Chương 1: Cơ sở l luận và thực tiễn Chương 2: Thiết kế một số giáo án dạy học đối với chủ đề Tam giác đồng dạng trong chương trình hình học trung học cơ sở bằng dạy học khám phá. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Định hƣớng đổi mới phƣơng pháp dạy học Đổi mới phương pháp dạy học luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm, Nghị quyết hội nghị trung ương 8 khóa XI (2013) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã nêu rõ:“Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực.
Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”. "Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học” ([13]). Phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực không chỉ chú ý t ch cực hoá học sinh về hoạt động tr tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động tr tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn.
Những định hướng chung, tổng quát về đổi mới phương pháp dạy học các môn học thuộc chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực là: - Phải phát huy t nh t ch cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin,.), trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy (xem [4], [5], [7]). - Chọn lựa một cách linh hoạt các phương pháp chung và phương pháp đặc thù của môn học để thực hiện, nhưng dù sử dụng bất kỳ phương pháp nào LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cũng phải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhận thức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên”. - Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức th ch hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp. Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học (xem [4], [5], [7]).
- Cần sử dụng đủ và hiệu quả các thiết bị dạy học môn học tối thiểu đã qui định; có thể sử dụng các đồ dùng dạy học tự làm nếu xét thấy cần thiết với nội dung học và phù hợp với đối tượng học sinh; t ch cực vận dụng công nghệ thông tin trong dạy học (xem [4], [5], [7]). Phƣơng pháp dạy học tích cực 1.1 Quan niệm về phương pháp dạy học tích cực Phương pháp dạy học t ch cực (active teaching and learning) một thuật ngữ rút gọn, được sử dụng để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy t nh t ch cực, độc lập, sáng tạo của người học. Phương pháp dạy học t ch cực hướng tới việc t ch cực hóa hoạt động học tập, nhận thức của người học, tập trung vào phát huy t nh t ch cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy t nh t ch cực của người dạy. Phương pháp dạy học hiện đại (dạy học theo lối phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh - là phương pháp dạy học tích cực) coi trọng việc phát triển năng lực cho người học, giáo viên là người giữ vai trò định hướng, điều khiển tiến trình dạy học, giúp cho người học tự tìm kiếm, khám phá những tri thức.
Dưới sự hướng dẫn của người thầy, học sinh được được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, sinh được chủ động chọn vấn đề mà mình quan tâm, ham th ch, tự lực tìm hiểu nghiên cứu và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình bày kết quả, thông qua đó tự lực khám phá những kiến thức mới (xem [2], [3], [5], [6], [7]). Trong các phương pháp dạy học t ch cực, phương pháp dạy học khám phá phát huy được các ưu điểm của dạy học t ch cực. Đó là, giảm bớt thuyết trình, diễn giải; tăng cường dẫn dắt, điều khiển, tổ chức nhằm phát huy năng lực tư duy, phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề của học sinh nhằm khám phá ra tri thức mới một cách chủ động (xem [5], [6], [7], [8]). Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực.
Việc đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên theo hướng t ch cực được thể hiện qua bốn đặc trưng cơ bản sau: - Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh: Dạy học t ch cực không chỉ cung cấp những tri thức mà còn phải hướng tới hành động. Giáo viên không cung cấp, áp đặt kiến thức có sẵn mà là người tổ chức, điều khiển và chỉ đạo học sinh tiến hành các hoạt động học tập như nhớ lại kiến thức cũ, phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tập hoặc tình huống thực tiễn,.từ đó giúp học sinh tự khám phá những điều chưa biết chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn. - Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học: Mục tiêu của dạy học t ch cực là rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh, quan tâm chú trọng đến việc rèn luyện cho học sinh những tri thức phương pháp học tập mà cốt lõi là phương pháp tự học để họ biết cách đọc sách giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã có, biết cách suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới, khuyến kh ch người học tự lực khám phá những điều chưa biết trên cơ sở những điều đã biết và đã qua trải nghiệm. - Tăng cường hoạt động học tập của mỗi cá nhân, phối hợp với học tập hợp tác: Tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác theo phương LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com châm “tạo điều kiện cho học sinh nghĩ nhiều hơn, làm nhiều hơn và thảo luận nhiều hơn”.
Mỗi học sinh vừa cố gắng tự lực một cách độc lập, vừa hợp tác chặt chẽ với nhau trong quá trình tiếp cận, phát hiện và tìm tòi kiến thức mới. Thông qua học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, qua đó hình thành và phát triển năng lực sáng tạo của người học. - Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò nhằm mục đ ch nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học tập của người học, đồng thời nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của người dạy. Giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học, tạo điều kiện thuận lợi để học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau; chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiến trình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học); chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh với nhiều hình thức như theo lời giải/đáp án mẫu, theo hướng dẫn, hoặc tự xác định tiêu ch để có thể phê phán, tìm được nguyên nhân và nêu cách sửa chữa các sai sót.
Các dấu hiệu đặc trưng này không chỉ đặc biệt có hiệu quả với học sinh lớn tuổi mà còn áp dụng được cho cả học sinh nhỏ tuổi nếu có tài liệu cụ thể và sự quan tâm của giáo viên (xem [2], [3], [5], [6], [7], [8], [9]). Dạy học khám phá 1. Một số quan điểm về dạy học khám phá Nhà tâm lý học Jerome Bruner (1915 - 2016), người Mĩ, cho rằng học là một quá trình mang t nh chủ quan. Qua quá trình đó, người học hình thành nên các ý tưởng hoặc khái niệm mới dựa trên cơ sở vốn kiến thức có sẵn của mình.
Việc học tập khám phá xảy ra khi người học phải sử dụng quá trình tư duy để phát hiện ra ý nghĩa của điều gì đó cho bản thân họ ([5]). Theo [5], có hai cách tiếp cận trong dạy học đó là: dạy học bằng cách giải th ch và dạy học bằng cách đặt câu hỏi. Trong dạy học bằng giải th ch, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com học sinh được giáo viên giảng kiến thức mới, học sinh phải sử dụng và ghi nhớ những kiến thức mới này. Với dạy học bằng cách đặt câu hỏi, giáo viên đặt câu hỏi hoặc giao bài tập yêu cầu học sinh phải tự tìm ra kiến thức mới, kiến thức mới này được giáo viên chỉnh sửa và khẳng định lại.
Dạy học khám phá có hướng dẫn là một v dụ của cách tiếp cận này. Trong dạy học khám phá, các nội dung ch nh cần được học không được giới thiệu trước mà phải tự khám phá bởi học sinh, khuyến kh ch học sinh đưa ra câu hỏi và tự tìm ra câu trả lời, hay rút ra những nguyên tắc, học sinh là người tham gia t ch cực vào quá trình học. Dạy học khám phá (Discovery Learing), là phương pháp dạy và học mà ở đó người học phát triển quá trình tư duy liên quan đến việc khám phá và tìm hiểu thông qua quá trình quan sát, phân loại, đánh giá, tiên đoán, mô tả và suy luận, người học phải lập kế hoạch, tiến hành và đánh giá quá trình học của mình dưới sự điều khiển của giáo viên. Về tầm quan trọng của dạy học khám phá, nhà tâm lý học Jean Piaget (1896-1980), người Thụy sĩ cho rằng hiểu biết thật sự phải đến từ khám phá.