CHƯƠNG 1 ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN - TRIẾT HỌC CHO SỰ HÌNH THÀNH QUAN NIỆM CỦA PLATÔN VỀ NHÀ NƯỚC LÝ TƯỞNG. Platôn: cuộc đời, sự nghiệp và tác phẩm Platôn (427 – 347 TCN) là một trong những nhà triết học, nhà tư tưởng kiệt xuất nhất thời cổ đại, là người sáng lập chủ nghĩa duy tâm khách quan. Ông là học trò nổi tiếng của Xôcrát, là một trong bảy nhà hiền triết của Hy Lạp cổ đại. Ông tên thật là Aristốclơ, còn Platôn là biệt danh của ông từ thời trẻ.
Có những bằng chứng cho thấy, thời trai trẻ Platôn đã say mê thi ca, âm nhạc và hội họa, đạt thành tích cao trong thể thao, tham gia vào các đại hội thể thao và giành được nhiều vòng nguyệt quế chiến thắng. Ông có vóc người vạm vỡ, cao nên được gọi là Platôn (theo tiếng Hy lạp, Platôn nghĩa là to lớn). Platôn xuất thân từ dòng dõi quý tộc. Bên ngoại, ông là cháu của Sôlông, một trong bảy vị hiền triết Hy Lạp và là nhà lập pháp của Aten, còn bên nội, ông lại thuộc dòng dõi của vị vua cuối cùng của Aten là Codrus.
Sau khi Platôn chào đời được ít lâu, cha của ông qua đời, mẹ tái giá với một người chú họ ngoại. Ông được mẹ chăm sóc cho tới năm lên bảy tuổi, rồi được đến trường học. Vào khoảng năm 407 TCN, ở tuổi 20, ông làm quen với Xôcrát và là một trong những học trò gần gũi nhất của Xôcrát cho tới tận khi Xôcrát qua đời. Platôn theo học Xôcrát trong 8 năm, thu nhận nền triết học căn bản của Xôcrát cùng cách tranh luận theo thể văn biện chứng.
Đây là cách tìm ra sự thật bằng các câu hỏi, câu giải đáp kế tiếp nhau. Từ khi gặp gỡ Xôcrát, Platôn đã dừng hết các công việc thi ca của mình. Ông dừng cả hội họa, bỏ cả thể dục, thể thao mà ông rất thành công, thậm chí đã giành được giải thưởng. Vì quá ham thích triết học, Platôn đã đem đốt hết các tập thơ trữ tình và các bản bi kịch do ông sáng tác lúc thiếu thời.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 399 TCN, Xôcrát bị giíi chủ nô dân chủ cáo buộc là “đầu độc và làm bại hoại đạo đức của lớp trẻ”. Ông bị kết án tử hình vµ ¸n ®-îc thi hµnh bằng độc dược. Cái chết của Xôcrát đã để lại ấn tượng mạnh mẽ ở Platôn, đÕn møc làm ông bị khủng hoảng tinh thần. Platôn tin t-ëng s©u s¾c vµo tinh thần cao cả của Xôcrát, vậy mà Xôcrát lại bị tử hình.
Cái chết của Xôcrát cũng buộc Platôn phải đánh giá lại các giá trị và thúc đẩy những tìm tòi triết học mới. Khi Xôcrát chết, Platôn mới 28 tuổi, và biến cố bi th-¬ng này đã làm s©u s¾c thªm ë ông lßng thù ghét những tư tưởng dân chủ, thù ghét quần chúng vèn ®· cã s½n vµ phát sinh từ dßng dâi giai cấp quý tộc của ông. Do đó, ông chủ trương cần phải tận diệt chế độ dân chủ và thay vào đó b»ng một chính thể do những phần tử quý tộc sáng suốt lãnh đạo. Trong lúc đó, những liên hệ giữa ông và Xôcrát làm cho chính quyền đương thời nghi ngờ ông.
Những bạn bè của ông khuyên ông nên trốn khỏi Aten và ông cũng cho rằng đây là một dịp tốt để chu du thế giới. Từ đây, cuộc đời Platôn đã bước sang một giai đoạn mới, đó là giai đoạn du hành liên miên của ông (từ 400 đến 389 TCN). Trong thời gian này, ông đã đến nhiều nơi và ở đâu ông cũng làm quen với các nhà tư tưởng, các nhà khoa học nổi tiếng, quan tâm đến những ®ặc ®iÓm của đời sống tinh thần và những thành tựu của nó. ¤ng đã đến Ai cập trước tiên và rất bất bình khi nghe các nhà lãnh đạo tôn giáo cai trị xứ này nói rằng, Hy lạp là một quốc gia ấu trĩ không có truyền thống văn hoá và không thể so sánh được với quốc gia Ai cập.
Sau đó ông đáp tàu qua Xisili và đến Italia. Ở đó, ông gia nhập nhóm triết gia do Pytago sáng lập. Cảnh tượng một nhóm người có quyền chính trị rộng rãi lại say mê trong việc nghiên cứu và học hỏi, sống một cuộc đời bình dị mặc dù nắm nhiều quyền thế trong tay là một đề tài khiÕn Platôn cø suy nghĩ m·i. Ông đi chu du suốt 12 năm, học hỏi tất cả các chính thể, họp bàn với tất cả các nhóm, tìm hiểu tất cả các học thuyết.
Ông trở về Aten năm 387 TCN, lúc này ë tuổi 40, ông đã trở nên già dặn h¬n sau nhiều năm học hỏi ở 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều nước. Platôn vẫn còn giữ sự hăng hái của tuổi trẻ nhưng ông đã nhận thức được rằng, tất cả những tư tưởng quá khích chỉ là những chân lý nửa vời. Một trong những vấn đề trọng đại mà Platôn nghiên cứu là làm sao tìm ra những người khôn ngoan nhất để giao phó cho hä việc lãnh đạo quốc gia. Ông mơ ước xây dựng một xã hội lý tưởng dùa trên nền tảng đạo đức.
Thêi gian 2 năm (389 – 387 TCN) ë Italia (Xisili) Platôn đã thuyết phục bạo chúa Điônisi cải cách nhà nước cho phù hợp với thiết kế của ông và nhường ngôi cho các nhà triết học, vì theo ông, chỉ có nhà triết học mới xứng đáng làm vua. Nhưng kết quả lµ Platôn đã bị mang ra bán tại chợ nô lệ. Sau khi được một người bạn giải thoát, Platôn đã trở về Aten để bắt đầu một giai đoạn mới trong cuộc đời của ông. Tại Aten, Platôn đã thành lập trường học mang tên cánh rừng được trồng để kỷ niệm người anh hùng Acadimia (còn được gọi là Hàn lâm viện).
Ở Hàn lâm viện, người ta có thể tự do suy nghĩ và trau dồi kiến thức, những vấn đề lý luận được quan tâm nghiên cứu hơn là những vấn đề thực tế. Đây cũng là nơi Platôn sáng tạo triết học, giảng dạy và giáo dục học trò của mình. Trong Hàn lâm viện, ngoài Platôn, còn có c¸c bạn hữu và học trò của ông thuyết giảng. Ngoài triết học, nhà trường còn chú trọng đến khoa học, luật pháp, thiên văn, sinh học, toán học và lý thuyết chính trị.
Ngôi trường này có thể coi là trường đại học chuyên đào tạo các học viên có đủ khả năng cai trị theo đúng pháp luật. Hàn lâm viện có nhiều nhµ giáo chuyên m«n cao giảng dạy. Nhờ có các bậc thầy tài giỏi, trường nhanh chóng trở nên nổi tiếng, học trò từ bốn phương đổ về theo học rất đông, trong đó Arixtốt là học viên xuất sắc nhất của trường. Hàn lâm viện hoạt động trong hơn 8 thế kỷ, là một trung tâm nghiên cứu và phổ biến triết học của Platôn.
Tại trường này, Platôn thường diễn giảng mà không cần giáo ¸n. Trong thời gian giảng dạy, Platôn đã viết nhiều tác phẩm đèi tho¹i, phần lớn các tác phẩm này đã được lưu trữ và dịch sang nhiều ngôn ngữ. Platôn gắn việc nghiên cứu triết học với việc tiếp thu tri thức toán học (hình học), vì theo ông 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các quan hệ toán học không bao giờ biến đổi. Toán học gióp trau dồi tư duy trừu tượng cho các học trò để hä có thể hiểu được các ý niệm.
Chính vì vậy, Platôn khuyến khích các học trò để trí óc tự do bay bổng, cố gắng đoạn tuyệt với mọi thực tại hằng ngày, thoát ly khỏi những điều tai nghe, mắt thấy xung quanh mình. Mục tiêu của họ là tìm kiếm kiến thức với lòng sùng tín tuyÖt ®èi. Ông không bao giờ trực tiếp nghiên cứu toán học nhưng lại hiểu rõ tất cả những thành tựu mới nhất và thấu hiểu bản chất của khoa toán học với một trình độ rành rọt và uyên thâm hiếm có. Ông đã trải qua một quãng thời gian dài tới nửa cuộc đời tại Hàn lâm viện.
Platôn mất ở độ tuổi 80 trong lúc đang dự yến tiệc. Các tác phẩm còn lưu truyền tới ngày nay của Platôn gồm 23 tập đối thoại đích thực của ông và 11 tập còn nghi ngờ quyÒn t¸c gi¶. Næi tiÕng nhÊt lµ bài phát biểu biện hộ cho Xôcrát vµ13 bức thư mà trong số đó, có thể chỉ có một số đích thực là của ông. Đối thoại là một hình thức viết văn trong đó hai hay nhiều nhân vật đặt ra vµ trình bày một vấn đề, bàn luận các chỉ trích và các tương phản giữa các ý tưởng triết học.
Các nhân vật trong tác phẩm với các cá tính khác nhau, quan điểm khác nhau đã thảo luận cũng như tranh cãi cùng nhau về nhiều mặt đối nghịch của một đề tài. Platôn đã dùng phương pháp biện chứng của Xôcrát để trao đổi các ý tưởng. Tất cả các tập đối thoại của Platôn đều là các biến thể đa dạng về cùng một đề tài – phương pháp của Xôcrát. Nh-ng thËt kh«ng ®¬n gi¶n nắm bắt được cách thức suy luận của xôcrát cùng với những người đàm thoại với ông.
Tại sao xôcrát lại chuyển từ đề tài này sang đề tài khác, ch¼ng h¹n, lúc đang nói về cái đẹp, bỗng dưng lại nói về một cái hoàn toàn khác. Các tác phẩm của Platôn thường được chia nhãm theo ba thời kỳ: Thời kỳ đầu, gồm có các tác phẩm: Charmides: bàn về định nghĩa sự điều độ. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lysis: tranh luận về khái niệm tình bạn. Laches: tranh luận về lòng dũng cảm.
Protagoras: bàn về vấn đề tri thức, đức hạnh, khẳng định đức hạnh là tri thức và cho rằng, nó có thể truyền đạt được. Euthyphro: tranh luận về bản chất của đạo đức. The Republic (nền Cộng hòa), tập 1: bàn về khái niệm công bằng. Các tác phẩm thời kỳ giữa: 1 Gorgias, thảo luận nhiều câu hỏi về đạo đức.
Meno: nói về bản chất của kiến thức. Apology: Xôcrát tự biện hộ tại tòa án chống lại lời buộc tội vô thần và tội làm hư hỏng giới trẻ của toµ ¸n thành Aten. Crito: khẳng định việc con người cần tuân theo các luật lệ của quốc gia. Phaedo: mô tả cảnh từ trần của Xôcrát và trong tác phẩm này, Platôn đã thảo luận lý thuyết các hình thức (ý niệm), bản chất của linh hồn và câu hỏi về tính bất tử.
Symposium: đây là một công trình xuất sắc gồm nhiều bài nói chuyện về vẻ đẹp và tình yêu. The Republic (nền Cộng hòa), tập 2: đây là một công trình lớn nghiên cứu về chính trị, trong đó thảo luận các vấn đề về công bằng cũng như các vấn đề có liên quan đến công bằng, vấn đề làm thế nào để xây dựng một nhà nước lý tưởng và một công dân chân chính.