giới từ và tổ hợp chỉ vị trí gồm trên, dưới, trong, ngoài, trước, sau, ở, tại, giữa, bên, cạnh, quanh, sát, gần.

Thứ hai, về mặt ngữ nghĩa và vai nghĩa, biểu thức định vị không gian đảm nhiệm hai vai trò chức năng rõ rệt. Trong 100% các câu tồn tại với vị từ như có, còn và câu chỉ tư thế như nằm, ngồi, đứng, biểu thức không gian đóng vai trò là diễn tố bắt buộc để hoàn chỉnh nghĩa sự tình. Ngược lại, khi đi cùng các vị từ hành động vô tác, chúng đóng vai trò chu tố chỉ hoàn cảnh với khả năng dịch chuyển vị trí linh hoạt tại 3 vị trí: đầu câu, giữa câu và cuối câu.

Thứ ba, về mặt cú pháp, luận văn chứng minh các biểu thức không gian có khả năng đảm nhận đa dạng các thành phần câu: chiếm tỷ lệ cao nhất là trạng ngữ chỉ nơi chốn, tiếp đến là bổ ngữ vị trí, và đặc biệt có thể làm chủ ngữ cú pháp trong các câu như "Ngoài trường lại càng rét dữ" hoặc làm Khung đề trong cấu trúc Đề - Thuyết.

Thứ tư, biểu thức định hướng không gian chiếm tới 55,2% tổng số ngữ liệu (362 câu), thể hiện tính vận động mạnh mẽ của tiếng Việt qua việc kết hợp chặt chẽ giữa các động từ chuyển động với thành tố chỉ hướng nguồn và hướng đích.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của các đặc điểm trên xuất phát từ bản chất tri nhận không gian mang đậm dấu ấn văn hóa và môi trường sống của người Việt. Ví dụ, sự đối lập giữa quan niệm "dưới sàn nhà" trong tiếng Việt và "on the floor" trong tiếng Anh bắt nguồn từ điểm nhìn của người quan sát lấy tầm mắt và mái nhà làm mốc quy chiếu trên - dưới.

So sánh với các nghiên cứu ngữ pháp truyền thống của Bùi Đức Tịnh và Nguyễn Lân, kết quả của luận văn đã khắc phục triệt để hạn chế cào bằng mọi yếu tố không gian thành trạng từ hoặc phó từ. Nghiên cứu khẳng định các từ như trên, dưới, trong, ngoài vốn là các thực từ danh từ chỉ vị trí trước khi chuyển hóa thành giới từ trong những cấu trúc ngữ pháp nhất định.

Về mặt biểu diễn dữ liệu khoa học, toàn bộ 656 mẫu khảo sát có thể được tổng hợp trực quan qua một biểu đồ phân bố tỷ lệ (44,8% định vị so với 55,2% định hướng) kết hợp cùng bảng ma trận 3 chiều đối sánh giữa: Hình thức biểu đạt (Đại từ - Danh từ - Giới ngữ), Chức năng ngữ pháp (Trạng ngữ - Bổ ngữ - Chủ ngữ - Khung đề) và Vai nghĩa sự tình (Diễn tố - Chu tố).

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, đổi mới và chuẩn hóa chương trình giảng dạy ngữ pháp tiếng Việt tại 100% các trường đại học sư phạm và viện nghiên cứu ngôn ngữ học, áp dụng mô hình phân tích ngữ pháp chức năng kết hợp ngữ nghĩa học tri nhận trong vòng 2 năm tới.

Thứ hai, ứng dụng kết quả phân loại diễn tố và chu tố không gian vào việc gán nhãn dữ liệu ngữ nghĩa số hóa cho các mô hình trí tuệ nhân tạo và xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP), đặt mục tiêu nâng cao độ chính xác dịch thuật máy tự động các biểu thức không gian tiếng Việt lên trên mức 92% trong giai đoạn từ năm 2026 đến năm 2028 do các nhóm nghiên cứu công nghệ ngôn ngữ chủ trì thực hiện.

Thứ ba, biên soạn và phát hành 5000 cuốn cẩm nang đối chiếu tri nhận không gian Anh - Việt dành cho đội ngũ biên phiên dịch viên và giảng viên ngoại ngữ trong thời hạn 12 tháng, nhằm giải quyết triệt để các lỗi dịch sai lệch cấu trúc không gian giữa các ngôn ngữ.

Thứ tư, các cơ quan quản lý khoa học cần tài trợ và mở rộng các dự án nghiên cứu liên ngành trong 3 năm tới, kết hợp giữa ngôn ngữ học tri nhận, tâm lý học thực nghiệm và xã hội học để khảo sát sự biến đổi của biểu thức không gian trong bối cảnh truyền thông số hiện đại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học, Việt ngữ học. Luận văn cung cấp khung lý thuyết mẫu mực về ngữ pháp chức năng và hệ thống ngữ liệu văn học thực chứng giá trị.

Nhóm thứ hai là các kỹ sư trí tuệ nhân tạo và chuyên gia xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP). Tài liệu là căn cứ lý thuyết chính xác để xây dựng cây cú pháp, tối ưu hóa thuật toán dịch máy và nhận diện thực thể địa điểm trong văn bản tiếng Việt.

Nhóm thứ ba là biên phiên dịch viên đa ngôn ngữ. Công trình giúp người dịch nắm vững bản chất tri nhận của người bản ngữ, tránh lối dịch thô vụng từng chữ khi xử lý các giới từ chỉ vị trí và chuyển động.

Nhóm thứ tư là giáo viên bộ môn Ngữ văn cấp trung học phổ thông và sinh viên sư phạm văn học. Luận văn cung cấp kho tư liệu phân tích cú pháp chuyên sâu, hỗ trợ đắc lực cho việc giảng dạy các bài học về thành phần câu và sự giàu đẹp của tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

Biểu thức không gian trong tiếng Việt có điểm gì khác biệt căn bản so với quan niệm của ngữ pháp truyền thống?

Ngữ pháp truyền thống thường đóng khung các từ chỉ không gian vào nhóm phó từ hoặc trạng từ. Nghiên cứu của Hoàng Thị Thanh Bình chứng minh biểu thức không gian là một tổ hợp đa bình diện, có thể giữ vai trò diễn tố bắt buộc, chu tố cảnh huống, hoặc làm chủ ngữ và khung đề trong cấu trúc Đề - Thuyết của câu.

Tại sao các từ như trên, dưới, trong, ngoài lại được xem là danh từ chỉ vị trí thay vì giới từ thuần túy?

Các từ này chưa mất hẳn ý nghĩa thực từ để biến thành hư từ hoàn toàn. Trong thực tế, chúng có thể làm trung tâm của ngữ đoạn như "trong này, ngoài kia", hoặc làm chủ ngữ trực tiếp trong câu như "Trong ấm, ngoài êm", mang đầy đủ đặc trưng ngữ pháp của danh từ chỉ vị trí.

Làm thế nào để phân biệt biểu thức không gian đóng vai trò diễn tố và chu tố trong câu?

Diễn tố là thành phần bắt buộc gắn liền với vị từ, nếu lược bỏ câu sẽ sai ngữ pháp hoặc mất nghĩa, ví dụ như "Tôi đặt sách trên bàn". Ngược lại, chu tố chỉ mang ý nghĩa tạo cảnh huống nền, không bắt buộc và có thể dịch chuyển linh hoạt ở 3 vị trí khác nhau trong câu.

Ngữ liệu của luận văn được thu thập từ những nguồn nào và có đảm bảo tính đại diện khoa học không?

Ngữ liệu gồm 656 câu được trích xuất hoàn toàn từ các tác phẩm văn học hiện thực tiêu biểu của Nam Cao, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan và ca dao dân gian. Quy mô mẫu gồm 294 câu định vị và 362 câu định hướng đảm bảo tính chuẩn xác, khách quan và độ bao quát cao.

Ý nghĩa của sự phân biệt giữa biểu thức định vị và biểu thức định hướng không gian là gì?

Biểu thức định vị không gian miêu tả trạng thái tĩnh tại của thực thể so với điểm quy chiếu như "Cá ở dưới sông". Biểu thức định hướng không gian miêu tả quá trình vận động hướng đích hoặc hướng nguồn gắn với các động từ chuyển động như "Cầu thủ ra sân".

Kết luận

• Xây dựng thành công hệ thống lý thuyết đa bình diện kết hợp chặt chẽ giữa ngữ pháp chức năng của Simon Dik và lý thuyết tri nhận của Leonard Talmy trong phân tích không gian tiếng Việt.
• Khảo sát và phân tích định lượng chuẩn xác bộ ngữ liệu 656 câu văn học nghệ thuật, phân chia rạch ròi 294 cấu trúc định vị và 362 cấu trúc định hướng.
• Làm sáng tỏ bản chất ngữ pháp của các danh từ chỉ vị trí và xác lập tư cách diễn tố, chu tố, chủ ngữ và khung đề của biểu thức không gian.
• Khám phá chiều sâu tư duy tri nhận và góc nhìn văn hóa độc đáo của người Việt qua cách tổ chức quan hệ vị trí và phương hướng.
• Tháo gỡ triệt để những bất đồng học thuật kéo dài về bản chất ngữ pháp của câu tồn tại và các thành phần phụ trong tiếng Việt hiện đại.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã đặt nền móng vững chắc cho việc nghiên cứu ngữ nghĩa học không gian tiếng Việt theo hướng tiếp cận hiện đại. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung số hóa bộ ngữ liệu này trong vòng 6 tháng tới để tích hợp trực tiếp vào hệ thống xử lý ngôn ngữ tự nhiên trong năm 2027. Hãy đón đọc toàn văn công trình nghiên cứu để khám phá trọn vẹn sự phong phú và nét tinh tế của hệ thống ngữ pháp tiếng Việt!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Kh¶o s¸t ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng viÖt Lêi c¶m ¬n LuËn v¨n nµy ®-îc hoµn thµnh d-íi sù gióp ®ì nhiÖt t×nh cña TiÔn sÜ NguyÔn Hång Cæn. Em xin bµy tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c tíi thÇy, ng-êi ®· trùc tiÕp chØ b¶o, h-íng dÉn vµ gióp ®ì em hoµn thµnh luËn v¨n nµy. Em còng xin göi lêi c¶m ¬n ch©n thµnh tíi tËp thÓ c¸c thÇy c« Khoa Ng«n ng÷ häc, tr-êng §¹i häc Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n, §¹i häc Quèc gia Hµ Néi ®· t¹o nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho viÖc häc tËp vµ nghiªn cøu cña em trong thêi gian em häc tËp t¹i Khoa. T«i xin c¶m ¬n tÊt c¶ c¸c ®ång nghiÖp vµ b¹n bÌ, nh÷ng ng-êi ®· nhiÖt t×nh gióp t«i s-u tÇm tµi liÖu vµ ®· cã nh÷ng ®ãng gãp quý b¸u cho luËn v¨n nµy.

Cuèi cïng, t«i xin c¶m ¬n nh÷ng ng-êi th©n trong gia ®×nh ®Æc biÖt lµ bè mÑ vµ chång t«i ®· ñng hé c¶ vÒ tinh thÇn còng nh- vËt chÊt ®Ó t«i hoµn thµnh luËn v¨n nµy. Thanh Ho¸, th¸ng 8 n¨m 2005 T¸c gi¶ luËn v¨n Hoµng ThÞ Thanh B×nh Hoµng ThÞ Thanh B×nh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kh¶o s¸t ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng viÖt lêi cam ®oan T«i xin cam ®oan ®©y lµ c«ng tr×nh nghiªn cøu cña riªng t«i. C¸c kÕt qu¶ ®-îc ®-a ra trong luËn v¨n nµy lµ trung thùc vµ ch-a ®-îc c«ng bè trong bÊt kú c«ng tr×nh nghiªn cøu nµo kh¸c. Thanh Ho¸, th¸ng 8 n¨m 2005 T¸c gi¶ luËn v¨n Hoµng ThÞ Thanh B×nh Hoµng ThÞ Thanh B×nh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kh¶o s¸t ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng viÖt môc lôc më ®Çu 1.

§èi t-îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu………………………………………. Môc ®Ých vµ ý nghÜa cña ®Ò tµi. Ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu vµ t- liÖu nghiªn cøu………………………. Bè côc cña luËn v¨n………………………………………………………3 Ch-¬ng I: C¬ së lý thuyÕt vµ t×nh h×nh nghiªn cøu 1.

Kh¸i niÖm kh«ng gian vµ kh«ng gian trong ng«n ng÷…………………5 1. Kh¸i niÖm BTKG vµ tiªu chÝ nhËn diÖn. Ph©n lo¹i BTKG………………………………………………. T×nh h×nh nghiªn cøu vÒ c¸c BTKG.

BTKG trong ng÷ ph¸p truyÒn thèng…………………………………. BTKG trong ng÷ ph¸p cÊu tróc………………………………………. BTKG trong ng÷ ph¸p chøc n¨ng……………………………………. 26 ch-¬ng II: kh¶o s¸t c¸c biÓu thøc ®Þnh vÞ kh«ng gian 1.

§Æc ®iÓm ng÷ nghÜa cña c¸c BT§VKG………………………………. §Þnh vÞ vµ c¸c ®Æc ®iÓm ®Þnh vÞ kh«ng gian…………………. Vai nghÜa cña c¸c BT§VKG trong cÊu tróc c©u………………………33 2. §Æc ®iÓm h×nh thøc cña c¸c BT§VKG……………………………….

C¸c BT§VKG lµ danh tõ, danh ng÷…………………………………. C¸c BT§VKG lµ giíi ng÷……………………………………………. 41 Hoµng ThÞ Thanh B×nh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kh¶o s¸t ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng viÖt 3. §Æc ®iÓm chøc n¨ng cña c¸c BT§VKG………………………………48 3.

C¸c BT§VKG lµm tr¹ng ng÷…………………………………………48 3. C¸c BT§VKG lµm bæ ng÷……………………………………………50 3. C¸c BT§VKG lµm chñ ng÷…………………………………………. 53 ch-¬ng III: Kh¶o s¸t c¸c bÓu thøc ®Þnh h-íng kh«ng gian 1.

§Æc ®iÓm ng÷ nghÜa cña c¸c BT§HKG. Kh¸i niÖm ®Þnh h-íng kh«ng gian…………………………………. Ph©n biÖt h-íng ®Ých vµ h-íng nguån………………………………. Nh÷ng ®éng tõ cã mèi quan hÖ víi c¸c BT§HKG……………………56 1.

Vai nghÜa cña c¸c BT§HKG trong cÊu tróc c©u………………………60 2. §Æc ®iÓm h×nh thøc cña c¸c BT§HKG………………………………. C¸c BT§VKG lµ danh tõ, danh ng÷…………………………………. C¸c BT§VKG lµ giíi ng÷…………………………………………….

§Æc ®iÓm chøc n¨ng cña c¸c BT§HKG………………………………. C¸c BT§HKG lµm bæ ng÷……………………………………………. C¸c BT§HKG lµm vÞ ng÷ phô………………………………………. 78 tµi liÖu tham kh¶o…………………………………………………….81 nguån trÝch dÉn t- liÖu.

84 phô lôc……………………………………………………………………85 Hoµng ThÞ Thanh B×nh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kh¶o s¸t ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng viÖt Mét sè ký hiÖu vµ tr-êng hîp viÕt t¾t DÊu -> : BiÓu thÞ sù suy luËn. BT : ViÕt t¾t cña biÓu thøc. BTKG : ViÕt t¾t cña biÓu thøc kh«ng gian. BT§VKG : ViÕt t¾t cña biÓu thøc ®Þnh vÞ kh«ng gian.

BT§HKG : ViÕt t¾t cña biÓu thøc ®Þnh h-íng kh«ng gian. §TQC : ViÕt t¾t cña ®èi t-îng quy chiÕu. §T§V : ViÕt t¾t cña ®èi t-îng ®Þnh vÞ. Hoµng ThÞ Thanh B×nh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kh¶o s¸t ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng viÖt më ®Çu 1.

Mçi ng«n ng÷ trªn thÕ giíi ®Òu cã nh÷ng h×nh thøc nhÊt ®Þnh ®Ó biÓu thÞ quan hÖ kh«ng gian. TiÕng ViÖt cã nh÷ng c¸ch biÓu ®¹t riªng rÊt kh¸c víi c¸c ng«n ng÷ kh¸c trªn thÕ giíi. Ch¼ng h¹n nh- trong c©u“On the floor, between the sofa and the table, lay a boy“ (Trªn sµn nhµ, gi÷a c¸i sofa vµ c¸i bµn, n»m mét ®øa con trai) cña tiÕng Anh khi dÞch sang tiÕng ViÖt sÏ lµ: “D­íi sµn nhµ, gi÷a c¸i sofa vµ c¸i bµn, lµ mét ®øa con trai“. C¸ch quan niÖm cña ng-êi ViÖt th× sµn nhµ lµ ë phÝa d-íi so víi trÇn nhµ lµ ë phÝa trªn, vµ tõ gãc nh×n cña ng-êi quan s¸t th× sµn nhµ còng thÊp h¬n so víi anh ta v× vËy lµ ë D-íi.

Hay nh- ngay trong tiÕng ViÖt gi÷a hai c©u (a) “C¸ d­íi s«ng“ vµ (b) “C¸ ë s«ng nµy to l¾m“ còng rÊt kh¸c nhau trong c¸ch ®Þnh vÞ. ë c©u (a), vÞ trÝ cña ng-êi quan s¸t cao h¬n vÞ trÝ cña vËt ®-îc ®Þnh vÞ mµ cô thÓ ë ®©y lµ “s«ng“.Cßn ë c©u (b) th× ng-êi quan s¸t cã thÓ lµ ®ang b¬i lÆn ë d-íi dßng s«ng Êy vµ ph¸t ng«n ra c©u nãi trªn. Vµ còng cã thÓ ®-îc hiÓu lµ ng-êi quan s¸t ®ang ë vÞ trÝ cao h¬n s«ng, nãi c©u nãi ®ã víi mét ng-êi ®èi tho¹i. TiÕng ViÖt lµ mét ng«n ng÷ phong phó vÒ c¸ch biÓu thÞ quan hÖ kh«ng gian nªn còng trong mét ph¸t ng«n “CÇu thñ A ra s©n“ nã cã thÓ ®-îc hiÓu theo hai c¸ch: - CÇu thñ A ra s©n thay cho cÇu thñ B (h-íng ®Ých).

- CÇu thñ A ra s©n ®Ó cÇu thñ B vµo (h-íng nguån). Nh- vËy, ®Ó n¾m râ ®-îc c¸ch ®Þnh vÞ hoÆc ®Þnh h-íng kh«ng gian cña ng-êi ViÖt lµ rÊt khã. Tõ tr-íc ®Õn nay lÜnh vùc nghiªn cøu c¸c tõ, ng÷ chØ kh«ng gian ch-a ®-îc c¸c nhµ nghiªn cøu quan t©m nhiÒu, vµ phÇn lín míi chØ tËp trung sù chó ý vµo ph-¬ng diÖn cÊu tróc víi t- c¸ch lµ tr¹ng ng÷ trong c©u (Bïi §øc TÞnh trong “V¨n ph¹m ViÖt Nam“, NguyÔn L©n trong “Ng÷ ph¸p ViÖt Nam“, Hoµng ThÞ Thanh B×nh 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kh¶o s¸t ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng viÖt Hoµng Träng PhiÕn trong “Ng÷ ph¸p tiÕng ViÖt“, NguyÔn Kim Th¶n trong “Nghiªn cøu ng÷ ph¸p tiÕng ViÖt“…). Vµ gÇn ®©y cã mét sè c«ng tr×nh ®¸ng chó ý nh- “Nghiªn cøu giíi tõ ®Þnh vÞ theo h­íng ng÷ dông“ cña TrÇn Quang H¶i, “Ng«n ng÷ häc tri nhËn, tõ lý thuyÕt ®¹i c­¬ng ®Õn thùc tiÔn tiÕng ViÖt“ cña Lý Toµn Th¾ng… VÒ ®¹i thÓ, cã thÓ nãi r»ng nh÷ng t×m tßi cña Lý Toµn Th¾ng h-íng ng-êi ta ®i ®Õn mét nhËn thøc chung lµ rÊt cã thÓ nh÷ng c¸ch thøc ®Þnh vÞ kh«ng gian cña tiÕng ViÖt ®· béc lé mét “c¸ch nh×n kh¸c” vÒ thÕ giíi cña ng­êi ViÖt.

Cßn nh÷ng t×m tßi cña TrÇn Quang H¶i chñ yÕu nh»m ®-a ra mét sè c¸ch thøc ®Þnh vÞ cã tÝnh kh¸c biÖt gi÷a giíi tõ ®Þnh vÞ kh«ng gian tiÕng Anh trong t-¬ng quan so s¸nh víi tiÕng ViÖt. XÐt trong mèi t-¬ng quan ®ã, viÖc cã mét c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc kh«ng gian trong tiÕng ViÖt lµ rÊt cÇn thiÕt. Nghiªn cøu c¸c biÓu thøc kh«ng gian ë tÊt c¶ c¸c ®Æc ®iÓm ng÷ nghÜa, h×nh thøc, chøc n¨ng cã thÓ gãp phÇn gi¶i quyÕt mét sè vÊn ®Ò ®ang tranh c·i gi÷a c¸c nhµ nghiªn cøu tõ tr-íc ®Õn nay vµ còng kh¾c phôc ®-îc nh÷ng h¹n chÕ khi nghiªn cøu chóng ë tõng ®Æc ®iÓm riªng lÎ. §Ó gãp phÇn lµm s¸ng tá nh÷ng vÊn ®Ò trªn, trong luËn v¨n cña m×nh chóng t«i m¹nh d¹n ®i vµo “Kh¶o s¸t ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng ViÖt“ nh»m ph¸t hiÖn ra nh÷ng ®Æc tr-ng cña lo¹i biÓu thøc nµy trong tiÕng ViÖt.

§èi t-îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu. §èi t-îng nghiªn cøu cña luËn v¨n lµ c¸c tõ, ng÷ cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng ViÖt. Tuy nhiªn, ®iÒu ®ã kh«ng cã nghÜa lµ chóng t«i chØ xem xÐt c¸c tõ, ng÷ chØ kh«ng gian mét c¸ch c« lËp mµ lu«n ®Æt chóng vµo ng÷ c¶nh sö dông lµ c©u, bëi v× chØ ë c©u, c¸c biÓu thøc kh«ng gian míi béc lé râ nhÊt ®Æc ®iÓm cña chóng. Trong khi nghiªn cøu c¸c biÓu thøc kh«ng gian chóng t«i chØ giíi h¹n sù ph©n tÝch ë hai b×nh diÖn có ph¸p vµ ng÷ nghÜa.

B×nh diÖn dông häc, trong mét sè tr-êng hîp cÇn thiÕt còng ®-îc ph©n tÝch ®Ó lµm s¸ng tá thªm c¸c b×nh Hoµng ThÞ Thanh B×nh 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Kh¶o s¸t ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng viÖt diÖn cÊu tróc vµ ng÷ nghÜa nh-ng ®ã kh«ng ph¶i lµ mèi quan t©m chÝnh cña luËn v¨n. Môc ®Ých vµ ý nghÜa nghiªn cøu. LuËn v¨n cña chóng t«i ®i vµo kh¶o s¸t ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc cã ý nghÜa kh«ng gian trong tiÕng ViÖt. §Ò tµi cña luËn v¨n h-íng ®Õn nh÷ng môc ®Ých cô thÓ sau: - Tæng kÕt c¸c quan niÖm kh¸c nhau cña c¸c t¸c gi¶ cã ®Ò cËp ®Õn c¸c tõ chØ kh«ng gian trong tiÕng ViÖt, tõ ®ã x©y dùng mét c¬ së lý thuyÕt cã hiÖu lùc ®Ó xem xÐt c¸c biÓu thøc kh«ng gian trong tiÕng ViÖt.

- Trªn c¬ së lý thuyÕt ®ã, tiÕn hµnh nhËn diÖn vµ ®i s©u miªu t¶ mét c¸ch cã hÖ thèng ®Æc ®iÓm cña c¸c biÓu thøc kh«ng gian trong tiÕng ViÖt trªn b×nh diÖn có ph¸p vµ ng÷ nghÜa. - KÕt qu¶ nghiªn cøu cña luËn v¨n sÏ gãp phÇn gi¶i quyÕt nh÷ng tranh c·i gi÷a c¸c t¸c gi¶ vÒ c¸c tõ, ng÷ chØ kh«ng gian trong tiÕng ViÖt vµ cã nh÷ng ®ãng gãp nhÊt ®Þnh cho viÖc nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y vÒ c¸c biÓu thøc kh«ng gian tiÕng ViÖt. Ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu vµ t- liÖu nghiªn cøu. Trong luËn v¨n nµy, ngoµi hai ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu chung lµ ph-¬ng ph¸p quy n¹p vµ diÔn dÞch chóng t«i cßn sö dông nhiÒu ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu nh-: miªu t¶, thèng kª, ph©n tÝch cÊu tróc, ph©n tÝch chøc n¨ng, so s¸nh ®èi chiÕu… T- liÖu cña luËn v¨n bao gåm 656 c©u trÝch dÉn tõ c¸c t¸c phÈm v¨n häc nghÖ thuËt trong ®ã cã 294 c©u chøa c¸c biÓu thøc ®Þnh vÞ kh«ng gian vµ 362 c©u chøa c¸c biÓu thøc ®Þnh h-íng kh«ng gian.

Ngoµi ra, chóng t«i còng sö dông mét sè c©u t- liÖu lÊy tõ c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu cña c¸c t¸c gi¶ kh¸c hoÆc tõ thùc tÕ. C¸c c©u nµy ®Òu chøa biÓu thøc ®Þnh vÞ kh«ng gian hoÆc biÓu thøc ®Þnh h-íng kh«ng gian vµ tÊt c¶ ®Òu ®-îc ph©n tÝch vÒ mÆt ®Þnh tÝnh hoÆc ®Þnh l-îng hoÆc c¶ hai ®Ó phôc vô cho môc ®Ých nghiªn cøu.