Chương 1, mục 1.2 sẽ nói rõ điều này. Lưu ý ở đây, theo chúng tôi, là cần thiết để tiệm cận, tránh độ chênh trong học thuật, lại gợi mở nhiều hướng nghiên cứu khác có ý nghĩa khoa học và thực tiễn cho Việt Nam. Thực tế cho thấy, nghiên cứu về mối quan hệ giữa văn hóa và doanh nhân nói chung hay nghiên cứu về entrepreneurial culture nói riêng (cả trong nét nghĩa văn hóa doanh nhân và những nét nghĩa khác của nó) hiện thiếu một khung lý thuyết nghiên cứu nhất quán. Các tác giả thường theo hướng nghiên cứu thực nghiệm, định lượng (lập biến, khảo sát điều tra / dùng dữ liệu thứ cấp, kiểm định tương quan) theo một số 11 lý thuyết hiện có như trong Bảng 0-1.
Thống lĩnh và ảnh hưởng sâu rộng đến giới học thuật là lý thuyết các chiều kích văn hóa của Geert Hofstede. Đó là cơ sở gợi ý để chúng ta có thể tham khảo, vận dụng nghiên cứu văn hóa doanh nhân. Trở lên là cố gắng của chúng tôi trình bày các vấn đề có liên quan để thấy rằng, tình hình nghiên cứu lý luận về “văn hóa doanh nhân” còn thiếu thống nhất, thậm chí có lúc mâu thuẫn, song cũng có chỗ chia sẻ nhau giữa các quan điểm. Với Việt Nam, trong đối sánh, nhìn chung có độ chênh nhất định, góc độ tiếp cận và nội dung nghiên cứu còn khá hẹp so với những hướng đi phong phú của các học giả trên thế giới.
Trong luận văn này, chúng tôi sẽ chọn một hướng đi có tính kế thừa, tiệm cận khuynh hướng chung, hy vọng có thể giải quyết vấn đề đặt ra một cách hữu hiệu. Tình hình nghiên cứu thực tiễn văn hóa doanh nhân Hàn Quốc Từ chỗ chưa đồng thuận rõ ràng, mạnh mẽ về quan điểm lý luận, tình hình nghiên cứu thực tiễn văn hóa doanh nhân Hàn Quốc cũng cho thấy những hướng đi khá phong phú. Liên quan đề tài, chúng tôi xét thấy cần nêu mấy vấn đề sau: 2. Trên thế giới, doanh nhân Hàn Quốc ban đầu được xem xét chủ yếu từ góc độ kinh tế học trước khi được quan tâm hơn từ các góc độ khác.
Từ góc độ kinh tế học, kỳ tích phát triển của Hàn Quốc đã góp phần lôi cuốn các học giả chú ý đến “phần còn lại của thế giới”, thay vì chỉ tập trung vào giới kinh doanh Âu - Mỹ như đã từng. Theo đó, vấn đề rất được quan tâm là vai trò vĩ mô của nhà nước và hoạt động kinh tế của các tập đoàn, doanh nghiệp. Nghiên cứu doanh nhân Hàn Quốc vì thế không tách rời đó, song có phần lẫn khuất, mờ nhạt. Chẳng hạn, từ khá sớm, Leroy P.
Jones & Il Sakong (1980) trong cuốn Government, Business and Entrepreneurship in Economic Development: The Korean Case17 đã nhận xét “sự nổi lên của một nhóm doanh nhân lớn mạnh và năng động là một trong những khía cạnh nổi bật của sự phát triển Hàn Quốc” (tr. Sách có phần điển cứu sơ lược 5 chaebol lớn bấy giờ cùng các doanh nhân Hàn Quốc sáng lập chúng. 17 Tạm dịch: Chính phủ, doanh nghiệp và tinh thần kinh doanh trong phát triển kinh tế: Trường hợp Hàn Quốc. Sách ra đời chỉ sau hai thập niên kể từ khi Hàn Quốc bước vào công nghiệp hóa - quãng thời gian không dài nhưng đủ nhìn lại.
Thuộc “Loạt chuyên khảo về Đông Á” của Đại học Harvard (Mỹ), công trình tiếp cận thuần kinh tế học, được trích dẫn khá nhiều. 12 Theo thời gian, nghiên cứu doanh nhân Hàn Quốc ngày càng mang tính liên ngành, quan tâm nhiều hơn từ góc độ văn hóa (học). Chẳng hạn, gần đây có cuốn Korean Entrepreneurship: The Foundation of the Korean Economy do T. Youn-ja Shim chủ biên (2010)18 đã phân tích thực tiễn doanh nhân Hàn Quốc từ nhiều khía cạnh, chú trọng bình diện văn hóa - xã hội.
Không đơn thuần chỉ do sự đóng góp của các học giả từ nhiều lĩnh vực, mà kỳ thực, nội dung sách chính là phản ánh xu thế liên ngành đó. Trong cuốn này, chương “Value Systems, Entrepreneurship, and Changing Society”19 của David Choi đã chỉ ra những giá trị truyền thống (chủ yếu từ Nho giáo) ảnh hưởng đến doanh nhân, trong tương phản với những giá trị hiện đại Phương Tây, phân tích một số cá nhân tiêu biểu của ba thế hệ doanh nhân Hàn Quốc để thấy sự biến đổi giá trị. Tuy chưa đào sâu làm rõ hơn các luận điểm, song theo chúng tôi, David Choi đã gợi vài ý tưởng quan trọng, có thể tham khảo. Cũng từ góc độ văn hóa (học), nổi lên các nghiên cứu về doanh nhân Hàn Quốc có giá trị thực tiễn cao.
Đó là các tài liệu tư vấn kinh doanh quốc tế, cung cấp thông tin tham khảo cho giới thực hành kinh doanh các nước để tăng cường hiểu biết lẫn nhau, có thể xúc tiến hợp tác, kinh doanh với doanh nhân Hàn Quốc. Trong nhóm này, nhìn chung có thể chụm vào ba loại khá quan trọng, đó là: (1) Những nghiên cứu so sánh xuyên văn hóa theo các chiều kích giá trị, định lượng (hoặc cố gắng định lượng), không đi vào đối tượng doanh nhân cụ thể nào nhưng giúp hình dung những tương đồng, dị biệt cơ bản giữa các nền văn hóa trên các phương diện kinh doanh, lãnh đạo, quản lý., nhờ đó hiểu được doanh nhân Hàn Quốc, cũng như doanh nhân Hàn Quốc hiểu về chính mình. 18 Tạm dịch: Tinh thần doanh nhân Hàn Quốc: Nền tảng kinh tế Hàn Quốc. Sách tập hợp 9 bài nghiên cứu, nội dung khá cập nhật, như chủ đề doanh nhân Hàn Quốc khởi nghiệp trong không gian mạng (cyberspace).
19 Tạm dịch: “Hệ giá trị văn hóa, Doanh nhân và Biến đổi xã hội”. Một điểm đáng chú ý là bài viết so sánh tương đồng - không giống nhiều nghiên cứu khác thường tập trung vào dị biệt - giữa Hàn Quốc và Hoa Kỳ. 13 (3) Những nghiên cứu tập trung vào hành vi kinh doanh, phong cách quản lý, phương thức quản trị “kiểu Hàn Quốc”, ít nhiều liên quan doanh nhân Hàn Quốc, nhưng theo chúng tôi, nghiêng về phản ánh văn hóa kinh doanh, văn hóa doanh nghiệp Hàn Quốc nhiều hơn20. Ngoài ra, tại Hàn Quốc, chúng tôi còn nhận thấy một hướng nghiên cứu rất được quan tâm, liên quan đến các doanh nhân tiêu biểu là người sáng lập, chủ tịch, lãnh đạo cấp cao.
của các tập đoàn. Các học giả đi vào từng trường hợp doanh nhân cụ thể để tìm hiểu, đúc kết tinh thần doanh nhân, triết lý kinh doanh, phong cách lãnh đạo, đặc điểm năng lực. Mảng tài liệu này tương đối nhiều, song tản mác, nội dung có phần trùng lặp. Tất cả các nhóm tài liệu kể trên rất hữu ích, đều được chúng tôi tham khảo.
Ở Việt Nam, việc nghiên cứu doanh nhân Hàn Quốc nhìn chung khá muộn so với trên thế giới, kết quả nghiên cứu tất nhiên cũng kém phong phú hơn. “Nhìn lại chặng đường 25 năm nghiên cứu Hàn Quốc tại Việt Nam”, theo Nguyễn Thị Thắm (2017), ở cả giai đoạn nền tảng (1992-2007) lẫn giai đoạn bùng nổ (2007-2017) thì “nghiên cứu kinh tế Hàn Quốc vẫn chiếm ưu thế” (tr. Chúng tôi thì thấy, đúng là kinh tế Hàn Quốc rất được quan tâm nghiên cứu từ phía Việt Nam, song lại chụm về mảng quan hệ kinh tế, chính sách, chiến lược, kinh nghiệm phát triển là chính, thiếu tập trung vào doanh nhân Hàn Quốc22. 20 Ở mỗi nhóm, có thể kể các tài liệu như: (1) Cultures and Organizations: Software of the Mind (Những nền văn hóa và các tổ chức: Phần mềm tâm thức) (Hofstede, Hofstede & Minkov, 2010); Managing Across Cultures (Quản lý xuyên văn hóa) (Solomon & Schell, 2010); Riding the Waves of Culture (Chinh phục các làn sóng văn hóa) (Trompenaars & Hampden-Turner, 1997/2006).
21 Đơn cử trường hợp Chung Ju-yung - người sáng lập Hyundai - có các nghiên cứu như: Triết lý Asan và DNA của Hyundai (HRI, 2010); “Đặc điểm và năng lực của doanh nhân Chung Ju-yung - người theo đuổi ‘doanh nghiệp vĩ đại’: Trường hợp HHI” (Wha-Young Kim & Yeon S. Ahn, 2014); “Nghiên cứu K-Entrepreneurship qua trường hợp doanh nhân Chung Ju-yung và ví dụ về K-Management” (Chong Jae Lee & Ki Chan Kim, 2015). 22 Nhận xét này có cơ sở. Điển hình, trong danh mục gần 100 bài nghiên cứu về kinh tế Hàn Quốc giai đoạn 1995-2015 trên Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á [địa chỉ uy tín, công bố nhiều nghiên cứu về Hàn Quốc] do Võ Hải Thanh (2015) lập, chỉ có duy nhất bài về “ảnh hưởng của ba thế hệ doanh nhân [Hàn Quốc] tiêu biểu” của Lê Thị Việt Hà (2015).
14 Xét “văn hóa doanh nhân Hàn Quốc” với tư cách đối tượng nghiên cứu độc lập, được trực tiếp đề cập ngay tên công trình, thì hầu như chỉ có duy nhất luận án Văn hóa doanh nhân Hàn Quốc và kinh nghiệm đối với Việt Nam của Lê Thị Việt Hà (2018) (đã in thành chuyên khảo, 2020). Từ góc độ khoa học quản trị kinh doanh, công trình góp phần tìm hiểu văn hóa doanh nhân Hàn Quốc. Dù vậy, xét ra cũng có mấy hạn chế: Nghiên cứu đồng nhất văn hóa doanh nhân với nhân cách doanh nhân, từ mô hình nhân cách doanh nhân Việt Nam, phát triển thành “Đức - Trí - Thể - Lợi - Dũng” để phân tích, nên cũng khó tránh hạn chế chung của quan điểm này [xem đánh giá về góc độ tiếp cận tâm lý học]. Chương “văn hóa gia tộc doanh nhân Hàn Quốc” khiến công trình thiếu nhất quán nội tại [không phải đối tượng nghiên cứu, cũng không được giới thuyết], thiếu kết nối chặt chẽ với các chương khác.
Công trình không tiếp cận từ góc độ văn hóa học, chưa đặt trong so sánh văn hóa [tác giả tự nhận xét]. Những hạn chế đó có thể và cần được tiếp tục nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu truyện ký doanh nhân Hàn Quốc 2. Trên thế giới, tìm hiểu tiểu sử doanh nhân cùng lịch sử doanh nghiệp của họ, gắn với sự phát triển lĩnh vực kinh doanh, bối cảnh kinh tế - xã hội của thời đại.
là một hướng nghiên cứu rất được các học giả quan tâm. Theo đó, truyện ký doanh nhân, bao gồm các hồi ký, tự truyện. được đánh giá là một trong những nguồn thông tin tốt để phục vụ nghiên cứu (Frederick, Kuratko & Hodgetts, 2006). Ngoài ra, nhằm đào tạo trong ngành Quản trị kinh doanh nói riêng, hay đào tạo để “trở thành một doanh nhân” nói chung, thì việc đọc truyện ký doanh nhân - kể cả các tấm gương doanh nhân thành công, thất bại, hay không trung thực.
- đều là rất quan trọng, vì đó là cách “trải nghiệm cuộc sống của người khác” (Frederick và cộng sự, 2006, tr. Không thiếu các câu chuyện về doanh nhân đã được dẫn ra trong các giáo trình, bài giảng để thảo luận như những điển mẫu (case study), được sử dụng như những tấm gương, những bài học, những kinh nghiệm.