Chương 1 : Một số vấn đề lý luận và tổng quan về làng Vọng Nguyệt Chương 2 : Lễ hội làng Vọng Nguyệt năm 2016 Chương 3 : Lễ hội làng Vọng Nguyệt trong đời sống cộng đồng 10 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN LÀNG VỌNG NGUYỆT 1. Một số vấn đề cơ sở lý luận 1. Khái niệm đời sống Văn hóa Đời sống văn hóa là một cụm từ mới được sử dụng rộng rãi ở nước ta vào những năm 80, 90 của thế kỷ XX. Năm 1987 cuốn Đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng cộng sản Việt Nam đã luận giải : "Đời sống văn hóa chính là những hành vi sống biểu hiện một trình độ văn hóa, bao gồm các hoạt động của xã hội, của tập thể, của từng cá nhân nhằm mục đích văn hóa tức là hoàn thiện con người".
Năm 2000 cuốn Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng đưa ra khái niệm : "Đời sống văn hóa là bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm các yếu tố văn hóa tĩnh tại ( các sản phẩm văn hóa vật thể, các thiết chế văn hóa) cũng như các yếu tố văn hóa động thái (con người và các dạng hoạt động văn hóa)". Năm 2007 cuốn "Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng" có đưa ra khái niệm như sau: "Đời sống văn hóa là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm tổng thể những yêu tố hoạt động văn hóa vật chất và tinh thần, những tác động lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng đồng, trực tiếp hình thành nhân cách và lối sống của con người" [15, tr. Con người sinh ra và trưởng thành muốn cho đời sống cá nhân được phong phú thì con người đó tất yếu phải có quan hệ đến: Đời sống vật chất: đảm bảo yếu tố cho người đó được sinh tồn Đời sống tinh thần: nhằm thỏa mãn nhu cầu về ý thức, tình cảm, lý trí nghị lực tư tưởng của người đó. 11 Đời sống xã hội: xã hội hình thành nhân cách con người.
Mỗi người chúng ta đều muốn khẳng định vai trò, vị trí, phẩm chất năng lực của mình trong đời sống cộng đồng. Theo học giả Đào Duy Anh có đưa ra quan niệm: "Vì văn hóa bao gồm hết cả các phương diện của sinh hoạt nên ta có thể nói rằng văn hóa tức là sinh hoạt" [1, tr. Đời sống văn hóa có thể được hiểu là những sinh hoạt của con người tác động vào đời sống vật chất, đời sống tinh thần, đời sống xã hội để hướng con người vươn lên theo quy luật của cái đúng, cái tốt, cái đẹp cái chuẩn mực theo tiêu chuẩn chân, thiện, mỹ, đào thải những biểu hiện tiêu cực tha hóa con người. Đời sống văn hóa là quá trình diễn ra sự trao đổi thông qua các hoạt động sinh hoạt văn hóa nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của con người.
Đó là quá trình các yếu tố văn hóa mà con người tiếp thu được tác động vào đời sống vật chất để con người biến đổi môi trường tự nhiên tạo lập môi trường nhân văn, làm ra được nhiều sản phẩm vật chất cho xã hội ; tác động vào đời sống tinh thần để con người thỏa mãn nhu cầu chủ quan đáp ứng các yêu cầu về tư tưởng, tình cảm, đạo đức, lối sống, tác động vào đời sống xã hội để xây dựng các chuẩn mực xã hội; tác động vào chính bản thân đời sống cá nhân, điều chỉnh hành vi của cá nhân trong xã hội. Ở đây, trong luận văn này chúng tôi xin được xác định đời sống văn hóa ở nghĩa hẹp là đời sống tinh thần của người dân như các sinh hoạt hội hè đình đám, tín ngưỡng dân gian. Xem xét việc người dân thực hành nó thế nào và việc thực hành ấy có tác động ra sao đến đời sống hàng ngày của họ. Khái niệm môi trường văn hóa Cụm từ môi trường văn hoá lần đầu xuất hiện trong văn kiện Đại hội VIII (1996) của Đảng: "Mọi hoạt động văn hoá, văn nghệ phải nhằm xây dựng và phát triển nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng con người Việt Nam về tư tưởng, đạo đức, tâm hồn, tình cảm, lối sống, xây 12 dựng môi trường văn hoá lành mạnh cho sự phát triển xã hội".
Trước đó giới nghiên cứu văn hoá Việt Nam cũng đã tiếp nhận lý luận về môi trường văn hoá của các học giả nghiên cứu văn hoá dưới thời Liên Xô cũ. Năm 1981, cuốn sách Cơ sở lý luận văn hoá Mác - Lênin do A. Ác-môn-đốp chủ biên, dịch từ tiếng Nga và được Nhà xuất bản Văn hoá xuất bản đưa ra quan niệm: "Môi trường văn hoá là một tổng thể ổn định những yếu tố vật thể và nhân cách, nhờ đó các cá thể tác động lẫn nhau. Chúng ảnh hưởng tới hoạt động khai thác và sáng tạo giá trị văn hoá, tới nhu cầu tinh thần, hứng thú và định hướng giá trị của họ.
Môi trường văn hoá không chỉ là tổng hợp những yếu tố văn hoá vật thể mà còn có những con người hiện diện văn hoá". Quan niệm trên chỉ cho rõ hai thành tố quan trọng của môi trường văn hoá: Những yếu tố vật thể và Nhân cách. Hai thành tố này ảnh hưởng đến quá trình sáng tạo, hưởng thụ, phổ biến các giá trị văn hoá và ý chí vươn lên của con người hướng tới chuẩn mực giá trị nhất định. Từ định hướng trong văn kiện Đại hội VIII của Đảng và từ thực tiễn sinh động của các phong trào văn hóa những năm đầu 90 (thế kỷ XX): phong trào xây dựng gia đình văn hóa; làng, bản, ấp văn hóa; khu dân cư tiên tiến; môi trường văn hóa trong quân đội., Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đã đề ra 10 nhiệm vụ cơ bản xây dựng nền văn hóa Việt Nam, xếp nhiệm vụ xây dựng môi trường văn hóa ở vị trí thứ hai sau nhiệm vụ xây dựng con người.
Với Nghị quyết Trung ương V, chúng ta đã có bước tiến tư duy về xây dựng môi trường văn hóa. Nội dung xây dựng môi trường văn hoá quy lại gồm các thành tố chính dưới đây: Xây dựng đời sống văn hoá ở các đơn vị cơ sở; Xây dựng gia đình, cộng đồng dân cư văn hoá; Xây dựng nếp sống văn minh; Xây dựng và nâng cao 13 chất lượng hoạt động của các thiết chế văn hoá; Đẩy mạnh hoạt động của các tổ chức, phong trào văn hoá, văn nghệ. Nội dung nêu trên chưa làm rõ thành tố nhân cách và môi trường tự nhiên trong xây dựng môi trường văn hoá. Những thiếu sót này đã được bổ sung toàn diện hơn đầy đủ hơn trong Hội nghị Trung ương 10 khóa IX và đại hội X của Đảng: "Phải gắn tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, phát triển toàn diện con người, thực hiện dân chủ, công bằng và tiến bộ xã hội" [13, tr.
Như vậy, thông qua việc khảo sát các văn bản thể hiện quan điểm của Đảng về môi trường văn hoá, có thể nhận ra rằng tư duy của Đảng về môi trường văn hoá ngày một sáng rõ. Nội hàm môi trường văn hoá rộng hơn đời sống văn hoá. Đời sống văn hoá đề cập đến những điều kiện, những hành vi văn hoá của con người xuất phát từ nhu cầu đặt ra trong từng hoàn cảnh cụ thể của đời sống, nhằm thoả mãn khát vọng hưởng thụ và sáng tạo văn hoá. Môi trường văn hoá đề cao vai trò chủ động của con người với tư cách là sản phẩm của văn hoá đồng thời là chủ thể sáng tạo văn hoá trong các mối quan hệ ứng xử với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội, tạo sự ổn định, phát triển, hướng tới các giá trị chân, thiện, mỹ, không ngừng cải thiện, nâng cao chất lượng sống của con người.
Xây dựng đời sống văn hoá là một nhiệm vụ trọng tâm, quan trọng nằm trong chiến lược xây dựng môi trường văn hoá. Môi trường văn hoá bao gồm các yếu tố văn hoá vật thể, văn hoá phi vật thể, môi trường tự nhiên và trên hết là những con người hiện diện văn hoá. Tóm lại, môi trường văn hoá được hiểu với nghĩa rộng nhất của nó là sự hiện hữu các yếu tố văn hoá vật thể, phi vật thể do con người tái tạo ra; sự hiện hữu của cả những yếu tố vật thể tự nhiên bao quanh con người, trở thành khung cảnh và điều kiện tồn tại của con người; sự hiện diện của các nhân cách 14 văn hóa trong không gian, thời gian xác định, quan hệ, tác động lẫn nhau hướng con người tới những chuẩn mực giá trị xã hội. Khái niệm, thuật ngữ về lễ hội dân gian Ngày nay thuật ngữ lễ hội đều trở quen thuộc với tất cả mọi người từ những người nghiên cứu đến những người dân bình thường.
Tuy nhiên đây là thuật ngữ mới phổ biến trong 20 năm trở lại đây. Xu thế của các nhà nghiên cứ từ những năm 90 của thế kỷ XX trở về trước là dùng thuật ngữ hội, hội lễ giống như cách gọi của dân gian. Người dân quê xưa thường gọi là đi hội, chơi hội, làng có hội thì người ta gọi là làng mở hội hay làng vào đám, hay gọn hơn nữa là đi hội. Toan Ánh là người trung thành nhất với "lời ăn tiếng nói" của người dân quê khi ông triệt để dùng thuật ngữ hội hè đình đám trong các công trình nghiên cứu của mình và ông luôn dùng từ hội khi nói gọn.
Theo ông : "Trong hội có nhiều trò vui gọi là bách hí, tuy nhiên để dân chúng mua vui, nhưng mục đích của hội hè đình đám không chỉ có thế, và mua vui cho dân chúng cũng không phải mục đích đầu tiên của hội hè. Có thể nói được rằng mục đích đầu tiên của hội hè đình đám là để dân làng bày tỏ lòng thành kính và biết ơn với Đức Thành hoàng, Thần linh coi sóc, che chở cho dân làng" [4, tr. Có một nhà nghiên cứu cũng sử dụng thuật ngữ này một cách triệt để đó là Cao Huy Đỉnh khi ông thực hiện một nghiên cứu về các hiện tượng văn hóa dân gian theo hướng tổng hợp gắn liền với nghệ thuật trình diễn. Hướng nghiên cứu của ông cũng khá thành công trong công trình Người anh hùng làng Dóng [14] của ông, và ở đây ông cũng dùng thuật ngữ hội để chỉ Hội Dóng.