Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KHÁNG NGHỊ GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM 1. Khái niệm kháng nghị tố tụng và kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm Theo quy định của pháp luật TTHS Việt Nam thì nghĩa vụ chứng minh tội phạm, làm sáng tỏ bản chất của vụ án thuộc về trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng, đó là Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án. Kết quả của cả quá trình tố tụng được thể hiện qua bản án, quyết định của Tòa án có HLPL. Khi đó, mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân phải tôn trọng và thi hành bản án, quyết định đó.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, không phải mọi bản án, quyết định của Tòa án có HLPL đều đảm bảo tính khách quan và đúng quy định của pháp luật. Vì thế, để đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của người bị kết án và những người tham gia tố tụng khác, BLTTHS có những quy định về trình tự, thủ tục xem xét lại các bản án, quyết định đã có HLPL. Luật TTHS các nước trên thế giới cũng như Việt Nam đều quy định thủ tục xem xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có HLPL. Nhưng khác với luật TTHS đa số các nước trên thế giới chỉ quy định một thủ tục xem xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có HLPL, đó là thủ tục tái thẩm (như Đức [80], Hàn Quốc, Na Uy [Dẫn theo 30, tr.) hoặc thủ tục giám đốc thẩm (như Trung Quốc [82], Đan Mạch [Dẫn theo 30, tr.); luật TTHS Việt Nam lại quy định hai thủ tục xét lại bản án, quyết định đã có HLPL là thủ tục giám đốc thẩm và thủ tục tái thẩm.
Thủ tục giám đốc thẩm là thủ tục tố tụng đặc biệt, để xét lại bản án hoặc quyết định đã có HLPL nhưng bị kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc xử lý vụ án. Thủ tục tái thẩm cũng xét lại bản án hoặc quyết định đã có HLPL, nhưng bị kháng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghị vì có những tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án hoặc quyết định mà Tòa án không biết được khi ra bản án hoặc quyết định đó [48, Điều 272 và 290]. Hiện nay, trong nghiên cứu khoa học pháp lý và trong thực tiễn áp dụng pháp luật còn có các quan điểm khác nhau về khái niệm giám đốc thẩm như: Quan điểm thứ nhất cho rằng, giám đốc thẩm là một giai đoạn TTHS, trong đó Tòa án cấp trên trực tiếp xét lại vụ án mà bản án đã có HLPL về vụ án đó bị kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật trong việc xử lý vụ án, nhằm khắc phục sai lầm của Tòa án cấp dưới, bảo đảm cho việc áp dụng thống nhất pháp luật. Quan điểm thứ hai cho rằng, giám đốc thẩm là hình thức đặc thù để kiểm tra tính hợp hiến và hợp pháp của các quyết định, bản án của Tòa án [76, tr.
Quan điểm thứ ba cho rằng, giám đốc thẩm trong TTHS là thủ tục do Tòa án có thẩm quyền xét lại những bản án hoặc quyết định hình sự đã có HLPL bị người có thẩm quyền kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong hoạt động xét xử của Tòa án, nhằm đảm bảo pháp luật được áp dụng đúng đắn và thống nhất [30, tr. Quan điểm thứ tư cho rằng, giám đốc thẩm là một thủ tục của luật TTHS nhằm xác định và khắc phục vi phạm, sai lầm nghiêm trọng trong bản án, quyết định đã có HLPL của Tòa án dựa trên những căn cứ kháng nghị của người có thẩm quyền theo quy định của pháp luật [67, tr. Như vậy, hầu hết các quan điểm trên đều cho rằng giám đốc thẩm là việc xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có HLPL, nhưng có quan điểm thì cho rằng giám đốc thẩm là một giai đoạn TTHS, quan điểm khác thì cho là một thủ tục tố tụng. Nhìn chung mỗi quan điểm đều có góc độ tiếp cận khác nhau, với phạm vi nghiên cứu khác nhau; tuy chưa phản ánh đầy đủ các dấu hiệu đặc trưng của giám đốc thẩm, nhưng ở mức độ nào đó thì mỗi quan điểm đều có nhân tố phù hợp nhất định.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo chúng tôi để làm rõ nội hàm khái niệm giám đốc thẩm, thì cần phân biệt giám đốc thẩm với xét xử lại và giám đốc việc xét xử. Tại Điều 20 BLTTHS quy định: “Tòa án thực hiện chế độ hai cấp xét xử. Đối với bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị thì vụ án phải được xét xử phúc thẩm” [48]. Như vậy, Tòa án cấp phúc thẩm chỉ xét xử lại những vấn đề, nội dung đã được Tòa án cấp sơ thẩm giải quyết, nhưng có kháng cáo, kháng nghị.
Còn Tòa án xét xử giám đốc thẩm không phải là một cấp xét xử, mà là thủ tục tố tụng đặc biệt, kiểm tra tính hợp pháp, tính có căn cứ của bản án, quyết định đã có HLPL. Theo Điều 21 BLTTHS thì “Giám đốc việc xét xử là việc Tòa án cấp trên giám đốc việc xét xử của Tòa án cấp dưới, TANDTC giám đốc việc xét xử của TAND và TAQS các cấp để đảm bảo việc áp dụng pháp luật được nghiêm chỉnh và thống nhất” [48]. Hoạt động giám đốc việc xét xử của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới bao gồm cả hoạt động giải quyết khiếu nại, tố cáo của người tham gia tố tụng, cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội và mọi công dân; kiểm tra, phát hiện các vi phạm pháp luật trong hoạt động xét xử để sửa chữa, khắc phục kịp thời; kháng nghị bản án, quyết định đã có HLPL theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm; xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm và hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong công tác xét xử. Do đó, giám đốc thẩm chỉ là một hoạt động của công tác giám đốc việc xét xử và có phạm vi hẹp hơn giám đốc việc xét xử.
Trên cơ sở nghiên cứu về lý luận và thực tiễn áp dụng các quy định của BLTTHS về giám đốc thẩm, tái thẩm, chúng tôi cho rằng: Giám đốc thẩm, tái thẩm là thủ tục tố tụng đặc biệt để xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có HLPL, nhưng bị người có thẩm quyền kháng nghị vì phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc xử lý vụ án hoặc có tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định đã có HLPL mà Tòa án không biết được khi ra bản án, quyết định đó, nhằm đảm bảo cho việc giải quyết vụ án được đúng quy định của pháp luật. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, để giải quyết vụ án theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm thì trước hết phải có kháng nghị của người có thẩm quyền, được ban hành theo một trình tự, thủ tục chặt chẽ, trên cơ sở căn cứ do BLTTHS quy định. Văn bản kháng nghị phải có những lập luận, đánh giá về các tình tiết của vụ án và phải chỉ ra được sai lầm trong áp dụng pháp luật của Tòa án cấp sơ thẩm, Tòa án cấp phúc thẩm; vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án hoặc có tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định đã có HLPL. Đây là văn bản tố tụng mang tính chất pháp lý và là cơ sở để xét lại vụ án theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.
Khái niệm kháng nghị tố tụng Theo quan niệm chung nhất được ghi nhận trong Từ điển tiếng Việt của Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa thì “Kháng nghị là tỏ lòng phản đối” [73, tr. Trong TTHS thì khái niệm kháng nghị gắn liền với việc ra bản án và các quyết định của Tòa án hoặc các cơ quan tiến hành tố tụng. Như vậy, khi kháng nghị sẽ bao gồm đối tượng, nội dung kháng nghị và hệ quả của việc kháng nghị. Trong cuốn “Sổ tay thuật ngữ pháp lý thông dụng”, tác giả Nguyễn Duy Lãm đưa ra khái niệm kháng nghị như sau: “Kháng nghị là việc người có thẩm quyền bằng văn bản của mình gửi đến Tòa án có thẩm quyền, làm ngừng hiệu lực phán quyết của Tòa án trong bản án hoặc quyết định để xét xử theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm hoặc tái thẩm nhằm làm cho vụ án được xét xử chính xác, khách quan và đúng pháp luật” [25, tr.
Tuy nhiên, quan điểm này không hoàn toàn chính xác, vì theo quy định của BLTTHS thì kháng nghị giám đốc thẩm và kháng nghị tái thẩm không mặc nhiên làm ngừng HLPL của bản án, quyết định bị kháng nghị, trừ khi người đã kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm ra quyết định tạm đình chỉ thi hành bản án, quyết định đó. Theo cuốn Từ điển Luật học của Viện khoa học 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp lý - Bộ Tư pháp thì “Kháng nghị trong TTHS là việc VKS cùng cấp và VKS cấp trên trực tiếp yêu cầu Tòa án xét lại bản án, quyết định sơ thẩm chưa có HLPL theo thủ tục phúc thẩm, xét lại bản án hoặc quyết định đã có HLPL theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm” [78, tr. Mặc dù đã đưa ra khái niệm về kháng nghị trong TTHS, nhưng định nghĩa trên lại không bao gồm mục đích của kháng nghị và chưa phản ánh đầy đủ chủ thể của kháng nghị giám đốc thẩm, vì ngoài VKS thì Tòa án cũng có thẩm quyền kháng nghị giám đốc thẩm. Trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc những quan điểm trên và nghiên cứu thực tiễn về kháng nghị, chúng tôi cho rằng: Kháng nghị trong TTHS là hoạt động tố tụng của người có thẩm quyền, thể hiện bằng văn bản bày tỏ sự phản đối bản án, quyết định của Tòa án và đề nghị Tòa án có thẩm quyền xem xét lại bản án, quyết định đó, nhằm làm cho việc giải quyết vụ án được đúng quy định của pháp luật.
Khái niệm kháng nghị giám đốc thẩm Để giám đốc thẩm một vụ án hình sự có nhiều hoạt động tố tụng như phát hiện vi phạm pháp luật trong bản án, quyết định của Tòa án đã có HLPL, kháng nghị giám đốc thẩm, tạm đình chỉ thi hành bản án hoặc quyết định bị kháng nghị, xét xử giám đốc thẩm. Trong đó, kháng nghị giám đốc thẩm là hoạt động quan trọng nhất, vì không có kháng nghị giám đốc thẩm thì cũng không có thủ tục giám đốc thẩm.