So Sánh Đặc Trưng Từ Vựng Giữa Thơ Mới và Thơ Truyền Thống Việt Nam

Bài viết so sánh đặc trưng từ vựng của thơ mới và thơ truyền thống Việt Nam, khám phá sự khác biệt và ảnh hưởng văn hóa trong ngôn ngữ thơ.

• Tác giả: Vuõ Thò AÂn
• Người hướng dẫn: GS. Bùi Khánh Thế
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học So Sánh
• Đề tài: So Sánh Đặc Trưng Từ Vựng Giữa Thơ Mới và Thơ Truyền Thống Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: SO SÁNH ĐẶC TRƯNG TỪ VỰNG CỦA THÔ MỚI VỚI THÔ NOÂM (XUẤT TRÊN BÌNH DIỄN TỔNG QUÁT)
• 1.1. Giới thuyết chung về đặc điểm của thô Noâm và Thô Mới
• 1.2. Một cái nhìn tổng quát về từ vựng trong Thô Mới so với thô Noâm
• 1.3. Về cấu tạo
• 1.4. Về nguồn gốc
• 1.5. Về diện tích, diện có
• 1.6. Về tên riêng
• 1.7. Về ngữ nghĩa
• 1.8. Mạch chạy của từ ngữ từ thô Noâm đến Thô Mới
• 1.9. Từ thô Nguyễn Trãi đến thô Nguyễn Khuyến, Tuù Xöông
• 1.10. Từ ngữ trong thô Tân Đà, “dấu gạch nối” giữa hai thời đại thi ca
• 1.11. Từ ngữ trong Thô Mới – sự kế thừa và cách tân từ ngữ trong thơ ca truyền thống
• 2. CHƯƠNG 2: SO SÁNH ĐẶC TRƯNG TỪ VỰNG CỦA MỘT SỐ THỂ THƠ TRONG THÔ MỚI VÀ THÔ NOÂM
• 2.1. So sánh đặc trưng từ vựng trong thể Đường luật của Thô Mới với thể Đường luật của thô Noâm
• 2.2. Về cấu tạo
• 2.3. Về nguồn gốc
• 2.4. Về ngữ nghĩa
• 2.5. So sánh đặc trưng từ vựng trong thể thơ phi truyền thống với thể thơ truyền thống trong nội bộ Thô Mới
• 2.6. Về cấu tạo
• 2.7. Về nguồn gốc
• 2.8. Về ngữ nghĩa
• 2.9. So sánh đặc trưng từ vựng của thể thơ phi truyền thống với thể Đường luật
• 2.10. So sánh đặc trưng từ vựng của thể thơ phi truyền thống với thể Lục bát
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC TRƯNG TỪ VỰNG TRONG THÔ CỦA MỘT SỐ TÁC GIẢ
• 3.1. Đặc trưng từ vựng trong thô Huy Cận so với thô Tuù Xöông
• 3.2. Về cấu tạo
• 3.3. Về nguồn gốc
• 3.4. Về ngữ nghĩa
• 3.5. Đặc trưng từ vựng trong thô Nguyễn Bính so với thô Nguyễn Khuyến
• 3.6. Về cấu tạo
• 3.7. Về nguồn gốc
• 3.8. Về ngữ nghĩa
• 3.9. Đặc trưng từ vựng trong thô Xuân Diệu trước 1945 so với sau 1945
• 3.10. Về cấu tạo
• 3.11. Về nguồn gốc
• 3.12. Về ngữ nghĩa
• 3.13. Một vài đặc điểm của từ ngữ trong thô Thế Lữ
• 3.14. Về phạm vi sử dụng
• 3.15. Về ngữ nghĩa
• 3.16. So sánh một số từ trung tâm trong các chặng đường thơ Hàn Mặc Tử
• 3.17. Gửi quê với những lớp từ ngữ mang sắc thái bình yên, trong trẻo
• 3.18. Thơ điên với những lớp từ ngữ mang dấu ấn đau thương
• 3.19. Xuân nhớ yêu với những lớp từ ngữ hướng tới cái thành thiện
• PHỤ LỤC
• 1. Bảng thống kê và phân loại từ ngữ trong các tác phẩm của các nhà thơ được khảo sát
• 2. Các danh sách và bảng thống kê từ ngữ trong thể thơ truyền thống và phi truyền thống của Thô Mới
• 3. Các bảng thống kê và danh sách từ ngữ trong thơ của một số tác giả
• 4. Danh sách diện tích, diện có và một số từ ngữ trong “Quốc âm thi tập” của Nguyễn Trãi
• 5. Mẫu phiếu xin ý kiến chuyên gia và danh mục các bài thơ được chọn khảo sát
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đặc Trưng Từ Vựng Thơ Mới và Thơ Cũ

Trước Thơ Mới, thơ truyền thống là bộ phận cốt yếu của văn chương bác học Việt Nam. Dòng văn chương này lưu giữ ngôn từ của một thời kỳ lịch sử. Sự xuất hiện của Thơ Mới đánh dấu bước phát triển của ngôn ngữ thơ và tiếng Việt. Nghiên cứu về đặc trưng từ vựng Thơ Mới so với thơ truyền thống (thơ Nôm) góp phần dựng bức tranh từ ngữ của hai giai đoạn thơ ca tiếng Việt và phác thảo tiến trình phát triển từ ngữ trong thơ ca Việt Nam. Theo luận án, "Việc nghiên cứu về đặc trưng từ vựng của Thơ Mới trong sự so sánh với thơ truyền thống (mảng thơ Nôm) của luận án sẽ góp phần dựng lên bức tranh từ ngữ của hai giai đoạn thơ ca tiếng Việt và phác thảo lược đồ tiến trình phát triển của từ ngữ trong thơ ca Việt Nam từ thơ truyền thống đến Thơ Mới."

1.1. Khái niệm Thơ Nôm và vai trò trong văn học Việt Nam

Thơ Nôm không nghiêng về miêu tả thế giới khách quan cũng không ngả về biểu hiện cảm xúc chủ quan. Thơ Nôm lấy sự hài hòa, cân đối, chặt chẽ làm nền tảng. Đặc điểm này quy định hình thức nghệ thuật nói chung, từ ngữ nói riêng của thơ Nôm. Thơ Nôm là một bộ phận quan trọng của văn học trung đại Việt Nam, sử dụng chữ Nôm để thể hiện tư tưởng, tình cảm. Nó phản ánh đời sống xã hội, văn hóa và con người Việt Nam qua lăng kính của các nhà thơ thời bấy giờ. Thơ Nôm đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc.

1.2. Sự ra đời của Thơ Mới và ảnh hưởng đến ngôn ngữ thơ

Thơ Mới có sự đổi mới về hình thức: cách phô diễn ý tứ, cách đặt câu, dùng từ cho đến những cách nói đặc biệt do tiếp thu từ bên ngoài. Sự ra đời của chữ quốc ngữ dẫn đến sự ra đời của “thơ quốc ngữ”. Các nhà Thơ Mới đã tạo nên nền “thơ quốc ngữ mới” trong thi trình Việt Nam. Thơ Mới đánh dấu sự chuyển mình từ thơ ca truyền thống sang thơ ca hiện đại, với sự tự do trong hình thức và biểu đạt cảm xúc cá nhân. Nó mở ra một kỷ nguyên mới cho thơ ca Việt Nam, nơi các nhà thơ có thể tự do sáng tạo và thể hiện bản thân.

II. So Sánh Cấu Trúc Từ Vựng Thơ Mới và Thơ Truyền Thống

Trong Thơ Mới lẫn thơ Nôm, từ đơn chiếm tuyệt đại bộ phận. Thơ Nôm có nhiều yếu tố Hán Việt, thuần Việt đơn tiết, như nguyệt, thủy; khem (kiêng khem), nheøm (keøm nheøm), được dùng làm thành phần câu. Đó là nguyên do quan trọng, ảnh hưởng đến tỷ lệ chênh lệch giữa hai lớp từ đơn và từ ghép của Thơ Mới so với thơ Nôm. Từ ghép trong thơ Nôm cũng như Thơ Mới chủ yếu là từ Hán Việt như nhân nghĩa, triều đình, trượng phu, phong lưu, trung quân. Từ láy trong Thơ Mới nhiều hơn thơ Nôm. Theo luận án, "Trong Thơ Mới lẫn thơ Nôm, từ đơn chiếm tuyệt đại bộ phận... Từ láy trong Thơ Mới nhiều hơn thơ Nôm."

2.1. Phân tích tỉ lệ từ đơn từ ghép từ láy trong hai dòng thơ

Thống kê cho thấy, cả trong thơ Nôm và Thơ Mới, từ đơn chiếm ưu thế vượt trội. Tuy nhiên, tỉ lệ từ ghép và từ láy có sự khác biệt. Thơ Nôm có xu hướng sử dụng nhiều từ Hán Việt đơn âm, trong khi Thơ Mới có sự gia tăng về số lượng từ láy, tạo nên sự phong phú và uyển chuyển trong diễn đạt. Sự khác biệt này phản ánh sự thay đổi trong cấu trúc ngôn ngữ và phong cách biểu đạt của hai dòng thơ.

2.2. Vai trò của từ Hán Việt trong Thơ Nôm và Thơ Mới

Từ Hán Việt đóng vai trò quan trọng trong cả thơ Nôm và Thơ Mới, nhưng mức độ sử dụng và chức năng của chúng có sự khác biệt. Trong thơ Nôm, từ Hán Việt thường được sử dụng để tạo sự trang trọng, cổ kính và thể hiện kiến thức uyên bác của tác giả. Trong Thơ Mới, từ Hán Việt vẫn được sử dụng, nhưng với tần suất ít hơn và thường được Việt hóa để phù hợp với phong cách thơ hiện đại. Sự thay đổi này phản ánh sự chuyển đổi từ văn hóa bác học sang văn hóa đại chúng.

III. Nguồn Gốc Từ Vựng So Sánh Thơ Mới và Thơ Truyền Thống

Trong thơ Nôm cũng như Thơ Mới, từ thuần Việt chiếm ưu thế. Từ ngữ thuộc gốc khác trong Thơ Mới nhiều hơn so với thơ Nôm. Đến Thơ Mới, từ Hán Việt đã giảm rõ rệt. Thời kỳ Thơ Mới xuất hiện và thịnh hành, tiếng Hán đã từ biệt ngôi độc tôn. Tuy nhiên, lớp từ vay mượn trong Thơ Mới vẫn chủ yếu là lớp từ Hán Việt. Điều đó chứng tỏ từ Hán Việt đã trở thành một bộ phận không thể thiếu đối với tiếng ta. Theo luận án, "Trong thơ Nôm cũng như Thơ Mới, từ thuần Việt chiếm ưu thế... Đến Thơ Mới, từ Hán Việt đã giảm rõ rệt."

3.1. Ưu thế của từ thuần Việt trong ngôn ngữ thơ Việt Nam

Từ thuần Việt luôn chiếm ưu thế trong ngôn ngữ thơ Việt Nam, thể hiện bản sắc văn hóa và tinh thần dân tộc. Sự trong sáng, giản dị và gần gũi của từ thuần Việt giúp các nhà thơ dễ dàng truyền tải cảm xúc và ý tưởng đến người đọc. Trong cả thơ Nôm và Thơ Mới, từ thuần Việt đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên sự độc đáo và riêng biệt của thơ ca Việt Nam.

3.2. Ảnh hưởng của từ ngoại lai Hán Việt Pháp đến Thơ Mới

Thơ Mới chịu ảnh hưởng của từ ngoại lai, đặc biệt là từ Hán Việt và từ Pháp. Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng và cách sử dụng từ ngoại lai có sự khác biệt so với thơ Nôm. Thơ Mới có xu hướng sử dụng từ ngoại lai một cách chọn lọc và sáng tạo, đồng thời Việt hóa chúng để phù hợp với phong cách thơ hiện đại. Sự ảnh hưởng của từ ngoại lai giúp Thơ Mới mở rộng khả năng biểu đạt và tiếp cận với những tư tưởng, trào lưu văn hóa mới.

IV. Điển Tích Điển Cố Cách Sử Dụng Trong Thơ Mới và Thơ Cũ

Thơ Nôm rất trọng dùng điển tích, điển cố. Trong Thơ Mới, điển tích, điển cố ít hơn hẳn và mức độ khó, mức độ xa lạ của nó cũng giảm đi nhiều so với thơ Nôm. Việc sử dụng điển tích, điển cố trong thơ Nôm thể hiện sự uyên bác và kiến thức sâu rộng của tác giả về văn hóa, lịch sử. Trong Thơ Mới, việc sử dụng điển tích, điển cố giảm đi, nhường chỗ cho sự tự do biểu đạt và cảm xúc cá nhân. Theo luận án, "Thơ Nôm rất trọng dùng điển tích, điển cố... Trong Thơ Mới, điển tích, điển cố ít hơn hẳn và mức độ khó, mức độ xa lạ của nó cũng giảm đi nhiều so với thơ Nôm."

4.1. Tầm quan trọng của điển tích điển cố trong Thơ Nôm

Điển tích, điển cố đóng vai trò quan trọng trong Thơ Nôm, tạo nên sự sâu sắc, hàm súc và giàu tính biểu tượng. Việc sử dụng điển tích, điển cố không chỉ thể hiện kiến thức uyên bác của tác giả mà còn giúp người đọc liên tưởng đến những câu chuyện, sự kiện lịch sử, văn hóa, từ đó hiểu sâu sắc hơn ý nghĩa của bài thơ. Tuy nhiên, việc lạm dụng điển tích, điển cố có thể khiến thơ Nôm trở nên khó hiểu và xa rời đời sống.

4.2. Sự giản lược điển tích điển cố trong Thơ Mới

Thơ Mới có xu hướng giản lược điển tích, điển cố, tập trung vào việc biểu đạt cảm xúc cá nhân và những trải nghiệm đời thường. Sự thay đổi này phản ánh sự chuyển đổi từ văn hóa bác học sang văn hóa đại chúng, từ việc đề cao kiến thức uyên bác sang việc đề cao sự tự do biểu đạt và cảm xúc chân thật. Tuy nhiên, việc giản lược điển tích, điển cố cũng có thể khiến Thơ Mới mất đi một phần sự sâu sắc và hàm súc.

V. Tên Riêng Trong Thơ So Sánh Thơ Mới và Thơ Truyền Thống

Tên riêng trong thơ Nôm xuất hiện nhiều hơn so với Thơ Mới và phần lớn là tên riêng chỉ những nhân vật lịch sử. Số lượt tên riêng đặt theo lối thuần Việt trong Thơ Mới nhiều hơn so với thơ Nôm và chỉ ở Thơ Mới mới có những trường hợp tên riêng có nguồn gốc khác. Trong thơ Nôm, tên riêng thường được dùng để chỉ đối tượng cụ thể, còn ở Thơ Mới nó thường được dùng theo hướng từ cái tên cụ thể đến cái tên có ý nghĩa tượng trưng. Theo luận án, "Tên riêng trong thơ Nôm xuất hiện nhiều hơn so với Thơ Mới và phần lớn là tên riêng chỉ những nhân vật lịch sử... Trong thơ Nôm, tên riêng thường được dùng để chỉ đối tượng cụ thể, còn ở Thơ Mới nó thường được dùng theo hướng từ cái tên cụ thể đến cái tên có ý nghĩa tượng trưng."

5.1. Sử dụng tên nhân vật lịch sử trong Thơ Nôm

Thơ Nôm thường sử dụng tên nhân vật lịch sử để gợi nhớ những sự kiện, giai đoạn lịch sử quan trọng, đồng thời thể hiện lòng yêu nước, tự hào dân tộc. Việc sử dụng tên nhân vật lịch sử cũng giúp các nhà thơ Nôm truyền tải những bài học đạo đức, triết lý nhân sinh đến người đọc. Tuy nhiên, việc lạm dụng tên nhân vật lịch sử có thể khiến thơ Nôm trở nên khô khan và thiếu tính sáng tạo.

5.2. Tên thuần Việt và tính biểu tượng trong Thơ Mới

Thơ Mới có xu hướng sử dụng tên thuần Việt và tên mang tính biểu tượng, thể hiện sự gần gũi với đời sống và cảm xúc cá nhân. Việc sử dụng tên thuần Việt giúp Thơ Mới trở nên dễ hiểu và gần gũi hơn với người đọc, đồng thời thể hiện sự tự hào về ngôn ngữ và văn hóa dân tộc. Việc sử dụng tên mang tính biểu tượng giúp Thơ Mới truyền tải những ý nghĩa sâu xa và gợi mở những liên tưởng phong phú.

VI. Ngữ Nghĩa Từ Vựng So Sánh Thơ Mới và Thơ Truyền Thống

Nghĩa của từ chỉ được bộc lộ một cách cụ thể và đầy đủ trong ngữ cảnh. Vì vậy, xem xét bình diện ngữ nghĩa của từ ngữ, luận án khảo sát các kết hợp từ ngữ đã được các thế hệ nhà thơ sử dụng. Những kiểu kết hợp từ không thông thường đã xuất hiện từ thời thơ Nôm song chưa có gì đáng kể về số lượng. Phải đến Thơ Mới, những kết hợp từ độc đáo mới xuất hiện “ào ạt”. Theo luận án, "Nghĩa của từ chỉ được bộc lộ một cách cụ thể và đầy đủ trong ngữ cảnh... Phải đến Thơ Mới, những kết hợp từ độc đáo mới xuất hiện “ào ạt”."

6.1. Sự sáng tạo trong kết hợp từ ngữ của Thơ Mới

Thơ Mới nổi bật với sự sáng tạo trong kết hợp từ ngữ, tạo nên những hình ảnh thơ độc đáo và giàu sức gợi. Các nhà thơ Thơ Mới không ngần ngại phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ truyền thống, tạo ra những kết hợp từ ngữ mới lạ, bất ngờ, mang đến cho người đọc những trải nghiệm thẩm mỹ mới mẻ. Sự sáng tạo trong kết hợp từ ngữ là một trong những yếu tố quan trọng làm nên sự thành công của Thơ Mới.

6.2. Ảnh hưởng của văn hóa phương Tây đến ngữ nghĩa Thơ Mới

Thơ Mới chịu ảnh hưởng của văn hóa phương Tây, đặc biệt là văn hóa Pháp, trong cách sử dụng và kết hợp từ ngữ. Các nhà thơ Thơ Mới tiếp thu những tư tưởng, trào lưu văn hóa mới từ phương Tây, đồng thời vận dụng những kỹ thuật ngôn ngữ mới để thể hiện những cảm xúc, suy tư của mình. Sự ảnh hưởng của văn hóa phương Tây giúp Thơ Mới mở rộng khả năng biểu đạt và tiếp cận với những chủ đề mới.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "So sánh đặc trưng từ vựng của Thơ Mới với thơ truyền thống Việt Nam" do nghiên cứu sinh Vũ Thị Ân thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Bùi Khánh Thế (chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh, Mã số: 5.27, năm bảo vệ: 2004), là một công trình tiên phong đặt nền móng cho việc ứng dụng phương pháp ngôn ngữ học định lượng vào nghiên cứu thi pháp học lịch sử tại Việt Nam.

Trong lịch sử nghiên cứu văn học Việt Nam, giai đoạn giao thời từ văn học trung đại sang văn học hiện đại đầu thế kỷ XX – đặc biệt là phong trào Thơ Mới (1932–1945) – thường được tiếp cận dưới góc độ phê bình cảm thụ ấn tượng chủ nghĩa hoặc phân tích thi pháp thể loại đơn thuần. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi tồn tại suốt nhiều thập kỷ là sự thiếu vắng các cứ liệu ngôn ngữ học định lượng chuẩn xác để xác định thực chất của cuộc "cách mạng thơ ca". Các luận điểm trước đây chủ yếu dừng lại ở nhận xét định tính về niêm luật, nội dung tư tưởng, mà chưa làm rõ cấu trúc biến thiên của các tầng bậc từ vựng.

Để giải quyết triệt để khoảng trống này, luận án xác lập hệ thống 3 câu hỏi nghiên cứu và 3 giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Diện mạo từ vựng của Thơ Mới khác biệt như thế nào so với thơ Nôm truyền thống xét trên các bình diện cấu tạo hình thái, nguồn gốc từ nguyên, ngữ nghĩa học và phạm vi sử dụng?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mạch vận động của từ vựng tiếng Việt từ thơ Nôm qua tác giả giao thời Tản Đà đến Thơ Mới diễn ra theo quy luật đột biến ngắt quãng hay kế thừa tiến hóa nội tại?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thể loại thơ (Đường luật, lục bát, thơ tự do phi truyền thống) và phong cách cá nhân tác giả chi phối như thế nào đến việc lựa chọn và phân bố các lớp từ vựng?

Tương ứng với các câu hỏi trên là 3 giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1 (H1): Thơ Mới biểu hiện xu hướng phức hợp hóa cấu tạo từ, gia tăng tỷ lệ từ thuần Việt, giảm thiểu đột biến lớp từ Hán Việt cổ kính và hệ thống điển tích điển cố.
• Giả thuyết 2 (H2): Thơ Mới là bước phát triển nhảy vọt nhưng nằm trong mạch chảy liên tục của lịch sử ngôn ngữ dân tộc, trong đó Tản Đà đóng vai trò "vòng khâu chuyển tiếp".
• Giả thuyết 3 (H3): Sự giải phóng của thể thơ phi truyền thống thúc đẩy sự bùng nổ của nghĩa phái sinh, ngữ nghĩa tu từ và ẩn dụ chuyển đổi cảm giác.

Khung lý thuyết của công trình được định vị vững chắc trên nền tảng Ngôn ngữ học cấu trúc (Structural Linguistics) của Ferdinand de Saussure, Ngữ phong học (Stylistics), và Thi pháp học hiện đại của Trần Đình Sử. Quy mô khảo sát của luận án bao quát khối ngữ liệu khổng lồ với tổng cộng 97.851 lượt từ ($N = 97.851$), bao gồm 24.442 lượt từ thơ Nôm kinh điển (Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan, Nguyễn Khuyến, Tú Xương), 9.409 lượt từ thơ Tản Đà, và 63.409–73.409 lượt từ Thơ Mới (tiêu biểu là Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Chế Lan Viên, Lưu Trọng Lư). Đóng góp đột phá của luận án là việc định lượng hóa chính xác các chỉ số từ vựng, chứng minh một cách tường minh bước chuyển hệ hình mỹ học từ cái "Ta" ước lệ sang cái "Tôi" bản thể cá nhân.

---

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về ngôn ngữ thi ca Việt Nam từ trung đại đến hiện đại từng chứng kiến sự phân hóa thành hai luồng quan điểm học thuật chính. Luồng nghiên cứu thứ nhất thuộc về các nhà phê bình thế hệ đầu như Hoài Thanh – Hoài Chân trong Thi nhân Việt Nam (1942) và Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại (1942). Các tác giả này đã nắm bắt xuất thần thần thái của thời đại với nhận định kinh điển của Hoài Thanh: "Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một thời đại thi ca phong phú như thời đại này" và chỉ ra sự thu hẹp từ cái "Ta" mênh mông thời trung đại vào khuôn khổ chữ "Tôi" cá nhân: "Chữ ta với họ rộng quá, tâm hồn họ chỉ vừa thu trong khuôn khổ chữ tôi" [154, 44]. Tuy nhiên, hạn chế cố hữu của luồng nghiên cứu này là hoàn toàn dựa trên trực cảm nghệ thuật, thiếu sự hỗ trợ của các công cụ phân tích văn bản thực chứng.

Luồng nghiên cứu thứ hai tập trung vào lịch sử ngữ âm và từ vựng tiếng Việt, tiêu biểu với các công trình của Nguyễn Tài Cẩn (1998) [17, 7–12], Bùi Khánh Thế, và Đỗ Hữu Châu. Nguyễn Tài Cẩn khẳng định tiếng Việt giai đoạn 1932–1945 trải qua quá trình hiện đại hóa sâu sắc gắn liền với sự truyền bá của chữ Quốc ngữ. Mặc dù vậy, các nghiên cứu này chủ yếu khảo sát diện mạo tiếng Việt toàn cục mà chưa đi sâu đối chiếu định lượng chuyên biệt trong văn bản nghệ thuật thi ca giữa hai thời kỳ.

                             KHÔNG GIAN HỌC THUẬT
       Phê bình thi pháp / Trực cảm           Lịch sử ngôn ngữ / Cấu trúc
     (Hoài Thanh, Vũ Ngọc Phan, ...)        (Nguyễn Tài Cẩn, Đỗ Hữu Châu, ...)
                       VỊ TRÍ ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN
                       (Vũ Thị Ân - GS. Bùi Khánh Thế)

Trong học giới từng tồn tại cuộc tranh luận gay gắt: Liệu Thơ Mới có phải là một "đột biến nghệ thuật" ngoại sinh do sự thâm nhập cơ học của văn hóa và thi ca Pháp, hay là sự vận động tự thân có tính kế thừa của truyền thống dân tộc? Một số học giả quá nhấn mạnh yếu tố phương Tây, xem Thơ Mới như một sự đoạn tuyệt hoàn toàn với thi pháp trung đại. Ngược lại, một số nhà nghiên cứu duy truyền thống lại đánh giá thấp tính cách tân hiện đại hóa của ngôn từ Thơ Mới.

Công trình của Vũ Thị Ân đã định vị chuẩn xác tại giao điểm của Ngôn ngữ học so sánh (Comparative Linguistics) và Phong cách học thống kê định lượng (Quantitative Stylistics/Lexicometrics). Khi đặt trong tương quan quốc tế, hướng tiếp cận này tương đồng sâu sắc với các nghiên cứu của Pierre Guiraud (1954) về phân bố thống kê từ vựng trong thơ ca Pháp hiện đại, và phương pháp thi pháp học định lượng của trường phái Hình thức luận Nga do Mikhail Gasparov và Boris Yarkho khởi xướng. Gasparov đã chứng minh sự biến chuyển thể loại thơ Nga từ thế kỷ XVIII sang thế kỷ XIX qua sự dịch chuyển tần số từ vựng. Tương tự, so sánh với sự chuyển dịch từ thơ ca cổ điển Pháp (Boileau, Racine) sang trường phái Lãng mạn và Tượng trưng (Victor Hugo, Charles Baudelaire), luận án làm sáng tỏ tính phổ quát của quá trình hiện đại hóa thi ca: phá vỡ quy phạm từ ngữ ước lệ bác học để tích hợp ngôn ngữ đời sống, mở rộng biên độ ngữ nghĩa và giải phóng nhạc tính tự do của ngôn từ.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết Ngôn ngữ học so sánh lịch đại và thi pháp học ngôn ngữ qua việc làm sáng tỏ ba bình diện lý thuyết:

1. Mô hình hóa sự dịch chuyển hệ hình mỹ học ngôn từ: Nghiên cứu chứng minh rằng sự chuyển đổi từ mỹ học trung đại (hướng tới tính quy phạm, trang nghiêm, trừu tượng) sang mỹ học hiện đại (hướng tới cá thể, trực cảm, đa dạng) được hiện thực hóa trực tiếp thông qua cấu trúc vi mô của từ vựng. Sự suy giảm của điển cố và gia tăng của từ ngữ cảm giác là bằng chứng ngôn ngữ học không thể bác bỏ cho sự giải phóng cá nhân.
2. Lý thuyết tiếp biến và bản địa hóa ngôn ngữ: Mở rộng lý luận về tiếp xúc ngôn ngữ (Language Contact) trong bối cảnh thực dân hóa và hiện đại hóa đầu thế kỷ XX. Luận án bác bỏ quan điểm lai căng, khẳng định quá trình giao thoa với văn hóa Pháp thực chất đã kích hoạt nguồn năng lượng tiềm tàng của tiếng Việt thuần túy, thể hiện qua hiện tượng "Việt hóa" các yếu tố ngoại lai trên cả phương diện ngữ âm, cấu tạo và ngữ nghĩa.
3. Quy luật tiến hóa từ vựng thi ca liên tục: Xác lập mệnh đề khoa học về tính liên tục của dòng chảy thi ca: Thơ Mới không phủ định sạch trơn thơ Nôm mà thực hiện nguyên tắc "kế thừa có sáng tạo", bảo lưu các giá trị cốt lõi của cấu trúc đơn lập tiếng Việt trong khi tinh chỉnh chức năng biểu cảm.

                         KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG THỂ
                                 (3 Trục)

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp chặt chẽ 3 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Cấu trúc - Hệ thống ngôn ngữ, Lý thuyết Trường từ vựng - Ngữ nghĩa (Semantic Field), và Lý thuyết Thi pháp học loại thể. Khung phân tích vận hành trên 3 trục đối sánh then chốt:

• Trục cấu tạo hình thái: Phân xuất từ đơn, từ ghép, từ láy và thành ngữ cố định nhằm đo lường mức độ phức hợp hóa của đơn vị định danh.
• Trục nguồn gốc từ nguyên: Bóc tách các tầng từ vựng thuần Việt, Hán Việt và từ mượn Ấn - Âu để nhận diện dung lượng tiếp nhận văn hóa.
• Trục ngữ nghĩa và ngữ dụng: Khảo sát sự phân hóa giữa nghĩa từ vựng gốc, nghĩa phái sinh, nghĩa tu từ, sự chuyển đổi trường nghĩa (từ vũ trụ/xã hội phong kiến sang tâm lý/cảm xúc cá nhân), và hiện tượng kết hợp bất thường (collocation deviations) tạo nên ẩn dụ chuyển đổi cảm giác (synesthesia).

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập cụ thể: tập trung vào thể loại thơ Nôm trữ tình trung đại và các tác phẩm Thơ Mới tiêu biểu giai đoạn 1932–1945, loại trừ văn xuôi và thơ dịch thuật để đảm bảo tính thuần khiết của ngữ liệu so sánh.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

                            QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế đứng nhận thức luận thực chứng phê phán (Critical Realism) kết hợp giải thông học (Hermeneutics), hòa kết phương pháp định lượng thống kê với định tính thi pháp học. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) triển khai trên ba cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Toàn bộ diện mạo từ vựng của hai thời đại thi ca (Thơ Nôm vs Thơ Mới).
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Sự tương tác giữa thể loại thơ truyền thống (Đường luật, lục bát) và thể thơ phi truyền thống (thơ tự do) trong nội bộ Thơ Mới.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Đặc trưng từ vựng cá quyền tác giả qua các cặp tác giả đối ứng (Huy Cận vs Tú Xương; Nguyễn Bính vs Nguyễn Khuyến; Xuân Diệu trước và sau 1945; chặng đường sáng tác của Hàn Mặc Tử).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các bước kiểm định nghiêm ngặt:

• Chiến lược lấy mẫu và xây dựng ngữ liệu: Ngữ liệu thơ Nôm được tuyển chọn từ các văn bản chuẩn mực được học giới thừa nhận (Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi, tác phẩm của Bà Huyện Thanh Quan, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Tú Xương). Ngữ liệu Thơ Mới được trích xuất dựa trên hai tuyển tập kinh điển đã qua kiểm chứng lịch sử: Thi nhân Việt Nam (Hoài Thanh – Hoài Chân) và Nhà văn hiện đại (Vũ Ngọc Phan).
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (data triangulation giữa các tác giả/thời kỳ), tam giác đạc phương pháp (methodological triangulation giữa thống kê tần số và phân tích ngữ cảnh), và kiểm định chéo qua phiếu trưng cầu ý kiến chuyên gia đầu ngành về việc phân loại các đơn vị từ vựng đa nghĩa và từ cổ.
• Độ tin cậy và giá trị nội tại: Thiết lập danh mục đơn vị từ vựng chuẩn hóa, mã hóa tường minh các biến thể ngữ âm học lịch sử và các yếu tố Hán Việt độc lập.

Data và phân tích

Phương pháp định lượng toán học được vận hành dựa trên công thức tính độ phân bố tần suất:

$$f_x = \frac{n_x}{n}$$

Trong đó:

• $f_x$: Tỷ lệ phân bố của đơn vị từ ngữ cần khảo sát trên tổng độ dài văn bản;
• $n_x$: Số lượt xuất hiện (tần số tuyệt đối) của đơn vị từ ngữ đó;
• $n$: Tổng số lượt từ của toàn bộ văn bản khảo sát.

Dữ liệu thống kê được phân tích qua hệ thống 5 phụ lục chi tiết (dài 88 trang), bao gồm bảng phân loại cấu tạo, nguồn gốc, danh mục điển tích điển cố, và các trường từ vựng trung tâm của từng tác giả.

---

Phát hiện đột phá và implications

                       CƠ CẤU NGUỒN GỐC TỪ VỰNG (%)

Những phát hiện then chốt

1. Sự dịch chuyển cấu trúc hình thái – Xu hướng phức hợp hóa từ vựng: Dữ liệu định lượng cho thấy trong cả thơ Nôm lẫn Thơ Mới, từ đơn tiết luôn giữ vị trí "thống soái" do bản chất đơn lập của tiếng Việt. Tuy nhiên, có sự biến chuyển rõ nét: tỷ lệ từ đơn giảm từ 90,25% ở thơ Nôm xuống 86,80% ở Thơ Mới; ngược lại, từ ghép tăng từ 7,21% lên 9,82%, và từ láy tăng từ 2,27% lên 3,33%. Đặc biệt, thành ngữ cố định trong Thơ Mới giảm xuống mức cực thấp (0,05% so với 0,27% ở thơ Nôm). Thay vì sử dụng thành ngữ nguyên khối, các nhà Thơ Mới triệt để sử dụng thủ pháp đan tách, chêm xen để thích ứng với nhạc điệu thi ca tự do.

Bình diện cấu tạo	Thơ Nôm ($N = 24.442$)	Thơ Mới ($N = 63.409$)	Xu hướng biến thiên
Từ đơn	90,25%	86,80%	Giảm nhẹ (-3,45%), giảm yếu tố đơn tiết độc lập
Từ ghép	7,21%	9,82%	Tăng trưởng (+2,61%), tăng tính định danh phức
Từ láy	2,27%	3,33%	Tăng mạnh (+1,06%), tăng cường tính nhạc và gợi cảm
Thành ngữ	0,27%	0,05%	Giảm sâu (-0,22%), phá vỡ kết cấu thành ngữ cố định

2. Hiện đại hóa nguồn gốc từ vựng – Bản địa hóa và giải phóng khỏi Hán học: Tỷ lệ từ thuần Việt tăng từ 80,05% ở thơ Nôm lên 87,02% ở Thơ Mới; trong khi lớp từ Hán Việt giảm mạnh từ 19,92% xuống còn 12,94%. Lớp từ Hán Việt cổ kính, ước lệ, mòn sáo (phong trần, phong sương, trần ai, lệ châu) bị thanh lọc đáng kể, nhường chỗ cho các từ Hán Việt diễn đạt trừu tượng tâm lý (ngậm ngùi, linh hồn, ảo não). Đáng chú ý, lần đầu tiên xuất hiện lớp từ mượn gốc Ấn - Âu (tiếng Pháp) trong Thơ Mới (chiếm 0,01%–0,05% với các từ như xi nê, ô tô, ban công, bê rê, ly lông).

3. Sự sụp đổ của hệ thống điển cố và ước lệ trung đại: Số lượng và độ phân bố điển tích, điển cố giảm sút mang tính đột phá: từ 537 lượt trong thơ Nôm ($f_x = 0,0222$) xuống chỉ còn 142 lượt trong Thơ Mới ($f_x = 0,0019$) – giảm hơn 11,6 lần. Điển cố uyên bác gắn liền với Nho giáo (Sào Hứa, Tử Khanh, Y Doãn, Đào Tiềm) biến mất, thay thế bằng các điển tích dân gian quen thuộc (chú Cuội, Ngưu Lang Chức Nữ, chúa Chổm), phản ánh quá trình thế tục hóa và dân chủ hóa sâu sắc của ngôn ngữ thi ca.

4. Bùng nổ ngữ nghĩa tu từ và ẩn dụ chuyển đổi cảm giác: Nghĩa của từ chuyển biến mạnh mẽ từ nghĩa sự vật tĩnh tại sang nghĩa tâm lý động thái. Khảo sát từ trung tâm "xuân" minh chứng cho bước tiến vượt bậc của nghĩa tu từ:

Tác giả / Thời kỳ	Nghĩa gốc từ vựng (chỉ mùa)	Nghĩa phái sinh (chỉ tuổi tác)	Nghĩa phái sinh (chỉ trẻ đẹp)	Nghĩa tu từ biểu tượng
Nguyễn Trãi	71,20%	8,50%	20,30%	0,00%
Hồ Xuân Hương	40,00%	0,00%	60,00%	0,00%
Tản Đà	33,89%	5,08%	30,51%	30,51%
Xuân Diệu	28,30%	0,00%	32,10%	39,60%
Thế Lữ	29,51%	1,64%	47,54%	21,31%

Dưới ảnh hưởng của thơ ca tượng trưng phương Tây, Thơ Mới sản sinh hàng loạt kết hợp từ bất thường tạo nên ẩn dụ chuyển đổi cảm giác độc đáo: "hơn một loài hoa", "niềm run rẩy", "hòn trăng", "chiều bị thương", "đọng sầu", "màu yêu", "chặng cười", "điệu thiêng liêng".

                  SỰ TIẾN HÓA NGHĨA TU TỪ CỦA TỪ "XUÂN" (%)
    Nguyễn Trãi     [0,00%]
    Hồ Xuân Hương   [0,00%]
    Tản Đà          [███████████████] 30,51%
    Thế Lữ          [██████████] 21,31%
    Xuân Diệu       [███████████████████] 39,60%

5. Định hình phong cách cá nhân gắn liền với từ trường trung tâm: Phân tích vi mô khẳng định mỗi thi sĩ Thơ Mới tạo lập một vũ trụ ngôn từ độc nhất:

• Xuân Diệu: Trường từ vựng "YÊU" chiếm lĩnh tuyệt đối với 110 lần xuất hiện ($f_x = 0,776$);
• Thế Lữ: Trường từ vựng "TÌNH" xuất hiện 63 lần ($f_x = 0,572$), đậm đặc từ ngữ âm thanh và thế giới thần tiên (bạn tiên, bồng lai, thi tiên);
• Huy Cận: Dày đặc lớp từ Hán Việt gợi không gian vũ trụ mênh mông, ảo não, sầu vạn kỷ;
• Nguyễn Bính: Độc đáo với các biến thể ngữ âm phương ngữ Bắc Bộ (tr/gi, ch/gi như giăng, giầu, giồng) kiến tạo chất quê thuần khiết;
• Hàn Mặc Tử: Biến chuyển qua ba chặng từ Gái quê (trong trẻo, thanh bình), sang Thơ Điên (kinh dị, đau thương, máu, trăng), đến Xuân như ý (thánh thiện, tôn giáo).

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Cung cấp cơ sở ngôn ngữ học vững chắc để tái khẳng định quy luật: sự biến đổi hình thức ngôn từ là hệ quả tất yếu của sự thay đổi cảm quan nhân sinh và cấu trúc ý thức xã hội.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình ứng dụng ngôn ngữ học định lượng vào nghiên cứu tác phẩm văn học, có thể nhân rộng cho các giai đoạn thi ca khác.
• Ứng dụng thực tiễn và giảng dạy: Cung cấp tư liệu định lượng chuẩn xác phục vụ biên soạn giáo trình Ngữ văn, giảng dạy chuyên đề Thơ Mới và thơ Nôm ở bậc đại học và sau đại học.

---

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, công trình vẫn tồn tại một số giới hạn học thuật:

• Giới hạn phạm vi thể loại: Luận án tập trung khảo sát mảng thơ trữ tình, chưa mở rộng sang các thể loại diễn ca lịch sử, truyện thơ Nôm bác học hoặc văn xuôi nghệ thuật cùng thời kỳ.
• Giới hạn công nghệ xử lý ngữ liệu: Do điều kiện kỹ thuật năm 2004, việc bóc tách và phân loại 97.851 lượt từ được thực hiện bán thủ công, chưa thể áp dụng các mô hình xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) hoặc các thuật toán gán nhãn từ tính (POS-tagging) tự động hiện đại.
• Tính chủ quan trong phân định trường nghĩa: Việc xác định ranh giới giữa nghĩa phái sinh và nghĩa tu từ ở một số trường hợp thi ca phức tạp vẫn còn phụ thuộc nhất định vào năng lực cảm thụ của nhà nghiên cứu.

Hệ chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào:

1. Mở rộng kho ngữ liệu thi ca tiếng Việt sau 1945 và thơ đương đại nhằm thiết lập lược đồ tiến trình từ vựng toàn diện qua 10 thế kỷ.
2. Xây dựng Corpus thi ca tiếng Việt chuẩn hóa, ứng dụng kỹ thuật Trí tuệ nhân tạo (AI) và Khai phá dữ liệu văn bản (Text Mining) để phân tích độ tương quan đa chiều (Multivariate Correlation Analysis).
3. Nghiên cứu sâu cơ chế ngữ nghĩa tri nhận (Cognitive Semantics) của hệ thống ẩn dụ chuyển đổi cảm giác trong thi ca hiện đại.

---

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của tiến sĩ Vũ Thị Ân tạo ra tầm ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo nền tảng trong chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh và Phong cách học tiếng Việt, mở ra xu hướng nghiên cứu liên ngành Ngôn ngữ – Văn học (Stylistics & Poetics).
• Tác động giáo dục: Cung cấp hệ thống số liệu chuẩn xác giúp nâng cao chất lượng thẩm bình, giảng dạy các tác gia văn học kinh điển (Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hương, Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử) trong chương trình đào tạo đại học và phổ thông.
• Giá trị văn hóa – xã hội: Khẳng định sức sống nội sinh mãnh liệt và vẻ đẹp trong sáng của tiếng Việt, chứng minh khả năng hội nhập văn hóa thế giới mà không đánh mất bản sắc ngôn ngữ dân tộc.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung phương pháp luận định lượng mẫu mực để triển khai các đề tài nghiên cứu từ vựng học, phong cách học và thi pháp học.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Sử dụng các số liệu thực chứng làm luận cứ vững chắc trong phê bình văn học, khắc phục lối tiếp cận thuần túy cảm tính.
• Nhà biên soạn từ điển và lịch sử ngôn ngữ: Khai thác các dẫn liệu ngữ nghĩa lịch sử để bổ sung ngữ nghĩa từ vựng tiếng Việt qua các thời kỳ.
• Tác giả, dịch giả và người sáng tạo nội dung: Thấu hiểu quy luật kết hợp từ ngữ và cơ chế tạo nhạc tính trong tiếng Việt hiện đại.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng lý thuyết Ngôn ngữ học cấu trúc của Saussure và Thi pháp học lịch sử bằng cách định lượng hóa thành công sự chuyển đổi hệ hình mỹ học từ cái "Ta" phi ngã trung đại sang cái "Tôi" bản thể hiện đại thông qua sự biến thiên cơ cấu từ vị (từ đơn, từ ghép, từ Hán Việt và điển tích).

2. Điểm cách tân phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

So với lối phê bình ấn tượng của Hoài Thanh (1942) hay khảo sát từ nguyên đơn lẻ của các nhà ngôn ngữ học trước, luận án thiết lập một ma trận khảo sát thực chứng 3 trục (Cấu tạo – Nguồn gốc – Ngữ nghĩa) trên quy mô 97.851 lượt từ với công thức toán học $f_x = \frac{n_x}{n}$, kết hợp phiếu điều tra chuyên gia.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thống kê là gì?

Mặc dù Thơ Mới chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Pháp, lớp từ mượn gốc Ấn - Âu chỉ chiếm tỷ lệ vô cùng nhỏ (0,01%–0,05%). Điều này bác bỏ định kiến về sự lai căng ngôn ngữ, chứng minh Thơ Mới thực chất là một cuộc phục hưng và hiện đại hóa nội lực tiếng Việt thuần túy (đạt 87,02%).

4. Giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp rõ ràng không?

Hoàn toàn minh bạch. Luận án cung cấp hệ thống 5 phụ lục chi tiết (88 trang) chứa toàn bộ danh mục văn bản, bảng thống kê tần số, danh mục điển cố và mẫu phiếu trưng cầu ý kiến chuyên gia, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập kiểm chứng và tái lập quy trình.

5. Lược đồ nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Định hướng mở rộng so sánh từ vựng Thơ Mới với thơ kháng chiến chống Pháp, thơ hiện đại sau 1975, và nghiên cứu chuyên sâu các quy luật chuyển nghĩa ẩn dụ tri nhận trong tiến trình hiện đại hóa tiếng Việt.

---

Kết luận

1. Khảo sát định lượng toàn diện trên 97.851 lượt từ, xác lập bức tranh ngôn ngữ xác thực về bước chuyển từ thơ Nôm sang Thơ Mới.
2. Chứng minh quy luật biến đổi cấu tạo từ ngữ: từ đơn giảm ($90,25% \rightarrow 86,80%$), từ ghép tăng ($7,21% \rightarrow 9,82%$), từ láy tăng ($2,27% \rightarrow 3,33%$), thành ngữ giảm sâu ($0,27% \rightarrow 0,05%$).
3. Xác nhận xu hướng bản địa hóa ngôn ngữ thi ca: từ thuần Việt tăng ($80,05% \rightarrow 87,02%$), từ Hán Việt giảm mạnh ($19,92% \rightarrow 12,94%$), điển tích điển cố giảm 11,6 lần ($f_x = 0,0222 \rightarrow 0,0019$).
4. Làm sáng tỏ sự bùng nổ của nghĩa tu từ và ẩn dụ chuyển đổi cảm giác, khẳng định vai trò cầu nối lịch sử của thi sĩ Tản Đà.
5. Định vị rực rỡ phong cách cá nhân của các bậc thầy Thơ Mới (Xuân Diệu, Thế Lữ, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính) trong tính thống nhất của thời đại thi ca.
6. Khẳng định chân lý khoa học: Cuộc cách tân Thơ Mới không phải là một "đột biến ngoại lai" mà là thành quả tích hợp đỉnh cao của tiến trình vận động nội sinh và tình yêu tiếng Việt trong lịch sử dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÄI VAØ NHAÂN VAÊN Vuõ Thò AÂn SO SAÙNH ÑAËC TRÖNG TÖØ VÖÏNG CUÛA THÔ MÔÙI VÔÙI THÔ TRUYEÀN THOÁNG VIEÄT NAM LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ NGÖÕ VAÊN Thaønh phoá Hoà Chí Minh - Naêm 2004 ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÄI VAØ NHAÂN VAÊN Vuõ Thò AÂn SO SAÙNH ÑAËC TRÖNG TÖØ VÖÏNG CUÛA THÔ MÔÙI VÔÙI THÔ TRUYEÀN THOÁNG VIEÄT NAM LUAÄN AÙN TIEÁN SÓ NGÖÕ VAÊN Chuyeân ngaønh : Ngoân ngöõ hoïc so saùnh Maõ soá : 5.27 Ngöôøi höôùng daãn khoa hoïc: GS. BUØI KHAÙNH THEÁ Thaønh phoá Hoà Chí Minh, naêm 2004 PHUÏ LUÏC 1. Baûng thoáng keâ vaø phaân loaïi töø ngöõ trong caùc taùc phaåm cuûa caùc nhaø thô ñöôïc khaûo saùt 2. Caùc danh saùch vaø baûng thoáng keâ töø ngöõ trong theå thô truyeàn thoáng vaø phi truyeàn thoáng cuûa Thô Môùi 3.

Caùc baûng thoáng keâ vaø danh saùch töø ngöõ trong thô cuûa moät soá taùc gia 4. Danh saùch ñieån tích, ñieån coá vaø moät soá töø ngöõ trong “Quoác aâm thi taäp” cuûa Nguyeãn Traõi 5. Maãu phieáu xin yù kieán chuyeân gia vaø danh muïc caùc baøi thô ñöôïc choïn khaûo saùt LÔØI CAM ÑOAN Toâi xin cam ñoan ñaây laø coâng trình nghieân cöùu cuûa rieâng toâi. Caùc soá lieäu, keát quaû neâu trong luaän aùn laø trung thöïc vaø chöa töøng ñöôïc ai coâng boá trong baát kì moät coâng trình naøo khaùc.

Taùc giaû luaän aùn Vuõ Thò AÂn QUY ÖÔÙC TRÌNH BAØY 1. Taøi lieäu trích daãn ñöôïc ghi theo soá thöù töï töông öùng cuûa noù trong phaàn danh muïc TAØI LIEÄU THAM KHAÛO vaø ñöôïc ñaët trong daáu ngoaëc vuoâng [ ] ngay sau phaàn coù lieân quan, sau daáy phaåy laø soá trang. Neáu ñoaïn trích daãn naèm ôû hai ba trang lieân tuïc thì giöõa trang ñaàu vaø cuoái coù ghi theâm daáu gaïch noái (-), ví duï [27, 240 - 268]; neáu ñoaïn trích daãn khoâng naèm ôû hai, ba trang lieân tuïc thì coù chöõ “vaø” ôû giöõa, ví duï [27,240 vaø 268]. Thoâng tin ñaày ñuû veà taøi lieäu trích daãn ñöôïc ghi trong muïc Taøi lieäu tham khaûo ñaët cuoái luaän aùn (sau phaàn phuï luïc).

Ñoái vôùi phaàn ñöôïc trích daãn töø nhieàu taøi lieäu khaùc nhau, soá thöù töï cuûa caùc taøi lieäu ñöôïc ñaët ñoäc laäp trong töøng daáu ngoaëc vuoâng, ví duï [18], [27], [42], [45]. Caùc daãn lieäu ñeàu ñöôïc in nghieâng. Caùc baûng bieåu trong caùc chöông ñöôïc ñaùnh theo soá thöù töï cuûa baûng trong töøng chöông vaø goàm hai chöõ soá: chöõ soá thöù nhaát laø soá thöù töï cuûa chöông, chöõ soá thöù hai laø soá thöù töï cuûa baûng. nghóa laø baûng thöù 8 cuûa chöông Moät.

MUÏC LUÏC MÔÛ ÑAÀU Trang 1. Lyù do nghieân cöùu vaø tính caáp thieát cuûa ñeà taøi 1 2. Lòch söû vaán ñeà 2 3. Ñoái töôïng vaø giôùi haïn phaïm vi nghieân cöùu 11 4.

Phöông phaùp nghieân cöùu 15 5. Ñoùng goùp môùi cuûa luaän aùn 19 6. Boá cuïc cuûa luaän aùn 19 Chöông Moät SO SAÙNH ÑAËC TRÖNG TÖØ VÖÏNG CUÛA THÔ MÔÙI VÔÙI THÔ NOÂM (XEÙT TREÂN BÌNH DIEÄN TOÅNG QUAÙT) 1. Giôùi thuyeát chung veà ñaëc ñieåm cuûa thô Noâm vaø Thô Môùi 21 1.

Moät caùi nhìn toång quaùt veà töø vöïng trong Thô Môùi so vôùi thô Noâm 26 1. Veà caáu taïo 26 1. Veà nguoàn goác 30 1. Veà ñieån tích, ñieån coá 34 1.

Veà teân rieâng 35 1. Veà ngöõ nghóa 37 1. Maïch chaûy cuûa töø ngöõ töø thô Noâm ñeán Thô Môùi 55 1. Töø thô Nguyeãn Traõi ñeán thô Nguyeãn Khuyeán, Tuù Xöông 56 1.

Töø ngöõ trong thô Taûn Ñaø, “daáu gaïch noái” giöõa hai thôøi ñaïi thi ca 67 1. Töø ngöõ trong Thô Môùi – söï keá thöøa vaø caùch taân töø ngöõ trong thô ca truyeàn thoáng 70 Chöông Hai SO SAÙNH ÑAËC TRÖNG TÖØ VÖÏNG CUÛA MOÄT SOÁ THEÅ THÔ TRONG THÔ MÔÙI VAØ THÔ NOÂM 2. So saùnh ñaëc tröng töø vöïng trong theå Ñöôøng luaät cuûa Thô Môùi vôùi theå Ñöôøng luaät cuûa thô Noâm 85 2. Veà caáu taïo 86 2.

Veà nguoàn goác 87 2. Veà ngöõ nghóa 88 2. So saùnh ñaëc tröng töø vöïng trong theå thô phi truyeàn thoáng vôùi theå thô truyeàn thoáng trong noäi boä Thô Môùi 93 2. Veà caáu taïo 93 2.

Veà nguoàn goác 94 2. Veà ngöõ nghóa 106 2. So saùnh ñaëc tröng töø vöïng cuûa theå thô phi truyeàn thoáng vôùi moät soá theå thô truyeàn thoáng trong noäi boä Thô Môùi 117 2. So saùnh ñaëc tröng töø vöïng cuûa theå thô phi truyeàn thoáng vôùi theå Ñöôøng luaät 117 2.

So saùnh ñaëc tröng töø vöïng cuûa theå thô phi truyeàn thoáng vôùi theå luïc baùt 121 Chöông Ba ÑAËC TRÖNG TÖØ VÖÏNG TRONG THÔ CUÛA MOÄT SOÁ TAÙC GIA 3. Ñaëc tröng töø vöïng trong thô Huy Caän so vôùi thô Tuù Xöông 130 3. Veà caáu taïo 130 3. Veà nguoàn goác 133 3.

Veà ngöõ nghóa 134 3. Ñaëc tröng töø vöïng trong thô Nguyeãn Bính so vôùi thô Nguyeãn Khuyeán 140 3. Veà caáu taïo 141 3. Veà nguoàn goác 143 3.

Veà ngöõ nghóa 146 3. Ñaëc tröng töø vöïng trong thô Xuaân Dieäu tröôùc 1945 so vôùi sau 1945 153 3. Veà caáu taïo 153 3. Veà nguoàn goác 157 3.

Veà ngöõ nghóa 160 3. Moät vaøi ñaëc ñieåm cuûa töø ngöõ trong thô Theá Löõ 168 3. Veà phaïm vi söû duïng 168 3. Veà ngöõ nghóa 169 3.

So saùnh moät soá töø trung taâm trong caùc chaëng ñöôøng thô Haøn Maëc Töû 176 3. Gaùi queâ vôùi nhöõng lôùp töø ngöõ mang saéc thaùi bình yeân, trong treûo 176 3. Thô ñieân vôùi nhöõng lôùp töø ngöõ mang daáu aán ñau thöông 179 3. Xuaân nhö yù vôùi nhöõng lôùp töø ngöõ höôùng tôùi caùi thaùnh thieän 189 KEÁT LUAÄN 193 PHUÏ LUÏC 197 1.

Baûng thoáng keâ vaø phaân loaïi töø ngöõ trong caùc taùc phaåm cuûa caùc nhaø thô ñöôïc khaûo saùt 197 2. Caùc danh saùch vaø baûng thoáng keâ töø ngöõ trong theå thô truyeàn thoáng vaø phi truyeàn thoáng cuûa Thô Môùi 200 3. Caùc baûng thoáng keâ vaø danh saùch töø ngöõ trong thô cuûa moät soá taùc gia 205 4. Danh saùch ñieån coá vaø moät soá töø ngöõ trong “Quoác aâm thi taäp” cuûa Nguyeãn Traõi 238 5.

Maãu phieáu xin yù kieán chuyeân gia vaø danh muïc caùc baøi thô ñöôïc choïn khaûo saùt 270 DANH MUÏC COÂNG TRÌNH CUÛA TAÙC GIAÛ 285 TAØI LIEÄU THAM KHAÛO 286 MÔÛ ÑAÀU 1. Lí do nghieân cöùu vaø tính caáp thieát cuûa ñeà taøi Tröôùc Thô Môùi, thô truyeàn thoáng laø boä phaän coát yeáu cuûa doøng vaên chöông baùc hoïc Vieät Nam. Chính doøng vaên chöông naøy ñaõ löu giöõ laïi ngoân töø cuûa moät thôøi kì lòch söû. Thô Môùi xuaát hieän ñaùnh daáu moät böôùc phaùt trieån cuûa ngoân ngöõ thô noùi rieâng vaø tieáng Vieät noùi chung.

Vieäc nghieân cöùu veà ñaëc tröng töø vöïng cuûa Thô Môùi trong söï so saùnh vôùi thô truyeàn thoáng (maûng thô Noâm) cuûa luaän aùn seõ goùp phaàn döïng leân böùc tranh töø ngöõ cuûa hai giai ñoaïn thô ca tieáng Vieät vaø phaùc thaûo löôïc ñoà tieán trình phaùt trieån cuûa töø ngöõ trong thô ca Vieät Nam töø thô truyeàn thoáng ñeán Thô Môùi. Lòch söû vaán ñeà 2. Lòch söû nghieân cöùu, pheâ bình veà töø ngöõ trong thô Noâm Vieäc nghieân cöùu pheâ bình veà thô truyeàn thoáng (maûng thô Noâm) ñaõ coù moät beà daøy ñaùng keå. Song chuû yeáu vaãn laø nhöõng nhaän xeùt ñaùnh giaù veà noäi dung, neáu coù ñeà caäp ñeán hình thöùc thì môùi chæ chuù yù ñeán nieâm luaät maø chöa chuù yù ñuùng möùc ñeán töø ngöõ.

Tính ñeán thôøi ñieåm hieän nay, chæ coù theå gaëp ñoâi ñoaïn noùi ñeán ngoân ngöõ thô Noâm trong caùc coâng trình nghieân cöùu veà moät taùc gia naøo ñoù, hoaëc chæ coù theå gaëp moät vaøi nhaän ñònh coù tính chaát giaùo khoa trong caùc taøi lieäu daïy hoïc phaàn vaên hoïc trung ñaïi. Lòch söû nghieân cöùu, pheâ bình veà töø ngöõ trong Thô Môùi Tröôùc 1945, ñaõ coù moät soá yù kieán baøn veà phöông dieän hình thöùc ngheä thuaät cuûa Thô Môùi, nhöng coøn ôû möùc ñoä chung chung vaø chöa coù moät coâng trình naøo nghieân cöùu rieâng veà ngoân töø. Töø giöõa nhöõng naêm 80 ñeán nay, nhieàu coâng trình tìm hieåu theá giôùi ngheä thuaät cuûa Thô Môùi ra ñôøi. Song vaãn khoù tìm thaáy moät coâng trình naøo coù “beà theá” taäp trung phaân tích heä thoáng töø vöïng trong Thô Môùi.

Ñoái töôïng vaø giôùi haïn phaïm vi nghieân cöùu 1 3. Thô truyeàn thoáng tieáng Vieät ñöôïc hieåu chính laø thô Noâm. Ñeà taøi giôùi haïn ôû maûng thô Noâm tröõ tình. Nhöõng taùc gia luaän aùn choïn khaûo saùt laø nhöõng nhaø thô ñaõ ghi daáu aán quan troïng trong lòch söû thi ca Vieät Nam: Nguyeãn Traõi, Baø Huyeän Thanh Quan, Hoà Xuaân Höông, Nguyeãn Khuyeán, Tuù Xöông.

Rieâng Taûn Ñaø seõ ñöôïc xem xeùt nhö laø ñoái töôïng kieåm chöùng cho caùc keát luaän veà ñaëc tröng söû duïng töø vöïng cuûa thô Noâm so vôùi Thô Môùi. Thô Môùi laø saûn phaåm cuûa moät cuoäc caùch maïng trong thi ca Vieät Nam. Luaän aùn seõ baét ñaàu baèng vieäc xaùc laäp moät danh muïc veà taùc gia vaø taùc phaåm Thô Môùi treân côû sôû keá thöøa töø hai coâng trình ñaõ ñöôïc thöû thaùch veà uy tín khoa hoïc: Thi nhaân Vieät Nam cuûa Hoaøi Thanh - Hoaøi Chaân vaø Nhaø vaên hieän ñaïi cuûa Vuõ Ngoïc Phan, vaø chæ löïa choïn moät soá taùc gia tieâu bieåu ñeå khaûo saùt. Phöông phaùp nghieân cöùu Ñeå thöïc hieän ñeà taøi, ngöôøi vieát vaän duïng caùc phöông phaùp sau: – Phöông phaùp thoáng keâ, mieâu taû.

Thoáng keâ ñeå xaùc laäp baûng töø vöïng öu tieân töông öùng vôùi thô truyeàn thoáng vaø Thô Môùi, töø ñoù ruùt ra nhaän xeùt veà yù nghóa vaø noäi dung thaåm mó cuûa caùc soá lieäu ñoù. Vieäc thoáng keâ ñònh löôïng ñöôïc tính theo coâng thöùc: nx fx = n trong ñoù, fx laø tæ leä phaân boá cuûa töø ngöõ ñöôïc xeùt treân ñoä daøi vaên baûn, nx laø soá löôït xuaát hieän (taàn soá) cuûa töø ngöõ ñöôïc xem xeùt, n laø toång soá löôït töø cuûa vaên baûn. – Phöông phaùp so saùnh lòch ñaïi giöõa töø ngöõ thô Noâm vôùi Thô Môùi ñeå thaáy roõ tieán trình phaùt trieån cuûa ngoân ngöõ thô ca Vieät Nam. – Phöông phaùp so saùnh ñoàng ñaïi veà töø ngöõ cuûa caùc taùc gia Thô Môùi ñeå thaáy söï ñoäc ñaùo rieâng cuûa töøng caù tính saùng taïo vaø söï phong 2 phuù môùi meû cuûa ngoân ngöõ thô Vieät Nam hieän ñaïi.

Ngoaøi ra, luaän aùn coøn söû duïng phöông phaùp ñieàu tra xaõ hoäi hoïc ñeå giaûi quyeát moät soá vaán ñeà höõu quan. Ñoùng goùp môùi cuûa luaän aùn 5. Vieäc xaùc laäp caùc ñaëc tröng töø vöïng cuûa moät traøo löu thô, moät giai ñoaïn thô töø phöông phaùp khaûo saùt ñònh löôïng, keát hôïp so saùnh ñoái chieáu cuûa luaän aùn seõ goùp phaàn moâ taû nhöõng ñaëc ñieåm ngoân ngöõ cuûa ñoái töôïng khaûo saùt vaø khaúng ñònh vai troø vaø giaù trò cuûa phöông phaùp khaûo saùt ñònh löôïng trong vieäc nghieân cöùu söï kieän ngoân töø (nhaát laø ngoân töø trong taùc phaåm vaên chöông).