hÖ thèng th¬ng c¶ng v©n ®ån qua c¸c nguån t liÖu lÞch sö, ®iÒn d· vµ kh¶o cæ häc NguyÔn V¨n Kim Khoa LÞch sö, Trêng §H KHXH & NV 1. VÒ ®Þa danh vµ vÞ trÝ cña V©n §ån Trong c¸c di tÝch lÞch sö - v¨n ho¸ vµ danh th¾ng cña níc ta V©n §ån, mét th¬ng c¶ng cæ n»m trong vÞnh B¸i Tö Long, cïng víi H¹ Long lµ mét trong nh÷ng kú quan thiªn nhiªn næi tiÕng thÕ giíi. Tõ thÕ kû XV, Danh nh©n v¨n ho¸ thÕ giíi NguyÔn Tr·i ®· cã nh÷ng vÇn th¬ tr¸c tuyÖt vÒ c¶nh quan vµ ho¹t ®éng kinh tÕ V©n §ån: Lé nhËp V©n §ån san phôc san Thiªn kh«i ®Þa thiÕt phã kú quan NhÊt bµn lam bÝch trõng minh kÝnh V¹n héc nha thanh ®o¸ thuý hoµn Vò trô ®èn thanh trÇm h¶i nh¹c Phong ba bÊt ®éng thiÕc t©m can Väng trung ng¹n th¶o thª thª lôc §¹o thÞ Phiªn nh©n tró b¹c loan (1). Nhng, V©n §ån kh«ng chØ lµ mét danh th¾ng, mét Di s¶n thiªn nhiªn cña thÕ giíi mµ cßn lµ mét trung t©m th¬ng m¹i lín, mét khu vùc cã vÞ trÝ qu©n sù chiÕn lîc g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh ®Êu tranh b¶o vÖ Tæ quèc vµ x©y dùng, ph¸t triÓn ®Êt níc cña d©n téc ta.
Tªn gäi V©n §ån lÇn ®Çu tiªn xuÊt hiÖn trong lÞch sö ViÖt Nam tõ thêi Lý (1010-1226). N¨m 1149, thêi Lý Anh T«ng (cq: 1138-1175) nhµ vua ®· cho khai më trang V©n §ån ®Ó ®ãn thuyÒn bu«n c¸c níc. Trong §¹i ViÖt sö ký toµn th, Ng« SÜ Liªn vµ c¸c sö thÇn nhµ Lª viÕt: “N¨m Kû tþ, hiÖu §¹i §Þnh n¨m thø 10 (1149), (Tèng ThiÖu Hng n¨m thø 19). Mïa xu©n, th¸ng hai, thuyÒn bu«n ba níc Tr¶o Oa, Lé L¹c, Xiªm La vµo H¶i §«ng xin c tró bu«n b¸n, bÌn cho lËp trang ë n¬i h¶i ®¶o, gäi lµ V©n §ån, ®Ó mua b¸n hµng ho¸ quý, d©ng tiÕn s¶n vËt ®Þa ph¬ng”(2).
Nh vËy, vµo thêi Lý, sau khi ®îc thiÕt lËp, trang V©n §ån thuéc ®¹o H¶i §«ng. Trong LÞch triÒu hiÕn ch¬ng lo¹i chÝ, trªn c¬ së kh¶o cøu nhiÒu nguån t liÖu qua c¸c thêi ®¹i, nhµ sö häc Phan Huy Chó x¸c ®Þnh: §¹o An Bang “§êi TÇn thuéc quËn Nam H¶i, H¸n thuéc quËn Giao ChØ, §êng ®æi lµm ch©u Vò An, sau ®Æt lµm trÊn H¶i M«n. Ba ®êi §inh, Lª, Lý gäi lµ ®¹o H¶i §«ng, TrÇn ®æi lµm lé H¶i §«ng, sau ®æi lµ lé An Bang. §Õn Lª còng theo thÕ; trong thêi Quang ThuËn (1466) ®Æt lµm thõa tuyªn An Bang.
Sau 2 trung hng kiªng tªn huý Anh T«ng ®æi lµm Qu¶ng Yªn, cã mét phñ”(3), tøc phñ H¶i §«ng. Phñ nµy cã 4 huyÖn 3 ch©u. Ch©u V¹n Ninh cã tíi 30 x·, phêng, v¹n. Tr¶i qua nhiÒu thêi kú lÞch sö ®Þa danh V©n §ån ®· ®îc ghi trong mét sè bé sö, ®Þa chÝ ViÖt Nam, Trung Quèc vµ c¸c nguån t liÖu níc ngoµi kh¸c.
Theo ®ã, chóng ta cã thÓ biÕt, sau khi ®îc thiÕt lËp vµo thêi Lý ®Õn thêi thuéc Minh (1407-1427), V©n §ån ®· ®æi thµnh huyÖn. Sang thêi Lª (thÕ kû XV) V©n §ån l¹i ®æi thµnh ch©u. Theo D ®Þa chÝ cña NguyÔn Tr·i th×: “An Bang xa lµ bé Ninh H¶i, t©y vµ nam tiÕp víi H¶i D¬ng, ®«ng vµ b¾c gi¸p víi Kh©m Ch©u. Cã 2 lé phñ, 8 thuéc huyÖn, 6 ch©u, 302 x·, 44 trang.
§Êy lµ phªn dËu thø hai ë ph¬ng ®«ng vËy”(4). Lêi tËp chó cña NguyÔn Thiªn Tóng vÒ s¸ch D ®Þa chÝ cña NguyÔn Tr·i còng cho biÕt: An Qu¶ng tríc cã 2 phñ, 8 huyÖn, 6 ch©u. VÒ ®Þa danh V©n §ån, trong lêi cÈn ¸n cña NguyÔn Thiªn TÝch ghi kh¸ râ: “Phñ H¶i §«ng cã 3 huyÖn, 4 ch©u, 101 x·; huyÖn Hoa Phong cã 14 x·, 1 th«n; huyÖn Yªn Hng cã 25 x·, 1 th«n, 15 trang; ch©u V©n §ån (triÒu Lý lµ trang, th¬ng nh©n ngo¹i quèc ë ®Êy) cã 10 trang, 1 phêng; huyÖn Hoµnh Bå cã 25 x·, 2 trang; ch©u T©n An cã 16 x·, 1 th«n, 53 trang; ch©u V¹n Ninh cã 18 x·, 2 trang, 4 ®éng; ch©u VÜnh An cã 13 x·(5). 3 VÒ sù biÕn ®æi cña c¸c ®¬n vÞ hµnh chÝnh, trong phÇn D ®Þa chÝ cña LÞch triÒu hiÕn ch¬ng lo¹i chÝ, Phan Huy Chó còng ghi râ: “N¨m Quang ThuËn thø 7 (1466) Lª Th¸nh T«ng ®Æt ra 12 ®¹o thõa tuyªn lµ: Thanh Ho¸, NghÖ An, ThuËn Ho¸, Thiªn Trêng, Nam S¸ch, Quèc Oai, B¾c Giang, An Bang, Hng Ho¸, Tuyªn Quang, Th¸i Nguyªn, L¹ng S¬n vµ phñ Trung §«.
§æi lé lµm phñ, ®æi trÊn lµm ch©u. Råi sai c¸c chøc thõa tuyªn xÐt nói s«ng trong chç m×nh cai qu¶n, lµm thµnh ®Þa ®å”(6). Nh vËy, ®Õn thêi Lª s¬, trong chñ tr¬ng chung vÒ chuyÓn ®æi ®¬n vÞ hµnh chÝnh, trÊn V©n §ån thêi TrÇn ®· ®îc ®æi thµnh ch©u thuéc thõa tuyªn An Bang. Ch©u V©n §ån ®· ®îc më réng vÒ quy m« vµ ®Þa giíi bao gåm 10 trang, 1 phêng.
Trong §¹i ViÖt ®Þa d toµn biªn, nhµ sö häc, ®Þa chÝ häc næi tiÕng Ph¬ng ®×nh NguyÔn V¨n Siªu ®· x¸c ®Þnh: “Qu¶ng Yªn lµ ®Êt Giao ChØ ®êi xa. §êi L¬ng (552-557) lµ quËn Ninh H¶i, Hoµng Ch©u. §êi Tuú (581-618) gäi lµ quËn Ninh ViÖt. Tríc ®ã, tõ thÕ kû XVIII, s¸ch V©n §µi lo¹i ng÷ cña nhµ b¸c häc Lª Quý §«n dÉn l¹i §êng chÝ còng ®· viÕt vÒ Lôc Ch©u r»ng: “Ngäc S¬n quËn ë Lôc Ch©u.
§Êt Giao ChØ vèn lµ Ngäc Ch©u, ®Õn n¨m Thîng Nguyªn thø hai (tøc n¨m 675 ®êi vua §êng Cao T«ng - TG) míi ®æi lµm Lôc Ch©u v× trong ®Þa giíi ch©u cã s«ng Lôc Thuû nªn míi lÊy mµ ®Æt tªn; cã lÏ Lôc Ch©u ë ®Þa h¹t trÊn Qu¶ng Yªn (gi¸p 4 Qu¶ng Ch©u vµ Kh©m Ch©u)(8). Trong kh¶o cøu cña m×nh NguyÔn V¨n Siªu còng cã sù bæ khuyÕt cô thÓ vÒ vïng ®Êt Qu¶ng Yªn: “Tríc thêi §inh, ®êi Lª gäi lµ trÊn Trµo D¬ng, ®êi Lý ®æi lµ ch©u VÜnh An. N¨m §¹i §Þnh thø 10 lËp trang V©n §ån (ngµy Êy thuyÒn bu«n c¸c níc Trµ Vµ, Lé L¹c, Xiªm La vµo H¶i §«ng xin ®Ó bu«n b¸n cho lËp trang ®Ó ë, sau gäi lµ ch©u V©n §ån). §êi TrÇn thuéc vÒ lé H¶i §«ng.
Thêi thuéc Minh lµ ®Êt ch©u TÜnh An, phñ T©n An(9). Dùa theo s¸ch Thiªn Nam d h¹ trong §¹i ViÖt ®Þa d toµn biªn, NguyÔn V¨n Siªu còng viÕt r»ng: Thõa tuyªn An Bang cã mét phñ lµ H¶i §«ng, cã 3 huyÖn lµ Hoµnh Bå, Yªn Hng, Chi Phong, cã 4 ch©u lµ T©n An, V¹n Ninh, V©n §ån, VÜnh An. Còng theo nhµ sö häc hä NguyÔn th× vµo thêi Lª, ch©u V©n §ån thuéc thõa tuyªn An Bang. Trong §¹i ViÖt ®Þa d toµn biªn, t¸c gi¶ còng ®· dÉn s¸ch Thiªn h¹ qu©n quèc lîi bÖnh th phÇn An Nam c¬ng vùc bÞ lôc vµ cho biÕt r»ng vµo n¨m VÜnh L¹c thø 5 (1407) nhµ Minh, V©n §ån lµ mét trong 8 huyÖn cña ch©u TÜnh An.
§Õn n¨m 1409 nhµ Minh ®· ®Æt 12 TuÇn kiÓm ty ë c¸c n¬i vµ mét trong sè ®ã lµ Ty tuÇn kiÓm V©n §ån thuéc huyÖn V©n §ån(11). VÒ ®Þa ®iÓm nói V©n §ån s¸ch nµy viÕt: “Nói V©n §ån ë phÝa ®«ng b¾c phñ Giao Ch©u, huyÖn V©n §ån ë trong biÓn lín. Hai nói ®èi nhau, mét dßng níc ch¶y qua ë gi÷a, thuyÒn bu«n c¸c níc phiªn quèc 5 phÇn nhiÒu häp ë ®Êy”(12). RÊt cã thÓ, m« t¶ trªn ®©y lµ nh»m ®Ó chØ ®Þa ®iÓm c¸c ®¶o V©n S¬n - C¸i Bµn n¬i cã s«ng Cæng §ån, s«ng Mang (hay Con Mang) ch¶y ë gi÷a hai ®¶o mµ ®Õn nay vÉn lµ luång níc lín.
§iÒu ch¾c ch¾n lµ, s«ng Mang ph¶i lµ híng ®i chÝnh tõ BiÓn §«ng tiÕn vµo vïng ®¶o vµ th¬ng c¶ng. §Õn nay, diÖn m¹o cña dßng s«ng vÉn cßn rÊt râ vµ ®iÒu quan träng lµ sù tån t¹i cña khu c¶ng cæ ®îc nh÷ng b»ng chøng vÒ kh¶o cæ häc, d©n téc häc vµ c d©n ®Þa ph¬ng ghi nhËn. §Õn thêi NguyÔn (1802-1945) V©n §ån thuéc huyÖn Hoa Phong, phñ H¶i §«ng. N¨m Minh MÖnh thø 17 (1836) triÒu ®×nh HuÕ l¹i c¾t ch©u V©n §ån ®æi lµm tæng V©n H¶i nhËp vµo huyÖn Hoa Phong.
N¨m ThiÖu TrÞ thø nhÊt (1841) ®æi gäi lµ huyÖn Nghiªu Phong vµ V©n §ån vÉn thuéc huyÖn Êy. HuyÖn Nghiªu Phong sau l¹i ®æi lµ C¸t H¶i tøc C¸t Bµ. Theo nhµ sö häc TrÇn Quèc Vîng th× “tæng V©n H¶i ë trªn mét hßn ®¶o trong vÞnh H¹ Long, ®¶o Êy gäi lµ ®¶o V©n H¶i hay thêng gäi lµ Cï lao Lîn Lßi, ë s¸t phÝa ngoµi Cï lao C¸i Bµn. Thêi Duy T©n lÊy ®¶o V©n H¶i cïng víi c¸c ®¶o xung quanh lËp nªn huyÖn V©n H¶i”(13).
Trong phÇn viÕt vÒ huyÖn Nghiªu Phong, s¸ch §ång Kh¸nh d ®Þa chÝ ghi kh¸ cô thÓ: “§¶o V©n §ån ë gi÷a biÓn, ngoµi cöa biÓn V©n §ån”. Cô thÓ h¬n: “Cöa biÓn V©n §ån ë ®Þa phËn x· Quan L¹n phÝa ngoµi cã ®¶o Mai, cßn gäi lµ cöa biÓn Mai, bªn ph¶i cã ®¶o Ngäc Võng, bªn tr¸i cã ®¶o C¶nh 6 Cíc, phÝa trong cã ®¶o Phîng Hoµng ë gi÷a biÓn, phÝa ®«ng ®¶o lµ s«ng Tr¹o Lai, thuû triÒu ë cöa biÓn s©u 1 tr- îng 8 thíc, mùc níc ban ®ªm s©u 1 trîng, réng 40 trîng”. Chuyªn gia §«ng Nam ¸ häc hµng ®Çu cña NhËt B¶n GS.Yamamoto Tasturo còng cho r»ng: “Theo chç nh÷ng ghi chÐp cña An Nam gäi V©n §ån lµ tæng V©n H¶i th× nhËn ®Þnh cho r»ng trung t©m cña huyÖn V©n §ån, ch©u V©n §ån lµ ë ®¶o V©n H¶i cã lÏ ®óng”(14). VÒ vÞ trÝ cña V©n §ån, §¹i Nam nhÊt thèng chÝ còng cung cÊp nh÷ng th«ng tin cã gi¸ trÞ: “Tªn ch©u V©n §ån ®Æt tõ ®Çu triÒu Lª, ë l¸nh ngoµi h¶i ®¶o, gi¸p d¬ng phËn níc Thanh, chØ cã 2 x·, n¨m Minh MÖnh thø 16 míi ®Æt thæ l¹i môc, do tri ch©u V¹n Ninh kiªm qu¶n, n¨m ThiÖu TrÞ thø 3 míi bá tªn ch©u V©n §ån, chØ ®Ó tæng V©n H¶i, bá l¹i môc, ®Æt cai tæng, lÖ vµo huyÖn Nghiªu Phong”(15).
§iÒu quan träng lµ, c¸c t¸c gi¶ §¹i Nam nhÊt thèng chÝ ®· x¸c ®Þnh chÝnh x¸c huyÖn trÞ Nghiªu Phong ë x· Hoµ Hy, cßn cöa Nghiªu Phong c¸ch huyÖn Nghiªu Phong 4 dÆm lµ n¬i thuyÒn bÌ c«ng t thêng qua l¹i, phÝa b¾c gi¸p x· Yªn Kho¸i, phÝa nam lµ x· Phï Long. ChÝnh c¸c t¸c gi¶ s¸ch nµy còng cho biÕt: Cöa V©n §ån c¸ch huyÖn Nghiªu Phong 120 dÆm cßn ®¶o V©n §ån ë c¸ch huyÖn Nghiªu Phong 125 dÆm vÒ phÝa ®«ng. Cöa Néi c¸ch huyÖn 133 dÆm vÒ phÝa ®«ng, hai bªn bê ®Òu lµ nói ®Êt, cöa biÓn réng 277 trîng, thuû triÒu lªn s©u 8 trîng 6 thíc, thuû triÒu xuèng s©u 7 trîng 9 7 thíc, ngîc lªn ®Òu lµ khe. Cöa §èi ë ®Þa phËn tæng V©n H¶i, c¸ch huyÖn Nghiªu Phong 133 dÆm vÒ phÝa ®«ng, hai bªn bê ®Òu lµ nói ®Êt, ch©n ®¸, cöa biÓn réng 103 trîng, thuû triÒu lªn s©u 57 trîng, thuû triÒu xuèng s©u 5 trîng.
§¶o Trµ B¶n ë trong biÓn, phÝa ®«ng huyÖn, cã d©n tæng V©n H¶i ë, s¶n chÌ.