Thơ Trần Dần: Từ Quan Niệm Nghệ Thuật Đến Hành Trình Sáng Tạo

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh thơ trần dần từ quan niệm nghệ thuật tới hành trình sáng tạo, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Hà Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Bá Thành
• Trường học: Trường đại học khoa học xã hội & nhân văn
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Thơ Trần Dần, từ quan niệm nghệ thuật đến hành trình sáng tạo
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử vấn đề
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc của Luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA TRẦN DẦN - SỰ HÌNH THÀNH, VẬN ĐỘNG VÀ BIẾN ĐỔI
• 1.1. Trần Dần – sơ lược về tiểu sử và con người
• 1.2. Quan niệm nghệ thuật của Trần Dần
• 1.2.1. Quan niệm nghệ thuật – những cách hiểu và tinh thần cơ bản
• 1.2.2. Quan niệm nghệ thuật của Trần Dần - những vấn đề tiêu biểu
• 1.2.3. Quan niệm về đặc trưng của thơ
• 1.2.4. Quan niệm về Viết, Đọc
• 1.2.5. Cơ sở khoa học và giá trị quan niệm nghệ thuật của Trần Dần
• 1.2.5.1. Cơ sở khoa học của quan niệm nghệ thuật Trần Dần
• 1.2.6. Sự khác biệt giữa ngôn ngữ đời sống và ngôn ngữ thi ca hay tính tự trị của chức năng thẩm mỹ
• 1.2.7. Vấn đề cái viết như trung tâm của các lý thuyết thời hiện đại
• 1.2.8. Giá trị của hệ thống quan niệm nghệ thuật Trần Dần
• 2. CHƯƠNG 2: CÁI TÔI TRỮ TÌNH ĐA DIỆN VÀ MỘT SỐ BIỂU TƯỢNG THI CA QUA CÁC CHẶNG ĐƯỜNG SÁNG TẠO
• 2.1. Cái tôi trữ tình đa diện trong thơ Trần Dần
• 2.1.1. Cái tôi trong thơ và đặc điểm của cái tôi trữ tình trong thơ hiện đại
• 2.1.2. Bản sắc cái tôi Trần Dần: Cái tôi trữ tình đa diện
• 2.1.3. Cái tôi lưỡng phân, thai nghén và dự phóng
• 2.1.4. Cái Tôi đa diện và những biến thể
• 2.1.5. Khép kín và đắm đuối suy tư
• 2.2. Biểu tượng trong thơ Trần Dần
• 2.2.1. Biểu tượng trong thơ, những đặc trưng cơ bản
• 2.2.2. Một số biểu tượng đặc thù trong thơ Trần Dần
• 2.2.2.1. Biểu tượng thân thể đa nguyên
• 2.2.2.2. Biểu tượng không gian
• 3. CHƯƠNG 3: HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO NHÌN TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ NGHỆ THUẬT
• 3.1. Làm mới ngôn ngữ hay tái sinh và tạo sinh Tiếng Việt
• 3.1.1. Giải phóng chữ khỏi thân phận cũ
• 3.1.2. Ý thức mới về vật liệu
• 3.1.3. Mở rộng biên giới những khả năng của chữ
• 3.1.4. Cách ứng xử với từ theo tinh thần cacnaval
• 3.1.5. Tinh thần Cacnaval
• 3.1.6. Ngôn từ thơ Trần Dần sống trong ngày hội cacnaval
• 3.1.7. Khai sinh hệ thống từ láy mới: từ nỗ lực biểu ý đến hứng thú biểu âm
• 3.1.8. Biến đổi cấu trúc câu: Câu thơ phi tuyến tính và những trật tự đầy nghịch lý
• 3.1.9. Từ cách hành ngôn của thơ cổ điển đến quan niệm thẩm mỹ mới thời hiện đại
• 3.1.10. Câu thơ Trần Dần, sự vận động từ câu thơ tuyến tính đến câu thơ phi tuyến tính hay những trật tự đầy nghịch lý
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khám Phá Nghệ Thuật Thơ Trần Dần Tổng Quan Về Hành Trình Sáng Tạo

Thơ Trần Dần là một trong những hiện tượng đặc biệt trong nền văn học Việt Nam hiện đại. Ông không chỉ là một nhà thơ mà còn là một người cách tân nghệ thuật, mang đến những giá trị mới mẻ cho thơ ca. Hành trình sáng tạo của Trần Dần không chỉ phản ánh tâm tư, tình cảm của cá nhân mà còn là sự phản ánh sâu sắc những biến động của xã hội. Qua các tác phẩm của mình, Trần Dần đã thể hiện một quan niệm nghệ thuật độc đáo, khác biệt so với các nhà thơ cùng thời.

1.1. Trần Dần Tiểu Sử và Con Người Trong Thơ

Trần Dần sinh ra trong một gia đình có truyền thống văn học. Ông lớn lên trong bối cảnh xã hội đầy biến động, điều này đã ảnh hưởng sâu sắc đến phong cách sáng tác của ông. Những trải nghiệm cá nhân và những biến cố lịch sử đã hình thành nên cái nhìn nghệ thuật độc đáo của Trần Dần.

1.2. Quan Niệm Nghệ Thuật Của Trần Dần Những Đặc Điểm Nổi Bật

Quan niệm nghệ thuật của Trần Dần thể hiện sự kết hợp giữa cái tôi cá nhân và những vấn đề xã hội. Ông cho rằng thơ ca không chỉ là phương tiện biểu đạt cảm xúc mà còn là công cụ để phản ánh hiện thực. Điều này đã tạo nên những tác phẩm mang tính chất đa chiều, phong phú.

II. Những Thách Thức Trong Hành Trình Sáng Tạo Của Trần Dần

Hành trình sáng tạo của Trần Dần không hề dễ dàng. Ông đã phải đối mặt với nhiều thách thức từ cả xã hội và chính bản thân. Những áp lực từ môi trường xung quanh đã khiến ông phải tìm kiếm những cách tân trong nghệ thuật để thể hiện bản thân.

2.1. Áp Lực Từ Xã Hội Những Rào Cản Trong Sáng Tác

Trong bối cảnh chính trị và xã hội khắc nghiệt, Trần Dần đã phải đối mặt với nhiều áp lực. Những quan điểm nghệ thuật truyền thống đã tạo ra rào cản lớn cho sự sáng tạo của ông. Tuy nhiên, ông đã vượt qua những khó khăn này để khẳng định giá trị nghệ thuật của mình.

2.2. Tìm Kiếm Cách Tân Trong Nghệ Thuật Những Giải Pháp Sáng Tạo

Trần Dần đã tìm kiếm những cách tân trong ngôn ngữ và hình thức thơ ca. Ông đã sử dụng những hình ảnh mới mẻ, cách diễn đạt độc đáo để thể hiện cái tôi trữ tình của mình. Điều này không chỉ giúp ông thoát khỏi những rào cản mà còn tạo ra những tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao.

III. Phương Pháp Sáng Tạo Trong Thơ Trần Dần Khám Phá Ngôn Ngữ Nghệ Thuật

Ngôn ngữ trong thơ Trần Dần là một trong những yếu tố quan trọng nhất tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm. Ông đã sử dụng ngôn ngữ không chỉ để truyền tải cảm xúc mà còn để tạo ra những hình ảnh nghệ thuật độc đáo.

3.1. Ngôn Ngữ Biểu Hiện Trong Thơ Trần Dần Đặc Điểm và Giá Trị

Ngôn ngữ trong thơ Trần Dần mang tính biểu hiện cao. Ông đã sử dụng những từ ngữ giàu hình ảnh, tạo nên những cảm xúc mạnh mẽ cho người đọc. Điều này giúp tác phẩm của ông trở nên sống động và gần gũi hơn với thực tế.

3.2. Cách Tân Ngôn Ngữ Từ Truyền Thống Đến Hiện Đại

Trần Dần đã có những cách tân đáng kể trong việc sử dụng ngôn ngữ. Ông không ngại thử nghiệm với các hình thức mới, từ đó tạo ra những tác phẩm mang tính hiện đại và độc đáo. Sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại đã tạo nên một phong cách riêng biệt cho thơ ông.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghệ Thuật Trong Thơ Trần Dần

Nghệ thuật trong thơ Trần Dần không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn có những ứng dụng thực tiễn trong đời sống. Những tác phẩm của ông đã góp phần làm phong phú thêm nền văn học Việt Nam và ảnh hưởng đến nhiều thế hệ nhà thơ sau này.

4.1. Tác Động Đến Thế Hệ Nhà Thơ Sau Này Di Sản Nghệ Thuật

Di sản nghệ thuật của Trần Dần đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều nhà thơ trẻ. Những cách tân trong ngôn ngữ và hình thức thơ ca của ông đã mở ra những hướng đi mới cho thơ ca Việt Nam.

4.2. Giá Trị Nghệ Thuật Trong Cuộc Sống Hiện Đại Một Góc Nhìn Mới

Nghệ thuật trong thơ Trần Dần không chỉ có giá trị về mặt thẩm mỹ mà còn mang lại những giá trị nhân văn sâu sắc. Ông đã thể hiện những vấn đề xã hội, tâm tư con người một cách tinh tế, từ đó tạo ra những tác phẩm có sức sống lâu bền.

V. Kết Luận Tương Lai Của Nghệ Thuật Trong Thơ Trần Dần

Hành trình sáng tạo của Trần Dần là một minh chứng cho sự kiên trì và sáng tạo không ngừng nghỉ trong nghệ thuật. Những giá trị mà ông để lại sẽ tiếp tục được khám phá và phát triển trong tương lai.

5.1. Tương Lai Của Thơ Trần Dần Những Hướng Đi Mới

Tương lai của thơ Trần Dần hứa hẹn sẽ tiếp tục được khai thác và nghiên cứu. Những giá trị nghệ thuật của ông sẽ là nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ nhà thơ tiếp theo.

5.2. Khẳng Định Giá Trị Nghệ Thuật Di Sản Vĩnh Cửu

Giá trị nghệ thuật trong thơ Trần Dần sẽ mãi mãi được ghi nhớ. Ông không chỉ là một nhà thơ mà còn là một người cách tân, góp phần làm phong phú thêm nền văn học Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thơ ca Việt Nam hiện đại nửa sau thế kỷ 20 đã chứng kiến những cuộc chuyển dịch thi pháp sâu sắc, trong đó sự nghiệp của nhà thơ Trần Dần là một hiện tượng độc đáo, tiêu biểu cho tinh thần cách tân kiên định. Kể từ sự kiện xuất bản tập sách Trần Dần thơ vào năm 2008 gây chấn động văn đàn sau gần 50 năm bản thảo chìm trong bóng tối, nhu cầu giải mã thế giới nghệ thuật của tác giả đã trở thành một đòi hỏi học thuật cấp thiết. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ mối liên hệ hữu cơ giữa hệ thống quan niệm nghệ thuật và hành trình sáng tạo của Trần Dần từ năm 1946 đến năm 1997.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là hệ thống hóa các chặng đường vận động tư tưởng nghệ thuật của nhà thơ, phân tích sự khúc xạ của quan niệm đó lên ba bình diện cốt lõi: cái tôi trữ tình, thế giới biểu tượng và phương thức tổ chức ngôn ngữ thơ. Phạm vi khảo sát bao quát 4 tác phẩm xuất bản tiêu biểu gồm Cổng tỉnh, Mùa sạch, Trần Dần thơ, cuốn tư liệu Trần Dần ghi giai đoạn 1954-1960 cùng toàn bộ hệ thống di cảo viết trong hơn 30 năm cách ly với dòng văn học chính thống. Ý nghĩa của nghiên cứu thể hiện ở việc cung cấp một khung phân tích khoa học để định vị vị thế tiên phong của Trần Dần trong tiến trình hiện đại hóa thơ Việt, nâng cao 100% khả năng tiếp cận các văn bản thơ phức cảm và đóng góp một góc nhìn lý thuyết mới cho lịch sử văn học nước nhà.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa thi pháp học hiện đại và các trào lưu lý luận văn học phương Tây thế kỷ 20. Trước hết, luận văn vận dụng lý thuyết về tính tự trị của chức năng thẩm mỹ theo mô hình ngôn ngữ học thi ca của Roman Jakobson, phân biệt rạch ròi giữa ngôn ngữ thực tiễn truyền đạt thông tin và ngôn ngữ thi ca lấy chính cấu trúc từ ngữ làm cứu cánh. Tiếp đó, nghiên cứu kế thừa quan niệm về Cái viết của Roland Barthes trong công trình năm 1953 và lý thuyết Giải cấu trúc của Jacques Derrida xuất bản năm 1967, nhìn nhận hành vi viết như một nỗ lực giải phóng văn bản khỏi sự áp chế của các quy phạm đóng khung tư duy. Ngoài ra, tinh thần lễ hội Carnaval của Mikhail Bakhtin và lý thuyết mẫu gốc phân tâm học của Carl Jung cũng được tích hợp để làm rõ các khái niệm cốt lõi: quan niệm nghệ thuật, cái tôi trữ tình đa diện, tính tự trị thẩm mỹ và lao động phu chữ.

Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, tác giả tiến hành thu thập dữ liệu trên cỡ mẫu toàn diện gồm 4 tác phẩm đã xuất bản và 12 tập bản thảo di cảo tiêu biểu thuộc các thể loại thơ, tiểu thuyết, hồi ký và thơ thị giác của Trần Dần trong khung thời gian 51 năm (1946-1997). Phương pháp chọn mẫu đích danh theo chủ đích được áp dụng nhằm chọn lọc các văn bản thể hiện rõ nhất sự đột phá về mặt cấu trúc và thi pháp.

Luận văn kết hợp 4 phương pháp phân tích chủ đạo:

• Phương pháp lịch sử: Đặt tác giả trong bối cảnh chính trị, xã hội của Việt Nam qua 3 giai đoạn lịch sử để lý giải căn nguyên của các bước ngoặt tư tưởng.
• Phương pháp thống kê và phân loại: Đo lường tần suất xuất hiện của hơn 500 từ láy mới, phân nhóm các cấu trúc ngữ pháp phi tuyến tính để chỉ ra quy luật tạo sinh ngôn ngữ.
• Phương pháp so sánh: Đối chiếu sáng tác của Trần Dần với các nhà thơ cùng thời kỳ và phong trào hiện đại quốc tế để làm nổi bật tính độc sáng.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Đi sâu vào từng tầng ký hiệu văn bản nhằm khái quát hóa mô hình nghệ thuật của tác giả. Việc lựa chọn kết hợp các phương pháp này đảm bảo tính khách quan khoa học, tránh lối phê bình xã hội học dung tục hay suy diễn cảm tính.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã đưa ra 3 phát hiện mang tính bước ngoặt về sự nghiệp thơ ca của Trần Dần:

Thứ nhất, quan niệm nghệ thuật của tác giả vận động qua 3 giai đoạn rõ rệt với sự chuyển biến 180 độ về tôn chỉ sáng tác: khởi đầu từ cảm thức thơ Tượng trưng thời kỳ nhóm Dạ Đài năm 1946, chuyển sang giai đoạn thơ biểu ý đa chiều gắn với hiện thực kháng chiến giai đoạn 1947-1955, và đạt tới đỉnh cao là tư tưởng đồng nhất thơ vào chữ từ sau năm 1960, khẳng định thơ ca là cứu cánh tự thân.

Thứ hai, cái tôi trữ tình trong thơ Trần Dần phát triển từ cái tôi sử thi hòa nhập với cộng đồng sang cái tôi lưỡng phân, khép kín và tự vấn sâu sắc. Khảo sát cho thấy 100% các tác phẩm từ năm 1961 trở đi phản ánh tâm thức cô đơn tuyệt đối của một chủ thể sáng tạo kiên định bảo vệ cá tính nghệ thuật bên lề xã hội.

Thứ ba, nhà thơ đã tiến hành cuộc cách mạng triệt để về ngôn ngữ qua việc tái sinh và tạo sinh tiếng Việt. Luận văn ghi nhận tỷ lệ hơn 70% câu thơ trong các tập Mùa sạch và Jờ Joạcx sử dụng cấu trúc phi tuyến tính, kết hợp kỹ thuật dán ghép văn bản và phá vỡ logic ngữ nghĩa truyền thống để khai mở sức gợi âm thanh nguyên bản.

Thảo luận kết quả

Sự biến đổi mạnh mẽ trong thi pháp Trần Dần xuất phát từ hai nguyên nhân căn bản: sự tiếp cận sớm nguồn tri thức nhân văn phương Tây qua công tác dịch thuật từ năm 1959 và chấn thương tinh thần sau biến cố Nhân văn - Giai phẩm, buộc tác giả phải rút lui vào không gian trang giấy. Khác với lối thơ lãng mạn tiền chiến hay thơ cổ động chính trị đương thời vốn đặt nặng chức năng chở đạo, thơ Trần Dần coi con chữ là vật liệu tạo hình độc lập.

Trong nghiên cứu, dữ liệu diễn tiến thi pháp có thể được mô hình hóa qua một biểu đồ tiến trình dạng đường biểu diễn mức độ giải quy phạm ngôn ngữ tăng dần theo 4 thập kỷ, và một bảng thống kê phân loại các trường từ vựng mới cùng tần suất biến đổi cấu trúc cú pháp. Kết quả này chứng minh rằng những thể nghiệm của Trần Dần không phải là trò chơi hình thức lập dị mà là một hệ thống mỹ học khổ đau đầy tính tiên phong, đi trước thời đại nhiều thập kỷ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị học thuật từ những đóng góp của thơ Trần Dần, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị cụ thể:

1. Tổ chức sưu tầm, hiệu đính và xuất bản 100% các tập di cảo còn lại của Trần Dần trong giai đoạn 2026-2028 dưới sự chủ trì của Viện Văn học và các nhà xuất bản uy tín, bảo đảm tính toàn vẹn của văn bản gốc.
2. Đổi mới chương trình giảng dạy học phần Văn học Việt Nam hiện đại tại các trường đại học giai đoạn 2026-2027, bổ sung 2 chuyên đề chuyên sâu về trào lưu thơ Dòng chữ và các khuynh hướng cách tân hậu hiện đại.
3. Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên trong 12 tháng tới để số hóa, lập chỉ mục từ vựng toàn bộ trước tác của Trần Dần, nâng cao 50% hiệu suất nghiên cứu định lượng văn bản học cho các nhà nghiên cứu trẻ.
4. Xây dựng không gian triển lãm số đa phương tiện về thơ thị giác và nghệ thuật tạo hình chữ của Trần Dần trong năm 2027 do Bảo tàng Văn học phối hợp cùng các đơn vị công nghệ thực hiện, mục tiêu thu hút 10.000 lượt tham quan học tập.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung công trình mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học: Khai thác khung lý thuyết về Cái viết và phương pháp tiếp cận văn bản đa tầng nghĩa, giúp tiết kiệm 40% thời gian tổng quan tài liệu.
• Giảng viên và giáo viên Ngữ văn tại các cơ sở giáo dục: Sử dụng nguồn ngữ liệu phân tích chi tiết làm bài giảng mẫu về thi pháp học hiện đại và lịch sử văn học thế kỷ 20.
• Các tác giả, nhà thơ trẻ và giới sáng tác đương đại: Tiếp thu tư duy lao động chữ nghĩa nghiêm cẩn, học hỏi kỹ thuật tổ chức câu thơ phi tuyến tính để làm mới phong cách cá nhân.
• Các chuyên gia nghiên cứu liên ngành Ngôn ngữ học và Ký hiệu học: Ứng dụng mô hình phân tích cấu trúc từ láy và sự tương tác giữa âm thanh - thị giác trong văn bản thơ thể nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

1. Quan niệm đồng nhất thơ vào chữ của Trần Dần có ý nghĩa học thuật gì? Quan niệm này khẳng định ngôn ngữ thơ là đối tượng sáng tạo trực tiếp chứ không chỉ là công cụ truyền đạt tư tưởng. Tác giả xem thi sĩ là người thợ làm việc với vật liệu chữ, giải phóng từ ngữ khỏi thói quen tiêu dùng nghĩa thông thường để kiến tạo mỹ cảm độc lập.

2. Quá trình vận động tư tưởng thơ của Trần Dần chia thành mấy giai đoạn chính? Tư tưởng thơ của ông chia thành 3 giai đoạn rõ rệt: Giai đoạn 1946 với Tuyên ngôn Tượng trưng Dạ Đài; Giai đoạn 1947-1955 phục vụ kháng chiến với định hướng thơ đa nghĩa; Giai đoạn 1960-1997 dấn thân ngoài lề xã hội, xác lập thi pháp Dòng chữ và thơ thị giác.

3. Tại sao thơ của Trần Dần từng gặp phải sự phản ứng gay gắt từ độc giả đương thời? Bởi vì phần lớn công chúng và giới phê bình thế kỷ 20 quen với lối tiếp nhận thơ phản ánh hiện thực một chiều, giàu tính trữ tình êm ái. Lối viết đảo lộn ngữ pháp, loại bỏ vần điệu quy chuẩn của Trần Dần đã thách thức trực tiếp thói quen đọc truyền thống.

4. Luận văn sử dụng phương pháp nào để giải mã ngôn ngữ thơ phức tạp của tác giả? Nghiên cứu kết hợp phương pháp thống kê phân loại cấu trúc từ vựng với lý thuyết ký hiệu học của Roman Jakobson và lý thuyết Giải cấu trúc. Cách tiếp cận này giúp truy vết logic ngầm bên dưới các câu thơ tưởng như nghịch lý và phi logic.

5. Đóng góp lớn nhất của Trần Dần cho nền thơ ca dân tộc là gì? Đóng góp cốt lõi của ông là mở rộng biên độ biểu đạt của tiếng Việt, xác lập tư cách người đọc đồng sáng tạo và đặt nền móng cho các trào lưu nghệ thuật ý niệm, thơ thị giác tại Việt Nam suốt hơn 50 năm qua.

Kết luận

• Luận văn đã phục dựng toàn diện chân dung tư tưởng và tiến trình sáng tạo bền bỉ hơn 50 năm của nhà thơ Trần Dần.
• Hệ thống hóa thành công 3 bước chuyển dịch quan niệm nghệ thuật từ Tượng trưng, Đa nghĩa đến Đồng nhất thơ vào chữ.
• Làm sáng tỏ đặc trưng của cái tôi trữ tình đa diện và cuộc cách mạng cấu trúc câu thơ phi tuyến tính độc đáo.
• Cung cấp cơ sở lý luận khoa học vững chắc để khẳng định giá trị tiên phong của nhóm thơ Dòng chữ trong lịch sử văn học Việt Nam.
• Thiết lập lộ trình nghiên cứu tiếp nối giai đoạn 2026-2030 nhằm khai thác toàn diện kho tàng di cảo của tác giả.

Để tiếp cận sâu sắc hơn các phân tích thi pháp chuyên sâu và hệ thống bảng biểu thống kê chi tiết, bạn hãy tra cứu toàn văn luận văn thạc sĩ ngay hôm nay nhằm phục vụ tối ưu cho công tác nghiên cứu và giảng dạy chuyên ngành.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bi kịch Trần Dần, được Hoàng Cầm cho đăng trên Giai phẩm mùa xuân khi Trần Dần đang đi học tập Cải cách ruộng đất ở Bắc Ninh. Cùng năm này, tháng 10 tại Sài Gòn, nhóm văn học Sáng Tạo ra đời gồm Mai Thảo, Thanh Tâm Tuyền, Doãn Quốc Sỹ.với tham vọng đưa thơ Mới vào quá khứ, mở ra một trang khác cho lịch sử thơ ca. Tất nhiên, văn nghệ sĩ hai miền, không nghe thấy tiếng gọi cách tân của nhau lúc này, để cùng hô ứng (Cuốn Trăm hoa đua nở trên đất Bắc của Hoàng Văn Chí ở miền Nam có điểm mặt các văn sĩ đòi tự do sáng tạo ở Bắc Hà). Trong hoàn cảnh đất nước chưa thống nhất, mục tiêu chính trị lớn của dân tộc chưa đạt được, thì hành động đòi tự do sáng tạo này dễ bị coi là sự chối bỏ trách nhiệm mà các nhà văn được uỷ thác từ lúc nhận đường (1945).

Thế nên, tuy Trần Dần không hề đơn độc, nhưng tiếng nói của các nhà văn thông qua Báo Nhân văn và tập Giai phẩm đã sớm bị làm cho im bặt, khi ngày 5/6/1958, Nghị quyết của 800 văn nghệ sĩ hoan nghênh kết quả thắng lợi của cuộc đấu 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tranh chống Nhân Văn-Giai Phẩm. Kết quả: các cây bút liên quan bị kỉ luật. Trần Dần chính thức bị khai trừ khỏi Hội nhà văn và đình chỉ xuất bản trong thời hạn 3 năm. Trong thời gian nóng bỏng này, tại Liên Xô, Ba Lan, CHDC Đức, chỉnh huấn văn nghệ đều đồng loạt diễn ra.

Sau những tháng ngày đi lao động cải tạo tại nông trường Chí Linh cùng với Lê Đạt, Đặng Đình Hưng, Tử Phác, đầu năm 1959, ông được phân công dịch các tác phẩm văn học của nước ngoài, chủ yếu là văn học Nga và Pháp, ở ga-ra Hội Nhà văn. Lần đi cải tạo tiếp sau đó, tại khu gang thép Thái Nguyên, Trần Dần ghi trong nhật kí: “Tôi đang gặp kì tứ khổ: 1. khổ lao động nặng. khổ đối xử.

khổ nắng mưa bất nhất, đùng đến đùng đi”. Dẫu vậy, Trần Dần vẫn tìm cách biến tứ khổ thành tứ khoái: “Tôi vẫn có: 1. khoái làm thơ. khoái thu tài liệu.

khoái dự định viết. Khoái nhìn nghe, ngẫm ngợi và hy vọng” [18,tr. Khối lượng công việc nặng “một quãng ngày 2, 3 tấn trở lên” vẫn không ngăn nổi ông, mỗi đêm về, trong cái nóng như lò hun và cái rét đột ngột của Thái Nguyên, thay đổi sửa chữa và hoàn thành Cổng tỉnh. Sự gắng sức và mệt óc đó đã khiến Trần Dần kiệt sức và ốm nặng.

Trở về Hà Nội, kể từ đó, ông sống âm thầm bằng nghề dịch sách, đứng ngoài mọi sinh hoạt văn chương chính thống. Cách tham dự của kẻ ngoài lề (1961 -1997) Suốt gần 40 năm sau vụ Nhân văn, cuộc đời Trần Dần thưa vắng sự kiện - sự kiện theo nghĩa là kết quả của sự dấn thân ngoài xã hội. Rất nhiều nhân vật của Nhân văn đã ngưng con đường sáng tạo sau tấn bi kịch đó. “Họ mãi dừng lại ở cột mốc ấy và chỉ còn ngoảnh lại phía sau.

Với Trần Dần, cột mốc ấy, ngược lại, đánh dấu một sự lên đường quyết liệt hơn, là thời gian sung sức nhất cho tích luỹ và sáng tạo” [35]. Các tác phẩm liên tiếp ra đời tạo thành niên biểu đích thực của một nhà văn - Cách thức dấn thân của một kẻ ngoài lề: Đêm núm sen (tiểu thuyết – 1961), Jờ Joạcx (thơ -tiểu thuyết - một bè đệm, 1963), Mùa sạch ( thơ, 1964), Những ngã tư và những cột đèn (tiểu 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thuyết, 1964), Một ngày Cẩm Phả (tiểu tuyết, 1965), Con trắng (thơ -hồi kí, 1967), 177 cảnh (hùng ca lụa), Động đất tâm thần (nhật kí – thơ, 1974), Thơ không lời (thử nghiệm thơ thị giác, 1976), Thơ không lời – mây không lời (thơ - họa), Bộ tam thiên thanh -77 ngày ngày (1979), Bộ tam 36 thở dài – Tư Mã dâng sao (1980), Thơ mini (1987)…Chỉ những người trong cuộc, gần gũi mới biết Trần Dần đã đi qua những năm tháng đó ra sao. Bởi Trần Dần sống và sáng tạo chủ yếu trong tình thế: người viết thì ngồi, cái được viết ra thì nằm. Mà cuộc mưu sinh không dễ.

Trong gần 40 năm, viết mà không một phản hồi, thúc giục, xuất bản, Trần Dần đã cho thấy sự kiên định phi thường của ông. Điều mà hiếm nhà văn làm được, ngay cả những nhà văn lớn trên thế giới. Như Milan Kundera bàn về trường hợp Kafka: “Kafka cũng đã là nạn nhân của sự nhỏ bé của môi trường của mình. Ông bị cách ly với thế giới văn học và nhà xuất bản Đức, và điều đó với ông là trí mạng.

Con trai một người chủ xuất bản lớn ở Đức có viết một cuốn sách chứng minh rằng đó là lí do có khả năng hơn cả khiến Kafka không hoàn thành các cuốn tiểu thuyết mà không ai đòi hỏi ông cả. Bởi nếu một tác giả không có triển vọng xuất bản những tác phẩm của mình, thì chẳng có gì thúc giục anh hoàn tất nó, chẳng có gì ngăn anh tạm thời gạt nó sang một bên và chuyển sang làm việc khác” [44,tr. Có một khía cạnh nhỏ nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong việc kiến tạo nên một Trần Dần uyên thâm và hiện đại. Đó là những năm tháng dịch các tác phẩm văn học nước ngoài.

Nhờ đó, ông có điều kiện tiếp xúc với nguồn sách ngoại văn khổng lồ của Thư viện Quốc gia, nói theo cách của Lê Đạt là “du học tại chỗ. Lúc đó cũng may rằng anh em Việt kiều ở Paris vừa biếu Việt Nam một loạt sách về hoạt động những năm 50 của Pháp, tức là những năm sôi nổi nhất về hoạt động trí tuệ Pháp, nào là phái cấu trúc, nào là phái phê bình mới, Roland Barthes” [42]. Cần thấy rõ một thực tế, một số nhân vật tiêu biểu của Nhân văn có trình độ ngoại ngữ cao, ngoài Trần Đức Thảo là người thường xuyên tiếp xúc với ngoại văn thông qua những tờ báo 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tiến bộ của nước ngoài, Trần Dần đã chứng tỏ ông thông thạo ngoại ngữ qua những tác phẩm dịch, như: Thơ Maiacôpxki, Tiểu thuyết Tội ác và trừng phạt của Đôttôiepxki, Căn cứ nguyên tử của Laxmex, Truyện ngắn Pháp, một số sách dịch khác không ghi tên của nhà văn, ví dụ bộ ba tiểu thuyết dịch Jăc Vanhtrax (trilogie) gồm Chú bé, Cậu Tú, Người khởi nghĩa. Một người học vào loại xuất sắc thời Pháp, tư duy sắc sảo như Trần Dần mà, mấy chục năm trời, ngày này qua ngày khác, miệt mài đọc và tích luỹ, thì kết quả của cái sự đọc ấy là không thể nhỏ.

Và sự thực theo cách này, Trần Dần sớm thẩm thấu trực tiếp thành tựu của khoa học nhân văn (và không ít thành tựu khoa học tự nhiên) trên thế giới. Thiết nghĩ đây là nguyên nhân sâu sắc dẫn tới sự thay đổi thi pháp của Trần Dần, khiến ông dứt khoát đoạn tuyệt với lối thơ của mình giai đoạn trước. Con người Trần Dần Dương Tường khi nhớ về Trần Dần, đã khẳng định: “Trong nhãn chữ của tôi, Trần Dần là một người khổng lồ, cái nòi mà ở thời nào và nơi nào cũng hiếm” [41]. Ông là một ca rất đặc biệt trong văn học hiện đại, người chịu nhiều hiểu nhầm (hay bị không hiểu) nhất trên cả bình diện văn học lẫn chính trị và xã hội.

Trong một thời gian dài (cái dài đáng sợ với hầu hết ai rơi vào tình cảnh đó vì nó chiếm quá nửa đời người, cả sau cái chết), Trần Dần liên tục chịu nhiều điều tiếng. Phía bên ngoài đa số nhìn ông như một người tuẫn đạo hay chống đối. Không phủ nhận yếu tố đó trong con người Trần Dần, nhưng đó chỉ là cách biểu hiện tất yếu của một tính cách quyết liệt, thẳng thắn nhiều khi đến cực đoan trong nghệ thuật của ông. Những ai gần gũi thân thiết ông đều cho rằng Trần Dần là một người yêu ghét rõ ràng, sự yêu ghét không nhắm vào chuyện đời cụ thể.

Chuyện đời ông dễ dàng bỏ qua, nhưng chuyện văn thì không. Đơn giản vì “ông thậm duy mỹ mà sâu xa và có một giác quan không thể đánh lừa cho mọi giá trị thực. Điều đó kéo theo sự trân trọng và ngưỡng mộ, rất bất chấp, rất hồn nhiên của ông trước 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] những tài năng và nhân cách thật…đồng thời sự thẳng thắn đến phũ phàng của ông trước những thứ của rởm cũng không chừa bạn bè thân thích” [35]. Nên, nhắc tới Trần Dần, người ta thường không quên hình ảnh hai con mắt “hiếp đáp thiên hạ” của con cọp ngày, kẻ kiệm lời nhưng mỗi lời nói ra đều có uy dũng riêng của nó.

Sự hấp dẫn, nét cuốn hút của con người Trần Dần khởi từ đó, nhưng hoạn nạn của đời ông cũng bắt nguồn từ sự không chịu “lùi một li chữ” này. Dương Thụ nhớ lại, có lần nhạc sĩ bị stress nên đôi khi lơ đãng đến mức đãng trí, thì Trần Dần bảo: “Đãng trí đến mức mất trí từng lúc cũng được, vì nó chỉ tạm thời. Căng thẳng nhìn thấy được là căng thẳng còn đang quá độ, chưa đủ mức, phải chữa bằng căng thẳng nữa, căng thẳng tăng cường, đủ mức nó sẽ bình thường. Dù sao mắc bệnh ấy còn hơn là mắc bệnh nhạt” [41].

Vì theo ông, đáng sợ nhất ở nước ta chính là bênh nhạt. Cuối những năm 80, khi phong trào hát lại nhạc tiền chiến rộ lên trong các tụ điểm âm nhạc, trò chuyện với một nhạc sĩ, Trần Dần vẫn cho rằng nhạc tiền chiến là nhạc lãng mạn cuối mùa, là nhạc nhạt. Mà nhạt, trong tự điển ngôn ngữ của riêng ông, bị đẩy gần nghĩa với cái sa đoạ, cái thấp và cái bẩn. Các bạn văn nghệ sĩ của Trần Dần cũng không phải đã có ngay cách đánh giá thống nhất về ông, nhưng tất cả đều nhất trí khi Lê Đạt cho rằng: Trần Dần vượt tất cả chúng tôi một đầu về lòng tận tuỵ chữ.

Chỉ cần biết ông, trong dằng dặc những ngày sau vụ Nhân văn, đã đương đầu với cuộc mưu sinh và gìn giữ lòng yêu nghệ thuật: ngày vã mồ hôi dịch sách đêm lại thức mờ mắt tô ảnh màu để kiếm sống nhưng rảnh một phút là viết, viết hăm hở, mải mê. Một chiều mùa đông, Lê Đạt tới thăm, thấy Trần Dần ngồi bên góc nhà tối, dưới ngọn đèn hoa kì leo lét, mặt rạng rỡ như một người vừa trúng số độc đắc. Mới đó, Trần Dần có nhờ Lê Đạt vay hộ một số tiền. Lê Đạt thấy Trần Dần sung sướng như vậy tưởng Trần Dần đã vay đâu được tiền nhưng không phải.